Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1591 жылғы шайқас – Марокконың Сонгхай империясына басып кіруі кезінде.
1591 battle during the Moroccan invasion of the Songhai Empire
Тондиби шайқасы – Марокконың Саади әулеті әскерінің 16 ғасырда Сонгхай империясына жасаған шабуылындағы шешуші қақтығыс болды. Жодар-паша басқаратын марокколық әскерлер Аския Исхақ II басқаратын Сонгхай әскерін жеңіп, империяның құлауын қамтамасыз етті.
The Battle of Tondibi was the decisive confrontation in the 16th century invasion of the Songhai Empire by the army of the Saadi dynasty in Morocco. The Moroccan forces under Judar Pasha defeated the Songhai under Askia Ishaq II, guaranteeing the empire's downfall.
Өмірбаян
Сонгхайлар Батыс Африкада бір ғасырдан астам уақыт бойы үстемдік құрып, Батыс Суданын Сенегал өзенінің бастауынан қазіргі Нигерге дейін бақылап келді; алайда, 1586 жылы Аския әл-Хадж қайтыс болғаннан кейін туған мұрагерлік даулары империяны әлсіз қалдырды. Осы уақытта солтүстікте Марокконың Саади әулеті өзінің қуатының шарына жеткен еді. 1578 жылы Марокко Португалияның шабуылын Alcácer Quibir шайқасында сәтті кері қайтарып, португал армиясының көп бөлігін жойды. Дегенмен, португалдарды тоқтату үшін салынған қорғанысқа кеткен шығын Марокко қазынасына ауыр салмақ салып, мемлекетті банкротқа шалдықтырып жіберді.
The Songhai had been the dominant force in Western Africa for more than a century, controlling the Western Sudan from the headwaters of the Senegal River to what is now Niger; however, a series of succession conflicts after the 1586 death of Askia Al Hajj left the Empire in a weakened state. Meanwhile, to the north, the Saadi Dynasty of Morocco was at the height of its power. In 1578, Morocco successfully repelled an invasion by Portugal at the Battle of Alcácer Quibir, forces decimating the large Portuguese army. However, the expense of the defences built to hold off the Portuguese was a large strain on Moroccan coffers, putting the kingdom on the verge of bankruptcy.
Инвазия
Жаңа ресурстарды іздеу үшін султан Ахмад I әл-Мансур Саади өзінің назарын Сонгхай империясына бұрды, оның алтын кендерінен байлығы пайда болды деп қате пікірде болды. Көптеген кеңесшілері басқа мұсылман мемлекетіне қарсы соғыс ашудың заңсыз екенін ескерткенімен, султан олардың қарсылықтарын елемеді. 1590 жылдың қазанында ол бала кезінде тұтқынға алынған испан евнухі Джудар-паша басқаратын әскерді жіберді. Әскермен бірге 8 мың түйе, 1000 жүк ат, 1000 ат бағып күтуші, 600 жұмысшы және 8 зеңбірек саяхаттады. Төрт айлық сапардан кейін 1591 жылдың 28 ақпанында Джудар Нигер өзеніне жетті. Оның әскері Тагазадағы тұз кенін басып алып, тонап, қиратты. Содан кейін марокколықтар Сонгхайдың Гао астанасына қарай жорық жасады.
In search of new resources, Sultan Ahmad I al Mansur Saadi turned his attention to the Songhai Empire, which he erroneously believed had gold mines from which its wealth came. Though many of his advisors warned that it was illegal to wage war against another Muslim nation, the Sultan swept their objections aside. In October 1590, he dispatched a force under Judar Pasha, a Spanish eunuch who had been captured as a child. The army travelled with a transport train of 8,000 camels, 1,000 packhorses, 1,000 stablemen, and 600 labourers; they also transported eight cannons. After a four month journey, Judar reached the Niger river on February 28th 1591. His forces captured, plundered, and razed the salt mines at Taghaza. The Moroccans then advanced on the Songhai capital of Gao.
Марокколық
Паша Джудар он басқа қайыз бен екі лейтенантқа басшылық етті, олардың көпшілігі, оның өзі сияқты, христиан дініне кіргендер еді. Әскер 1500 жеңіл атты және 2500 жаяу әскерден тұрды, олардың көп бөлігі аркебуспен қаруланған. Жаяу әскердің жартысы сонымен қатар дін ауыстырғандар, ал қалған жартысы бұрынғы Гранада әмірлігінен эмигранттар еді.
Pasha Judar commanded ten other qā’ids and two lieutenants, most of whom were, like him, converts from Christianity. The army consisted of 1,500 light cavalry and 2,500 infantry, many of whom were equipped with arquebuses. Half of the infantry were also converts, while the other half were émigrés from the former Emirate of Granada.
