Кіріспе

Альпілік тритон (Ichthyosaura alpestris) – Еуропа құрлығының туатын тритон түрі, Ұлыбритания мен Жаңа Зеландияға әкелінген. Ересектердің денесі әдетте қара сұрдан көк түске дейін болады, арқасы мен бүйірлері осы түстерде, ал іштері мен кеуделері қызғылт-сары. Аталықтары аналықтарына қарағанда әлдеқайда жарқырап көзге түседі, әсіресе көбейту маусымында. Альпілік тритон биік таулы жерлерде де, жазықтарда да кездеседі. Жылдың көп бөлігін орманды жерлерде өткізетін ересектер көбейту үшін су тоғандарына, көлдерге немесе осы сияқты су айдындарына қоныс аударады. Аталықтары аналықтарға әдетке айналған қимыл-қозғалыстармен сүйкелісіп, сперматофор салады. Ұрықтанғаннан кейін аналықтары жұмыртқаларын су өсімдіктерінің жапырақтарына орап қояды. Судағы дернәсілдер шамамен үш айда өсіп, үш жасқа келгенде құрлыққа шығып, жас ефтерлерге айналады, олар ересек тритонға дейін жетіледі. Оңтүстік аймақтарда тритон кейде метаморфозға ұшырамайды, жабырқақтарын сақтап, ересек дернәсіл ретінде сулы ортада қалады. Дернәсілдер мен ересектер негізінен түрлі омыртқасыз жәндіктермен қоректенеді, ал өздері құрттардың, ірі қоңыздардың, балықтардың, жыландардың, құстардың және сүтқоректілердің жемі болады. Альпілік тритон популяциясы шамамен 20 миллион жыл бұрын бөліне бастады. Кем дегенде төрт түршесі анықталған, ал кейбір ғалымдар бірнеше ерекше, жасырын түрлер бар екенін айтады. Альпілік тритон әлі де кең таралған және Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Қызыл тізімінде «Қауіпсіз» санатында тіркелгенімен, оның саны азайып, кейбір жерлерде толығымен жойылып кеткен. Басты қауіптер – мекен орындарының жойылуы, ластану және көбейту орындарына форель сияқты балықтардың кіргізілуі. Жаңадан қоныстанған жерлерде альпілік тритон жергілікті қосмекенділерге ауру жұқтыруы мүмкін, сондықтан Жаңа Зеландияда оны жою жұмыстары жүргізілуде.

Номенклатура

Альпілік тритонды алғаш рет 1768 жылы австриялық зоолог Лоранти Австрия Альп тауларындағы Этшер тауынан (alpestris латын тілінде "альпілік" дегенді білдіреді) Triton alpestris деп сипаттады. Ол бұл атауды диегіне қолданған, ал еркегін (Triton salamandroides) және дернәсілін (Proteus tritonius) жеке түрлер деп сипаттаған. Кейіннен альпілік тритон көптеген еуропалық тритондармен бірге Triturus тұқымдасына қосылды. Генетикалық мәліметтер Triturus тұқымдасының сол кездегі анықтамасы бірнеше туыссыз топтарды қамтитынын көрсеткен соң, 2004 жылы Гарсия Пари және оның әріптестері альпілік тритонды Mesotriton деп аталатын монотиптік тұқым ретінде бөліп шығарды, бұл тұқымды 1928 жылы Болкай субгенус ретінде құрған болатын. Дегенмен, 1801 жылы Сонни де Манонкур мен Латрейль альпілік тритонның дернәсілі үшін Ichthyosaura деген атауды енгізді ("Proteus tritonius"). Осылайша, ол Mesotriton-нан басымдыққа ие және қазіргі таңда жарамды тұқым атауы болып табылады. "Ichthyosaura" грек тілінде "балық кесірткесі" деген мағынаны білдіреді және классикалық мифологиядағы нимфа сияқты жаратылысқа сілтеме жасайды.

