Жемістік клубниканың түрлері

Кіріспе

Жемқұмардың түрлері
Түр туралы қорапша
|сурет = Illustration Fragaria vesca0. jpg
|туыс = Fragaria
|түрі = vesca
|авторы = L.

Латынша ерекше атауы vesca "жіңішке, нәзік" дегенді білдіруі мүмкін, алайда ол "жеуге жарамды" мағынасында vescere "жеу, тамақтану" сөзінен туындаған болуы ықтимал.

Сипаттама

5-11 жұмсақ, түкті ақ гүлдер жасыл, жұмсақ, жас түкті сабақта орналасады, бұл сабақ көбінесе гүлдерді жапырақтардан жоғары көтереді. Жасыл жапырақтары үш жапырақтан (үштік) тұрады және тісті жиектері болады. Өсімдік көбінесе жербаулы өрмелер (столон) арқылы таралады, бірақ тұқымдары тірі болып, жаңа популяциялар құрай алады.

Кіші түрлер

2020 жылдан бастап Plants of the World Online автономиялық түрінен басқа екі қосымша түрді қабылдайды: Fragaria vesca ssp. vesca:
Fragaria vesca ssp. americana (Porter) Staudt
Fragaria vesca ssp. bracteata (A. Heller) Staudt

Экология

Оның табиғи ортасы – жолдар мен жол жиектері, жартастар, төбелер, тас және құмды жолдар, шалғынды далалар, жас ормандар, сирек орман, орман шеттері және аралықтар. Көбінесе бұл өсімдіктер жеміс пішіндіру үшін жеткілікті жарық алмайтын жерлерде кездеседі. Оның ареалының оңтүстік бөлігінде тек көлеңкелі жерлерде ғана өседі, ал солтүстікке қарай күнге төзімдірек. Оның жапырақтары қашан, бұлан сияқты көптеген жануарлар үшін маңызды тамақ көзі болып табылады, ал жемістерін түрлі сүтқоректілер мен құстар жейді, олар нәжістері арқылы тұқымдарды таратуға көмектеседі.

Тарих, өсіру және пайдалану

Археологиялық қазбалардан алынған мәліметтер Fragaria vesca-ның тас дәуірінен бері адамдар тарапынан қолданылып келгенін көрсетеді. Ормандық құлпынайдың дәмдік қасиеттері жоғары, және оны әлі күнге дейін жеке тұтыну үшін, сондай-ақ шағын көлемде коммерциялық мақсатта, гастрономдар үшін, коммерциялық джемдер, соустар, ликерлер, косметика және дәстүрлі емес медицина құрамына қосу үшін жинап, өсіреді. Түркияда жыл сайын жүздеген тонна жабайы жеміс жиналады, көбінесе экспортқа бағытталған. Көптеген өсірілетін сорттардың гүлдеу кезеңі ұзаққа созылады (ботандықтар оларды Fragaria vesca var. vesca ssp. semperflorens деп санайды). Олар көбінесе альпілік құлпынай деп аталады. Олар жүгіргіштер немесе бірнеше тамырларды шоғырға жинап, жалпы ормандық құлпынайдан ірірек жемістерді ұзақ мерзім бойы пісіреді, әдетте тұқымдармен немесе өсімдіктерді бөлу арқылы көбейтіледі. Өсірілетін түрі көбінесе тұрақты болады және аз жүгіргіштер шығарады. Өсімдіктер мол жеміс беру мен гүлдеуге байланысты бірнеше жылдан кейін өнімділігін жоғалтады, соңғы құлдырау вирустық аурулардың салдарынан туындайды. Ірі жемісті сорттар 18 ғасырдан бері белгілі және Францияда "Фрессан" деп аталды. Кейбір сорттардың жемісі толық піскен кезде әдеттегідей қызыл емес, ақ немесе сары түсті болады. Столон түзетін сорттар көбінесе жер жабу үшін қолданылады, ал столон түзбейтін сорттар шекаралық өсімдіктер ретінде пайдаланылуы мүмкін. Кейбір сорттар әсемдік үшін өсіріледі. Fragaria × vescana гибридтері ормандық және бақшалық құлпынайдың будандарынан алынған. Ормандық құлпынай мен еуропалық Fragaria viridis түрінің гибридтері 1850 жылға дейін өсірілді, бірақ қазір жоғалып кеткен. Альпілік құлпынайды тұқымнан өсіру қиын деген жалған пікір қалыптасқан, көбінесе ұзақ және біркелкі емес өнім беру, суыққа төзімділік қажеттігі туралы әңгімелер тараған. Шындығында, өте кішкентай тұқымдарды дұрыс қолданғанда (оларды суарғанда оңай шайып кетуі мүмкін), 1-2 апта ішінде 80% өнімділікке қол жеткізуге болады. Альпілік құлпынай кейде шөптесін шекараларда жиектеу өсімдігі ретінде қолданылады.

Evidence from archaeological excavations suggests that Fragaria vesca has been consumed by humans since the Stone Age. Woodland strawberry fruit is strongly flavored, and is still collected and grown for domestic use and on a small scale commercially for the use of gourmets and as an ingredient for commercial jam, sauces, liqueurs, cosmetics and alternative medicine. In Turkey, hundreds of tons of wild fruit are harvested annually, mainly for export. Most of the cultivated varieties have a long flowering period (and have been considered by botanists as belonging to Fragaria vesca var. vesca ssp. semperflorens). They are usually called alpine strawberries. They either form runners or multiple crowns in a cluster, fruit over a very long period with larger fruit than the common wood strawberry, and are usually propagated by seeds or division of the plants. The type in cultivation is usually everbearing and produces few runners. Plants tend to lose vigour after a few years due to their abundant fruiting and flowering with final decline caused by viral diseases. Large fruiting forms are known since the 18th century and were called "Fressant" in France. Some cultivars have fruit that are white or yellow when fully ripe, instead of the normal red. Cultivars that form stolons are often used as groundcover, while cultivars that do not may be used as border plants. Some cultivars are bred for their ornamental value. Hybrids, Fragaria × vescana, have been created from crosses between woodland strawberry and garden strawberry. Hybrids between the woodland strawberry and the European species Fragaria viridis were in cultivation until around 1850, but are now lost. Alpine strawberry has an undeserved reputation among home gardeners as hard to grow from seed, often with rumors of long and sporadic germination times, cold pre chilling requirements, etc. In reality, with proper handling of the very small seeds (which can easily be washed away with rough watering), 80% germination rates at in 1–2 weeks are easily achievable. Alpine strawberries are sometimes included as edging plants in herbaceous borders.