Кіріспе

1960 жылы Джон Апдайктың "Құйрық, қашу" романы жарық көрді. Роман 26 жасар Гарри "Кролик" Ангстром есімді бұрынғы мектеп баскетболшысының өмірінен үш айды суреттейді. Ол махаббатсыз некеде және жалықтыратын сату жұмысындағы тұтқын болып, өмірінің шектеулерінен қашуға тырысады. Романның "Құйрық қайта оралады", "Құйрық бай", "Құйрық демалады" сияқты бірнеше жалғасы бар, сондай-ақ 2001 жылғы байланысты повесть, "Құйрық есінде". Бұл романдарда Апдайк 20 ғасырдың екінші жартысының маңызды оқиғалары фонында Кроликтың тынымсыз ізденісін күлкілі және кері перспективадан қарастырады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Гарри "Кеуде" Ангстром, бұрын мектеп баскетбол жұлдызы, қазір 26 жаста, ол MagiPeeler деп аталатын ас үй құрылғысын сатумен айналысады. Ол өзінің бұрынғы жұмыс орнында сатушы болған, қазір жүкті Жаниске үйленген. Олар Пенсильвания штатының Маунт-Джудж қаласында, Брюэрдің маңындағы жерде тұрады. Гарри орта таптық отбасылық өмірді қанағаттандырарлық емес деп санайды, сондықтан ол отбасын тастап, "құтылу" үшін оңтүстікке қарай барады. Жоғалып қалғаннан кейін ол туған қаласына оралады, бірақ отбасына қайтып барғысы келмейді, оның орнына өзінің бұрынғы баскетбол жаттықтырушысы Марти Тотероға барады. Сол күні кешке Гарри Тотеромен және екі қызмен бірге түскі ас ішіп жатыр, олардың бірі - Рут Леонард жартылай уақытпен жұмыс істейтін жезөкше. Гарри мен Рут екі айлық роман бастайды, ал ол оның пәтеріне көшіп келеді. Сол арада Дженис ата-анасына қайта оралады. Жергілікті епископ діни қызметкері Джек Экклс Гарриді әйелімен татуласуға көндіруге тырысады. Бірақ Гарри Рутпен бірге болады, ол оның мектептегі жауы Ронни Харрисонмен қарым-қатынаста болғанын білгенше. Ашулы Гарри Рутты өзіне феллация жасауға көндіреді. Сол түні Гарри Женистің босанғанын біліп, Рутты ауруханаға әйеліне барып қалуға қалдырады. Джениспен татуласқан Гарри олардың жаңа туған қызы Ребекка Джунды күтіп тұрған үйіне қайта оралады. Бір күні таңертең Гарри шіркеуге барады, ал пастордың әйелі Люсиді үйіне шығарып, оның кофе ішуге шақыруын жыныстық қатынас ретінде түсіндіреді. Ол қайыққа шақырудан бас тартып, әйелі бар екенін айтса, қыз ашуланып есікті қағып тастайды. Гарри пәтеріне оралады және қызының туғанына қуанып, Джаниспен татуласуға тырысады. Ол оны виски ішуге шақырады, содан кейін оның көңіл-күйін қате түсіндіріп, оның босанғаннан кейінгі жағдайына қарамастан, жыныстық қатынасқа түсуге қысым жасайды. Ол одан бас тартқанда, Гарри оны жезөкшеге ұқсатып ұстайды деп айыптайды, Гарри оған мастурбирует, содан кейін Рутпен қарым-қатынасын қайтадан бастау үшін кетеді. Ол қыздың пәтерінде ешкім жоқ екенін көріп, түнді қонақ үйде өткізеді. Келесі күні таңертең, әлі де Гарридің өзіне жасаған әрекетіне ашуланып, Дженис мас болып, Ребекка Джунды ваннаға құшады. Гарриден басқа кітаптың басқа басты кейіпкерлері апатты біліп, Джанистің ата-анасының үйіне жиналады. Сол күні кешке қарай, Гарри не болғанын білмей, үйге қайтып келуін қалай қабылдайтынын білу үшін, преподобный Эклске қоңырау шалады. Екклс қадірлі пастор қызының өлімі туралы хабарды бөліседі, Гарри үйге оралады. Кейінірек Тотеро Гарриге келіп, ол іздеген нәрсе, мүмкін, жоқ екенін айтады. Ребекка Джунның жерлеу рәсімі кезінде Гарридің ішкі және сыртқы қақтығыстары сәбидің өліміне кінәсіз екендігін кенеттен жариялайды. Содан кейін ол Джек Экклз қуып жүрген қабірден қашып кетеді, ол жоғалып кеткенше. Гарри Рутқа қайтып келеді де, оның жүкті екенін біледі. Гарри оның түсік жасатпағанын білгенде, көңілі көтерілгенімен, ол Дженистен ажырасуға дайын емес. Рутпен қарым-қатынасын сақтап қалу үшін соңғы рет оны іздеп, бос уәделер береді. Гарри Рутты тастап кетеді, роман барысында ол ұғынуға тырысқан сезімді әлі де жоғалтады; романның соңында оның тағдыры белгісіз.