Кіші түрлер

Рочек және оның әріптестері (2003) альпілік тритонның төрт түршесін (төмендегі кестеге қараңыз) анықтады, кейіннен басқа авторлар да осы пікірді қолдады, бірақ бұрын сипатталған кейбір түршелер сақталмады. Төрт түрше, түр ішіндегі бес негізгі генетикалық желінің (эволюция бөлімін қараңыз) толыққанды сәйкес келмейді: I. a. alpestris номинативті түршесінің батыс популяциялары, Кантабриялық I. a. cyreni және Апенниндық I. a. apuana бір топты құрайды, ал I. a. alpestris-тің шығыс популяциялары генетикалық жағынан грек I. a. veluchiensis-ке жақын. Түршелердің дене пішіні мен түсі арасындағы айырмашылықтар тұрақты емес. Көптеген авторлар альпілік тритонның көне генетикалық желілері жасырын түрлерді білдіруі мүмкін деп санайды. Сондықтан Raffaëlli 2018 жылы төрт түрді бөліп көрсетті, бірақ Фрост мұны әлі ерте деп есептейді. + Түрше Raffaëlli (2018) жіктелуі Таралу I. a. alpestris – Альпілік тритон батыс популяциялары I. alpestris alpestris ретінде сақталды Солтүстік-батыс Франциядан Румыниядағы солтүстік Карпатқа дейін, оңтүстік Даниядан Альп тауларына және Франциядан Жерорта теңізінің солтүстігіне дейін шығыс популяциялары I. reiseri (түр), reiseri, carpathica және montenegrina түршелерімен Грекиядан солтүстікке қарай Балқан түбегінде, Болгарияда және Румыниядағы оңтүстік Карпатта I. a. apuana – Апеннин альпілік тритоны I. apuana (түр), apuana және inexpectata (Калабрия) түршелерімен Францияның оңтүстік-шығысы, Италияның орталық бөлігіндегі Апенниннен Лациоға дейін, Калабриядағы оқшауланған популяциялар I. a. cyreni – Кантабриялық альпілік тритоны сақталды Испания: Кантабрия таулары және Гуадаррама (жасанды түрде қоныстандырылған) I. a. veluchiensis – Грек альпілік тритоны I. veluchiensis (түр) Греция: материк және Солтүстік Пелопоннес.

Эволюция

Рекуэро және оның әріптестерінің молекулалық сағат бойынша есебінде альпілік тритон популяциялары шамамен 20 миллион жыл бұрын, ерте миоцен кезеңінен бастап бөліне бастады. Белгілі қазба қалдықтары одан әлдеқайда жақын уақытта табылған: олар Словакияның плиоцен және Солтүстік Италияның плейстоцен кезеңдерінде кездесті. Германиядағы миоценге жататын көнерек Ichthyosaura randeckensis альпілік тритонның туыс түрі болуы мүмкін. Молекулалық филогенетикалық талдаулар альпілік тритонның батыс және шығыс топтарына бөлінгенін көрсетті. Олардың әрқайсысы екі негізгі генетикалық желіні қамтиды, олардың кейбіреуі сипатталған кіші түрлерге сәйкес келеді (жоғарыдағы таралу және кіші түрлер бөліміне қараңыз). Бұл ежелгі генетикалық айырмашылықтар альпілік тритон бірнеше жеке түрлердің жиынтығы болуы мүмкін екенін ұсынады. Миоцен кезеңіндегі жоғары температура немесе теңіз деңгейінің өзгеруі ертедегі популяцияларды бөліп, аллопатриялық түрленуге алып келген болуы мүмкін, бірақ генетикалық желілер арасында араласу және интрогрессия орын алған болуы мүмкін. Сербиядағы Власина көлінен алынған популяциялардың митохондриялық ДНК-сы басқа барлық популяциялардан ерекше және көнерек; ол қазір жойылған "көлеңке" популяциясынан мұрагерлікке көшкен болуы мүмкін. Төртінші дәуірдің мұз басу кезеңі, ықтимал, рефюгияға шегіну, кеңею және ареалдың өзгеру циклдеріне әкелді.

