Кіріспе

Заңнаманың толық жүйесін қамти мақсатындағы заңдар жинағы – заң кодексі, сондай-ақ заң жинағы немесе құқық кодексі деп аталады, ол – заң актілерінің жүйелі жинағы. Бұл – кодекс қабылданған кездегі заңның толық жүйесін немесе құқықтың белгілі бір саласын кодификациялау арқылы толыққанды қамтуға бағытталған заң түрі. Кодификациялау процесі мен себептері әртүрлі ортақ құқық және азаматтық құқық жүйелерінде ұқсас болғанымен, олардың қолданылуы ерекшеленеді. Азаматтық құқық жүйесі бар елде заң кодексі әдетте азаматтық немесе қылмыстық құқық сияқты толық құқық жүйесін қамтиды. Керісінше, ағылшын құқықтық дәстүріндегі заң шығару тәжірибесіне ие ортақ құқық елінде кодекстер қолданыстағы ортақ құқықты тек оның тікелей немесе жанама ережелерімен ғана өзгертеді, ал қалған бөлігін өзгеріссіз қалдырады. Америка Құрама Штаттарында және осыған ұқсас заң шығару тәжірибесін қабылдаған басқа елдерде заң кодексі – белгілі бір саладағы тұрақты заң актілері жинағы, ол жекелеген заң актілерімен толықтырылып, алынып тасталып немесе өзгеше өзгертіледі.