Кейіпкерлер

Гарри Ангстром, сондай-ақ "Керік" деп те аталады, 26 жасар ер адам. Жанис Ангстромға үйленген. Ол мектепте баскетбол жұлдызы болған және романды ас үй құрылғыларын сатушы ретінде бастайды. Мириам Ангстром, Мим деп те аталады, Керіктің 19 жасар әпкесі. Ангстром мырза – Керіктің әкесі. Ангстром ханым – Керіктің анасы. Жанис Ангстром – Керіктің әйелі. Нельсон Ангстром – Гарри мен Жанистің екі жасар ұлы. Ребекка Джун Ангстром – Гарри мен Жанистің нәресте қызы. Мистер Спрингер – Жанис әкесі. Қолданған автокөлік сатушысы. Миссис Спрингер – Жанис анасы. Ол Гарридің Жанис тастап кеткеніне қатты наразылық білдіреді. Джек Экклс – жас епископ діни қызметкері. Ол Гарри мен Жанис бұзылған некелерін жаңғыртуға тырысады. Оның тегі Киелі кітаптың Ескі өсиетінен Екклесиаст кітабына сілтеме жасайды. Люси Экклс – Джек Экклстің әйелі. Ол Джек жұмысының олардың некедегі махаббаттың жетіспеуіне кінәлі деп санайды, себебі ол оған уақыт таба алмайды. Фриц Круппенбах – Ангстромдардың лютерандық пасторы. Ол Джек Экклске Гарри мен Жанис ешкімге тимей, өздеріне қалғандары дұрыс деп айтады. Рут Леонард – Керіктің сүйіктісі, ол онымен үш ай бірге тұрады. Бұрынғы проститутка, екі адамға арналған пәтерде жалғыз тұрады. Ол салмағына қатысты алаңдайды. Маргарет Коско – Руттың досы. Дегенмен, ол да проститутка болуы мүмкін. Ол Тотероны жек көреді. Миссис Смит – жесір, Керік әйелінен кеткен кезде оның бағын күтіп ұстайды. Ол 73 жаста. Марти Тотеро – Керіктің бұрынғы баскетбол жаттықтырушысы. Ол мектепте танымал болған, бірақ "құпия" салдарынан жұмыстан босатылған. Әйеліне опасыздық жасайды, бірақ Гарриге неке туралы кеңес береді. Екі рет инсульттан кейін мүгедек болып қалады. Ронни Харрисон – Керіктің бұрынғы баскетбол командаласы. Ол Маргарет Коско мен Рут Леонардпен бірге ұйықтаған.

Нысан және тарихи контекст

Менің тақырыбым – американдық протестанттық шағын қаланың орта тап өкілдері. Мен ортаны жақсы көремін. Шексіздіктер ортада қақтығысады, тұмандылық алақандай билейді. Апдайк 1959 жылы айналасына қарағанда, ешқандай міндетке бармайтын, қорқынышпен күдікпен қараған көптеген адамдарды көрді. Олардың өмірі жоғары мектепте гүлденіп, кейін құлдырауға ұшырады. Олар үшін бақыт – жастық шақ еді. 1959 жылы Америкада Кейіндегі Модернизм дәуірі аяқталып, Апдайк Модернизмнің мәдени мұрасын иемденді. Рухани күш пен қуатты эротикалық дәстүрлерден мұрагерлік алған Қоянның, жыныстық және рухани сансатарлары мен сезімдерін жеткізуге қажетті сөздік қоры жоқ. Романды оқи отырып, Модернизм нормалары жаңа дәуірдің нормаларымен алмастырылатынын көреміз, онда руханилық құрғақ көзқараспен қарастырылады және эротизм қайта бағаланады – бұл бұрын тұрақты саналған және кейбір жағдайларда дәстүрлі американдық ой-санақта жасырылған нәрселер. Романның атауы Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі танымал "Жүгір, қоян, жүгір" әнімен үйлеседі.