Сипаттама

Алп тритоны орташа мөлшерде және денелі. Оның жалпы ұзындығына жетеді, аналықтары еркектерге қарағанда шамамен ұзын, ал дене салмағы 1,4–6,4 г. Құйрығы бүйірден қысылған және қалған денесінен жартылай ұзын немесе сәл қысқа. Суда тіршілік ететін кезеңде екі жыныс та құйрық қанатын дамытады, ал еркектерде 2,5 мм-ге дейін, тегіс жиекті төменгі қырқасы болады. Эркектердің клоакасы көбейту маусымында ісінеді. Терісі көбейту кезінде тегіс, ал сыртында түйіршікті, жануардың құрлықтағы кезеңінде жұмсақ болады. Арқасы мен қабырғаларының қара сұрдан ақшыл көк түске дейінгі ерекше түсі көбейту маусымында ең айқын байқалады. Бұл негізгі түс жасыл түске дейін өзгеруі мүмкін, ал аналықтарында көбірек бозғылт және дақты болады. Құрсақ және тамағы қызғылт сары, кейде қара дақтар кездеседі. Еркектердің бүйірінде, еңселерінен құйрығына дейін ақ жолақ, қара дақтар және көк түсті жылтырлық болады. Көбейту маусымында олардың қырқасы ақ түсті, қара дақтармен өрнектелген. Жаңа метаморфозға ұшыраған жас ефтар ересек құрлықтағы аналықтарға ұқсайды, бірақ кейде арқасында қызыл немесе сары жолақтары болуы мүмкін. Өте сирек, леуцистік жекелеген түрлер кездеседі. Бұл сипаттамалар кең таралған номинативті түрге, I. a. alpestris-ке қатысты, ал басқа түрлер аздап ерекшеленеді. I. a. apuana түрлерінде көбінесе тамағында, кейде құрсағында қара дақтар болады. I. a. cyreni номинативті түрге қарағанда сәл дөңгелек және үлкен бас сүйегіне ие, бірақ басқа жағынан өте ұқсас. I. a. veluchiensis түрлерінде аналықтарының түсі жасыл, құрсағында дақтар, құйрығының төменгі жиегінде сирек қара дақтар және мұрны тар болады, бірақ түрлер арасындағы осы айырмашылықтар тұрақты емес. Личинкалардың ұзындығы шайқасқаннан кейін 7–11 мм, метаморфозға дейін өседі. Бастапқыда олардың әр жағында, көздері мен желбезектері арасында екі кішкентай жіпше (тепе-теңдік сақтаушылар) болады, кейін алдыңғы, содан кейін артқы аяқтары дамыған сайын олар жоғалады. Личинкалар ашық қоңырдан сары түске дейін болады және бастапқыда бойлық қара жолақтары болады, олар кейін құйрығына қарай күшейтілген қара пигментацияға айналады. Құйрығы сүйір болып келеді және кейде қысқа жіпшемен аяқталады. Алп тритонының личинкалары тегіс тритон мен табақшалы тритон личинкаларынан гөрі күштірек және басы кеңірек болады.

Тарату

Альпілік тритон Еуропа құрлығының тумасы. Ол Францияның солтүстік-батысынан Румыниядағы Карпаттарға дейін, солтүстік Даниядан солтүстікке қарай Альп тауларына және Франциядан оңтүстікке қарай Жерорта теңізінің солтүстігіне дейін кеңінен таралған, бірақ Паннония алабында кездеспейді. Испания, Италия және Грекиядағы оқшауланған таралу аймақтары ерекше түршелерге сәйкес келеді (таксиномия бөлімін қараңыз: жоғарыдағы түршелер). Альпілік тритон Еуропаның кейбір аймақтарына, соның ішінде Бремен және Берлин сияқты қалалардың шекараларына мақсатты түрде әкелінген. Басқа да таратулар Ұлыбританияда, негізінен Англияда, сондай-ақ Шотландияда және Жаңа Зеландиядағы Коромадель түбегінде жүзеге асырылды. Альпілік тритон биік тауларда да кездеседі және Альп тауларында теңіз деңгейінен жоғары биіктікте табылған. Ол теңіз деңгейіне дейін төмен жатқан жазықтарда да кездеседі. Таралу аймағының оңтүстік бөлігіндегі көптеген популяциялар теңіз деңгейінен жоғары орналасқан.