Сонгхай
Соңхай әскерінің саны 18 000 атты әскер және 9 700 жаяу сарбаз (Тарих әл-Фатташ бойынша) аралығында, 12 500 атты әскер және 30 000 жаяу сарбазға дейін, тіпті жалпы саны 80 000 сарбазға жетеді деп бағаланады. Қалай болғанда да, олар қарсыластарынан көп болды. Соңхайдың қуатты атты әскері болғанымен, олар марокколықтарда болған оқ-дәрілік қаруларынан мүресіз қалды, бұл шайқастың бағытын өзгертуге қабілетті еді.
Estimates of the Songhai force range from 18,000 cavalry and 9,700 foot soldiers (according to the Tarikh al fattash), to 12,500 cavalry and 30,000 infantry, even up to 80,000 soldiers in total. In any case, they outnumbered their opponents. Though the Songhai had a powerful cavalry, they lacked the Moroccans' gunpowder weapons, which would turn the tide of the battle.
Шайқас
1591 жылғы 13 наурызда әскерлер Гао қаласының солтүстігіндегі Тондибиге жақын, Танкондбого деген жерде кездесті. Соңғай армиясы 1000 бас ірі қара малды марокколықтардың қатарларын бұзу және өздерінің оқ-дәрісі жоқ жаяу әскерін қорғау үшін шабуылға жіберуді жоспарлады. Бірақ, оқ атудың шуы мен зеңбіректердің дауысынан мал қорқып, Соңғай қатарларына қарай шапқан. Соңғай жаяу әскері жоспарланғандай марокколықтарды қуды, бірақ марокколықтардың аркебуздары оларды кері шегіндірді. Соңғай атты әскері марокколықтардың қатарларына шабуыл жасады. Бастапқы атты әскер шайқасынан кейін Джудар өз аркебузиерлерін орналастырып, аркебуздар мен зеңбіректерден атыс ашты. Соңғай атты әскерінің қалған бөлігі шабуылдан қашып кетті немесе марокколықтардың оқтарынан қаза тапты. Соңында, тек артқы күзет қалды, олар марокколықтармен қолға-қол соғысып, қырылып қалды. Шайқас шамамен екі сағатқа созылды. "Тарих әл-Судан" кітабында соңғай сарбаздарының кейбіреуі қашқанның орнына қалқандарына отырып, жеңіске жеткен марокколықтардың суыққанқанды түрде өлтіргені жазылған.
On 13 March 1591, the armies met at a place called Tankondibogho, near Tondibi, just north of Gao. The Songhai planned to send a stampede of 1,000 cattle to break down the Moroccan lines and to cover their infantry (who lacked gunpowder weapons). The cattle charge was repelled by the noise of gunfire and the sound of cannons, which caused the cattle to stampede back towards Songhai lines. The Songhai infantry continued to pursue the Moroccan army as planned but were repelled by Moroccan arquebuses. The Songhai cavalry then charged at the Moroccan lines. After an initial cavalry skirmish, Judar maneuvered his arquebusiers into place and opened fire with both arquebuses and cannons. The remaining Songhai cavalry fled the field or were massacred by Moroccan gunfire. At last, only the rearguard remained, in hand to hand combat against the Moroccans, until they were killed. The battle took only around two hours. The Tarikh al Sudan records that some Songhay soldiers sat on their shields rather than flee, and were killed in cold blood by the victorious Moroccans.
Салдарлар
Джудар-паша Гаоға жол тартты және қаланы тонады, бірақ тұрғындары бұрыннан эвакуацияланғандықтан, онда көп байлық таба алмады. Сондықтан ол тез арада Тимбукту мен Дженнедегі бай сауда орталықтарына бет бұрды. Үш қаланың тонау оқиғасы аймақтағы тиімді күш ретінде Сонгхай империясының құлауын білдірді. Алайда, Марокко Сонгхай империясының аумақтың үлкендігіне және Сахара сауда жолдары арқылы байланыс пен жабдықтаудың қиындықтарына байланысты, аймаққа бекем билік орната алмады. Осыдан кейін он жылға созылған үзіліс-үзіліс шайқастар басталды. Аймақ ақырында ондаған кішігірім мемлекеттерге бөлінді, ал Сонгхайлар тек Денди провинциясына ғана көшіп, келесі екі жарым ғасыр бойы Сонгхай дәстүрін сақтап қалды.
Judar Pasha continued onto Gao and sacked the city, whose residents had already evacuated, but finding little in the way of riches soon moved on to the richer trading centers of Timbuktu and Djenné. The looting of the three cities marked the end of the Songhai Empire as an effective force in the region; however, Morocco proved likewise unable to assert firm control over the area due to the vastness of the Songhai Empire and difficulties of communication and resupply across the Saharan trade routes, and a decade of sporadic fighting began. The area eventually splintered into dozens of smaller kingdoms, and the Songhai themselves moved east to the only surviving province of Dendi and continued the Songhai tradition for the next two and a half centuries.