Жыныстық қатынас

Апдайк былай деді: "Жалпы жыныстық қатынас туралы, оны көркем әдебиетке енгізейік, қаншалықты егжей-тегжейлі болса да, бірақ оның әлеуметтік және психологиялық байланыстары тұрғысынан шынайы болсын. Жыныстық қатынасты жасырын қылып ұстамай, қадір тұтпай, оны адам мінез-құлқының бір бөлігі ретінде қарастырайық". Қоянның романтикалық емес, жануарларға тән жыныстық құштарлығы бар. Ол серіктестерін таңдауда сыртқы белгілерге көбірек мән береді. Ол Рутты қалайтын себебі, ол "ұшақ тәрізді" (диафрагма) қолданбағанда "дұрыс сезіледі", тіпті оны қатты құштарлық кезінде жеке қызмет көрсетуге мәжбүрлейді. Ол жұмысында және үйінде жетіспейтін нәрсенің орнын толтыру үшін жақындыққа түседі. Оның жыныстық қабілеті баскетбол ойнаған кездегі өзіндік сезімін де қамтамасыз етеді. Ол өмірінде екі әйелмен бірге болуға тырысады: әйелі Дженис және Рут Леонард. Қоянның Джениске үйленуіне оның 23 жасында жүкті болғаны себеп болды. Дженис ішімдікке құмар және күйеуін ашуландыруға бейім, бірақ ол Қоянды кім болса, сол үшін шын жүректен жақсы көреді. Рут Леонард бұрын жезөкше болып жұмыс істеген; Қоян онымен бірге тұрмас бұрын екі адамға арналған пәтерде жалғыз тұрды. Ол өзінің салмағына өте сезімтал, өзін тоқпақ деп санайды, бірақ бір сәтте Қоянның көзінде ол "сұлу үй бейнесіне" айналады. Ол Қоянмен екі ай бойы бірге тұрады, осы уақытта Қоян оны жүкті етеді.

Дін

Апдайк үшін Қоянның ауруының ерекше себептерін оның Құдайдан алыстауы деп түсінуге болады, бұл оның Экклзбен жеңіл-жеңіл сөйлесулерінде көрінеді. Дін мен этиканың орнықты жүйесі оның некеге, жұмысына және өміріне деген адалдығын қолдауы тиіс, бірақ ол оны толыққанды қанағаттандырмайды. Қоян күнакар екені анық, тіпті ол осыны сезінеді, бірақ өмірінде қандай да бір діни мағына іздеуді жалғастырады: «Мен теология туралы көп білмеймін, бірақ сізге айтайын, мен сезінемін, менің ойымша, мұның бәрінің артында мені табуымды қалайтын бір нәрсе бар!»
Қоян сенім дағдарысына тап болады және не істеу керектігін білмей, көмек сұрап жергілікті пасторға қоңырау шалады. Ол жас дін қызметкері Джек Экклзға қоңырау шалады, ол өзі де сенім дағдарысымен күресіп жатыр. Экклз Қоянды құтқаруды өзінің миссиясы деп санайды. Апдайк зерттейді, Қоян сияқты адам Киеркегордың идеалдаған нағыз сеніміне жете ала ма, тіпті Құдайдың рақымы Қоян сияқты заманауи адамдарды мазалайтын жеке бастылық мәселелерін жеңе ала ма. «Қоян, қаш» романында Апдайк этикалық бұзушылықтар мен күнәлар – Қоян оларға жауапкершілік алып, өкініш білдіретініне үміттенетін нәрселер – бүлінген жеке бастылығы бар адамдар үшін бар ма деген сұрақ қояды, әсіресе шынайы махаббат жыныстық шектеулерді талап ететін кезде. Кейбір оқырмандар Апдайкпен бірге рақым күнакарлықтың өзімен ғана емес, сонымен қатар теологиялық шатасулармен, генетикалық бейімділікпен және психикалық аурулармен де күресе ала ма деп ойлануы мүмкін (Кроу 82). Қоян некеде адамдық қиындықтарға тап болады: маскүнем әйелі, үстемдік танытатын анасы, жаңа туған қызының өлімі және оның адалсыздығынан туған жүктілік. Қоянның діни ойларға келуі немесе діни әңгімелерге араласуы жиі кездеседі, және Гарриді діншіл адам деп санауға болады. Оның алғашқы қашуының себебі – сенімінің жоғалуы. Өмірдің мәнісіз екенін түсінгенде, ол әйелі мен балаларын тастап, Құдайдың басшылығымен өзін іздеу үшін үйінен кетеді. Бірақ оның діні мықты емес, ол оны тек рухани тағам ретінде, шындықтан қашу үшін және практикалық мәселелерді шешу құралы ретінде пайдаланады. Дін оның мәселелерін шеше алмағанда және жол көрсетпегенде, оның Құдайға деген сенімі күңкейе бастайды (Zhang, 283). Қоянның өмірінде тұрақты нәрсе жоқ, тек өмірдің барлық проблемаларынан қашу қажеттілігі ғана бар.