Тіршілік ету орындары

Ормандар, оның ішінде жапырақты және қылқан жапырақты ормандар (таза қарағай егістіктерінен аулақ болу керек), негізгі құрлықтағы тіршілік ортасы болып табылады. Орман шеттері, егістік жерлер немесе бақшалар сирек кездеседі. Олардың популяциясын биік тауларда ағаштардың жоғары жағында табуға болады, онда олар оңтүстікке қарайтын беткейлерді ұнатады. Тритон жасыру үшін бұтақтар, тастар, жапырақ үйінділері, қуыстар, құрылыс қалдықтары немесе осыған ұқсас құрылымдарды пайдаланады. Суда көбейту орындары құрлықтағы қолайлы мекендерге жақын болуы маңызды. Ормандағы шағын, салқын су қоймалары артықшылыққа ие болғанымен, альпілік тритон тұрақты немесе уақытша, табиғи немесе адам жасаған су қоймаларының кең ауқымына төзімді. Бұл сулар шағын шұңқырлардан бастап кішкентай көлдерге, балық жоқ көлдерге, су қоймаларына және өзендердің тыныш ағыстарына дейін жетеді. Бобрлердің бөгет салуы көбейтуге қолайлы жағдайлар жасайды. Жалпы алғанда, альпілік тритон pH, судың қатаңдығы және эвтрофикация сияқты химиялық параметрлерге төзімді. Басқа еуропалық тритондар, мысалы, қыртысты, тегіс, пальмалық немесе Карпат тритондары көбінесе бірдей көбейту орындарын пайдаланады, бірақ олар биіктеп көтерілген жерлерде сирек кездеседі.

Өмір циклі мен мінез-құлық

Альпілік тритондар көбінесе жартылай сулы тіршілік етеді, жылдың көп бөлігін (9–10 ай) құрлықта өткізіп, көбейту мақсатымен ғана суға оралады. Ефтерлер, әдетте, жыныстық пісіліне жеткенше құрлықта болады. Төменгі биіктікте еркектер шамамен үш жылда, ал аналықтары төрт-бес жылда пісіп жетеді. Тау тритондары он жылға дейін өмір сүре алады. Биік тауларда пісілуге 9–11 жыл қажет, ал тритондар 30 жылға дейін өмір сүруі мүмкін.

Жер бетіндегі фаза

Құрлықта альпілік тритон негізінен түнгі өмір сүреді, күндіз жасырынып, түнде немесе сумерек уақытында қозғалып, тамақтанады. Қысқы ұйқыға түсу әдетте құрлықтағы жасырын орындарда жүзеге асады. Ылғалды түндерде олар жертөледегі құбырлардың тік қабырғаларына дейін көтеріліп, онда қыстайтындары байқалған. Көбейтілу орындарына көшу, температура жеткілікті жылы (5 °C-тан жоғары) және ылғалды болған түндерде ғана болады, ал қолайсыз жағдайларда бірнеше аптаға кешіктірілуі немесе тоқтатылуы мүмкін. Сонымен қатар, кенеттен суық болса, тритондар судан шығып кетуі мүмкін. Альпілік тритондар көбінесе көбейтілу орындарына жақын қалады, ал олардың аз бөлігі, әсіресе жас ефтерлер, жаңа мекендерге таралады. Таралу қашықтығы байқалған, бірақ мұндай үлкен қашықтықтар сирек кездеседі. Ұзақ емес қашықтықта тритондар негізінен иіс сезу арқылы бағдарланады, ал ұзақ қашықтықта түнгі аспанға және мүмкін болатын магниттік сезімге бағдарлану маңыздырақ.

Сулы фаза және көбейту

Су фазасы қар ерігеннен басталады, жазық жерлерде ақпаннан, ал биік тауларда маусымға дейін. Жұмыртқа салу бірнеше айдан кейін басталып, тамызға дейін созылуы мүмкін. Грекия мен Италияның оңтүстік аймақтарындағы кейбір популяциялар жыл бойы су ортасында тіршілік етеді және су астында қыстайды. Апеннинге тән I. a. apuana түрлерінде күз және көктемде жұмыртқа салудың екі айналымы байқалған. Көбейіс мінез-құлқы негізінен таңертең және күндіздің шығысында байқалады. Еркектер ұсыну ритуалын орындайды. Еркек алдымен ұрғашының алдына орналасып, біраз уақыт қозғалмай тұрады, содан кейін құйрығын желпілдетіп ұрғашыны қоздырады және оған қарай феромондарды бөліп шығарады. Ол жақындасып, оның тұмсығына тиген соң, артқа шегінеді, ал ұрғашы оның соңынан ереді. Ол құйрығының табанын тұмсығымен ұстағанда, сперматофорды (ұрық пакетін) шығарып, ұрғашының жолын кесіп, оның клоакасымен оны алуына мүмкіндік жасайды. Сперматофорлардың бірнеше рет салынғаны байқалуы мүмкін. Еркектер жиі бәсекелестерінің ұсыну ритуалдарына кедергі келтіреді. Тәжірибелер көрсеткендей, ұрғашыларда көбейіс мінез-құлқын негізінен еркектердің феромондары тудырады, ал түс және басқа визуалды сигналдар осы процесте аз маңызды. Көбейіс маусымында еркек 48-ден астам сперматофор өндіре алады, ал бір ұрғашының балалары көбінесе бірнеше әкеден туады. Ұрғашылар жұмыртқаларын су өсімдіктерінің жапырақтарына орап, қорғайды, температурасы жоғарырақ жапырақтарды артық көреді. Егер өсімдіктер болмаса, олар жұмыртқа салу үшін жапырақ сынықтарын, шіріген ағаштарды немесе тастарды пайдалана алады. Олар маусым ішінде 70-390 жұмыртқа салады, олар ақшыл сұр қоңыр түсті және диаметрі 1,5-1,7 мм (желе капсуласын қоса алғанда 2,5-3 мм). Суық жағдайда инкубация уақыты ұзарады, бірақ дерлік екі-төрт аптадан кейін личинкалар шығады. Личинкалар су түбіне жақын тіршілік етеді. Метаморфоз шамамен үш айдан кейін жүреді, бұл температураға байланысты, бірақ кейбір личинкалар қыстап, келесі жылы ғана метаморфозға ұшырайды.

Педоморфия

Альпілік тритонның басқа еуропалық тритондарға қарағанда педоморфиясы жиі кездеседі, яғни ересектер метаморфозға ұшырамайды, керісінше, жабырқақтарын сақтап су ортасында өмір сүреді. Бұл құбылыс негізінен ареалдың оңтүстік бөлігінде ғана кездеседі (бірақ Кантабриялық I. a. cyreni түршесінде жоқ). Педоморфты ересектер метаморфозға ұшырағандарға қарағанда ақшыл түсті болады. Әдетте, популяцияның бір бөлігі ғана педоморфты болады, ал су тоған құрғап қалған жағдайда метаморфоз жүруі мүмкін. Педоморфты және метаморфозға ұшыраған тритондар кейде әртүрлі азықтанды, бірақ олар араласып көбейеді. Жалпы, педоморфия белгілі бір жағдайлардағы, толыққанды түсіндірілмеген факультативті стратегия болып көрінеді.

Тамақ, жыртқыш және паразиттер

Альпілік тритон – диеталық жағынан бейімделгіш, негізінен түрлі омыртқасыздарды жемдейді. Суда тіршілік ететін дернәсілдері мен ересектер мысалы, планктон, моллюскалар, хирономидтер сияқты жәндіктердің дернәсілдері, су блохалары сияқты қаңқалылармен қоректенеді. Бір тәжірибеде, қоршаудағы стрекоза дернәсілдерінің қатысуында өсірілген альпілік тритон дернәсілдері дернәсіл сатысынан шығуға көбірек уақыт жұмсады, жыртқыштардың болмауына қарағанда баяу өсіп, маусым соңында пайда болды. Олар сондай-ақ қараңғырақ түс, ірі дене мөлшері, пропорционалды түрде үлкен бас және құйрық, сондай-ақ жыртқыштардан қауіпсіз өмір сүргендеріне қарағанда сақтанатын мінез-құлық сияқты белгілерді көрсетті. Дегенмен, қашу туралы шешім тритонның жынысына және температураға байланысты болуы мүмкін. Бір тәжірибеде, әйел тритондар еркектерге қарағанда кеңірек температура диапазонында жиірек және жылдам қашты. Еркектер төмен жылдамдықпен қашуға бейімделді және температура қалыпты шектен шыққанда тетродотоксин бөліп, қозғалмайтын күйде қалды.