Жеке тұлға

Қоян кітап бойы терең психологиялық жекелік дағдарысқа тап болады. Бұл, ішінара, анасымен сезімталдықсыз қарым-қатынасының салдарынан туындайды, бұл оған кемінде анасын өлтіру және өз-өзіне қол жұмсау туралы ойларға жетеледі. Қоян қазіргі өмірінен гөрі басқа нәрсені, жастық шағының алтын дәуірін, Джениспен қарым-қатынасының жыныстық жайлылығын және оның толқыған сезімдеріне сай келетін дүниетанымын іздейді. Қоян Ангстром жеке басының дағдарысымен күресіп, оған жақын және қажетті адамдардан көмек алуға тырысады. Ол өзінің және айналасындағылардың өмірін жақсарту үшін отбасы мен достарынан түрлі жағдайлар мен сценарийлерді алады. Жақсырақ адам болуға бар күшін салады. Қоян өміріндегі бос кеңістікті басқа адамдардан алған сабақтар арқылы толтырды. Оған сенімнің, өткен қайғылы оқиғалармен татуласуға және одан кейін қалай өмір сүруге болатынын үйретті. Егер Қоянның жеке басының дағдарысын Апдайкның христиандық апологетикасынан туындаған деп қарастырсақ, маңызды міндет – Қоянның күнә, алаңдату депрессиясы және қарапайым дүниетанымдығының үйлесімін тану және Апдайк кейіпкерінің іс-әрекеттеріне баламаларды меңзеп тұратын иронияның ерекше түрін анықтау және сипаттау. Бұл баламалы іс-әрекеттер Киркегордың салдарынан этикадан асып, шынайы сенім мен жарқын жекелік бейнесін көрсететін махаббаттың христиандық істері болады. (Кроу 84) Кроудың осы абзацында ол Қоянның жеке басының дағдарысына тап болғаны туралы айтады және Қоянның христиандық ортада өскенінің, оның күнәмен, депрессиямен және өмірдегі басқа да мәселелермен күресуіне қалай әсер еткенін түсіндіреді.

Американың көрінісі

"Кеуде, қаш" романы 1950-ші жылдардағы Америкада өрбуде. Эйзенхауэр дәуірі мол тұтыну мүмкіндіктерін ұсынғаннан бөлек, американдықтарды соғыстан кейінгі жаңа жағдайға бейімделуге итермеледі. Суық соғыстың саясатымен қаухарланып, 1950-ші жылдардың мәдени атмосферасы өмірдің барлық саласында және деңгейінде жеке бастың өзін анықтау қажеттілігін тудырды. Ішкі сезімталдыққа ден қойып, Апдайктың Қояны өзін "даму үстіндегі тұлға" деп есептейді. Бұл американдық өмірдің кейбір дәстүрлі құндылықтарын қабылдамауын және әлемде қанағаттанарлық орын іздеуді қамтиды, бірақ ол орын табылмайды, себебі кітап оның болашағы белгісіз күйде аяқталады.

Өткіншілік

Қоян әрқашан жүгіріп, ізденіп, өмірдің мәнін аңдап келеді. Кейде ол адамдарға қызығушылық танытады, мысалы, Рутпен араласуы, Экклзбен әңгімелесуі және отбасына қайта оралуы, бірақ соңында Қоян қанағатсыздыққа ұшырап, қайтадан қашып кетеді. Өткіншілік оның мінезіне ішкі қасиет сияқты.

Басқа шығармаларға сілтеме

Бұған дейін Апдайк "Ace In The Hole" атты қысқа әңгімесін және шамалы дәрежеде "Экс баскетболшы" атты өлеңін жазған, олардың тақырыптары "Керік, қаш" романымен ұқсас. Гарвардтағы соңғы курсында Апдайк өзінің жазу мұғаліміне "Flick" атты "Ace in the Hole" әңгімесінің алғашқы нұсқасын тапсырды. Кейіннен Апдайк "Фликті" The New Yorker журналына жіберді, бірақ оны қабылдамады. Апдайк "Керік, қаш" романын Джек Керуактың "Жолда" романына жауап ретінде жазғанын және "жас американдық отбасы басшысы жолға шыққанда не болатынын" көрсетуге тырысқанын айтты. Басты кейіпкерді рэпер Эминем сомдайды, оған "B Rabbit" деген лақап ат қойылған. Фильмнің саундтрегінде "Rabbit Run" деген ән бар.

Қабылдау

"Қоян, қаш" романы Апдайкты өзінің буынның маңызды американдық жазушыларының бірі ретінде беделді етті. "The New York Times" газетінде оның "шебер және икемді" стилі, "біздің арамыздағы отбасынсыз және құштар адамдарды нәзік және ақылмен зерттегені" үшін мақтауға ие болды. Америкалық жазушы Джойс Кэрол Оутс Апдайк Флобер сияқты, өзінің баяндау дауысымен бізді баурап алатын шебер екенін айтты, тіпті оның скальпелі адамдық құштарлықтың бос екенін ашып көрсеткенде бізді қайтаратын болса да. Апдайк өзі "Қоян, қаш" романының көптеген адамдар онымен байланыстыратынын айтты, тіпті сериядағы басқа романдар Пулитцер сыйлығын жеңіп алғанмен.

Әдеби маңызы

Романның мәтіні бірнеше рет қайта жазылды. "Кнопф" бастапқыда Апдайктан кейбір "жыныстық мазмұндағы бөлімдерді" алып тастауды талап еткен, бірақ ол 1963 жылғы "Пингвин" басылымы үшін және 1995 жылғы "Everyman" жинағы үшін кітапты қалпына келтіріп, қайта жазды. Бұл Уильям Фолкнердің "Мен өлгенде" және Альберт Камюдың "Күліп түсу" романдарынан бұрын қолданылса да, Апдайк романы қазіргі шақтың алғашқы және жоғары бағаланған қолданыстарының бірі ретінде танылады. Апдайк былай деді:

"Time" журналы романды "1923 жылдан 2005 жылға дейінгі 100 ең жақсы ағылшын тіліндегі роман" тізіміне енгізді. Философ Дэниел Деннет "Өзіндік – баяндаудың гравитациялық орталығы" атты мақаласында "Қоян" романдарына кеңінен сілтеме жасайды.

Фильмге бейімделу

1970 жылы роман Джек Смайт режиссерлік еткен, Джеймс Каанның Қоян, Кэрри Снодгресс Дженис және Джек Альбертсон Марти рөлдерін сомдаған фильмге айналды. Сценарийді романнан Говард Б. Крейцек жазған, ол фильмнің продюсері де болды. Плакаттағы слоган: "3 ай бұрын Қоян Ангстром әйеліне темекі алуға шықты. Ол әлі үйге оралған жоқ." 2018 жылдың мамырында сценарист Эндрю Дэвис кітапты телесериалға бейімдеу жоспарлап отырғанын хабарлады.