Тарих

Құқықтық кодекс ежелгі Таяу Шығыстағы заң жүйелерінің кең таралған ерекшелігі болды. Ежелгі Эбла қаласында (қазіргі Сириядағы Tell Mardikh) табылған тақташалар б.з.б. 2400 жылға дейін сақталған ең ерте заң кодексінің куәлігін ұсынады. Сонымен қатар, УрукАгина заң кодексі (б.з.б. 2380–2360), Шумерлік Ур-Намму кодексі (б.з.б. 2100–2050), Эшнана кодексі (Липит Иштардан шамамен 100 жыл бұрын), Липит Иштар кодексі (б.з.б. 1934–1924) және Хаммурапидың Вавилон кодексі (б.з.б. 1760) Шумер, Месопотамияда (қазіргі Ирак) пайда болған ең ерте және жақсы сақталған заң кодекстерінің қатарында. Рим империясында Рим заңдарының Он Екі Кестесі (алғаш рет б.з.б. 450 жылы жинақталған) және Юстинианның Corpus Juris Civilis, сондай-ақ Юстиниан кодексі (429–534 жж.) сияқты бірнеше кодификациялар жасалды. Дегенмен, бұл заң кодекстері Рим заң жүйесін толыққанды сипаттамады. Он Екі Кесте шектеулі көлемде болды, ал көптеген заңдық қағидалар кестелерді онда қамтылғаннан тыс жағдайларды шешу үшін түсіндірген понтификтер тарапынан әзірленді. Юстиниан кодексі сол кездегі барлық заң материалдарын біріктірді. Ежелгі Қытайда алғашқы толық қылмыстық кодекс – 624 жылы Тан әулеті тұсында жасалған Тан кодексі болды. Бұл және одан кейінгі императорлық кодекстер Қытайдың және оның мәдени ықпалындағы Шығыс Азия мемлекеттерінің қылмыстық жүйесінің негізін құрады. Соңғы және ең жақсы сақталған императорлық кодекс – 1644 жылы Цинь әулетінің құрылуымен жасалған Ұлы Цинь құқықтық кодексі. Бұл кодекс 1644–1912 жылдар аралығындағы Қытай заңдарының толық және түгелдей жазылған жиынтығы болды. Бұл кодекс негізінен қылмыстық кодекс болғанымен, оның үлкен бөлігі азаматтық құқық мәселелерін және азаматтық дауларды шешуді қарастырды. Кодекс 1912 жылы Цинь әулетінің құлауынан кейін қолданысын тоқтатты, бірақ оның ережелерінің бір бөлігі британдық жалпы құқық жүйесімен өзара әрекеттесуінің ерекшелігіне байланысты 1970 жылдарға дейін Гонконгта қолданылып келді. Еуропада Рим заңы, әсіресе Corpus Juris Civilis, көптеген елдердің заң жүйелерінің негізіне айналды. Рим заңы заң шығару арқылы (позитивті құқыққа айналды) немесе заңгерлердің өңдеуі арқылы қабылданды. Қабылданған римдік заң әдетте кодификацияланды және орталық кодекстің бір бөлігін құрады. Кодификация қозғалысы Вестфалия шартынан кейін ұлттық мемлекеттердің пайда болуынан кейін күш алды. Ең танымал ұлттық азаматтық кодекстерге 1804 жылғы француз Наполеон кодексі (Code civil), 1812 жылғы австриялық азаматтық кодексі (Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch), 1900 жылғы неміс азаматтық кодексі (Bürgerliches Gesetzbuch) және швейцариялық кодекстер жатады. 19 ғасырдың еуропалық кодекстері католик канондық құқығының кодификациясына ықпал етті, нәтижесінде 1917 жылғы Канондық құқық кодексі пайда болды, ол 1983 жылғы Канондық құқық кодексімен алмастырылды, ал оның шығыс әріптесі – Шығыс шіркеулерінің Канондық кодексі. Осы арада африкалық өркениеттер өздерінің заңдық дәстүрлерін дамытты, кейде оларды тұрақты ауызша дәстүр арқылы кодификациялады, мысалы, Мали империясы 1222–1236 жылдары жариялаған, конституциялық және азаматтық мәселелерде ережелерді тізбектей келтірген және бүгінге дейін ант еткен гриоттар арқылы жеткізіліп келе жатқан Курукан Фуга. Континенттік азаматтық құқық дәстүрі соңғы ғасырларда еуропалық мәдени және әскери үстемдікпен бірге бүкіл әлемге тарады. Мэйдзи реформасы кезінде Жапония негізінен француз азаматтық кодексіне негізделген және неміс кодексінің ықпалына түскен жаңа Азаматтық кодексті (1898) қабылдады. 1911 жылғы Қытайдағы Синхай революциясынан кейін Қытай Республикасының жаңа үкіметі императорлық кодекс дәстүрінен бас тартып, оның орнына неміс Bürgerliches Gesetzbuch-тің және жапон кодексінің ықпалымен жаңа азаматтық кодекс қабылдады. Бұл жаңа дәстүр 1949 жылдан бері Қытай Халық Республикасының заң жүйесінде сақталып келеді. Сонымен қатар, жалпы құқық жүйелерінде де кодификация жиі кездеседі. Мысалы, қылмыстық кодекс Австралия мен Американың бірқатар жалпы құқық юрисдикцияларында кездеседі және Англияда осы мәселе талқыланып келеді. Америкада континенттік заң кодекстерінің ықпалы екі жолмен көрініс тапты. Азаматтық құқық юрисдикцияларында континенттік дәстүрдегі құқықтық кодекстер кең таралған. Алайда, жалпы құқық юрисдикцияларында кодификацияға күшті тенденция байқалады. Дегенмен, мұндай кодификацияның нәтижесі әрқашан азаматтық құқық юрисдикцияларындағы құқықтық кодекс сияқты болмайды. Мысалы, Калифорнияның азаматтық кодексі негізінен жалпы құқық қағидаларын кодификациялайды және формасы мен мазмұны бойынша барлық басқа азаматтық кодекстерден ерекшеленеді.

Азаматтық кодекс

Азаматтық кодекс әдетте азаматтық құқық жүйелерінің негізін құрайды. Заң кодексі әдетте жеке құқық жүйесінің барлық мәселелерін толық қамтиды.

Қылмыстық кодекс

Қылмыстық кодекс немесе жаза кодексі көптеген заң жүйелерінде кездесетін қалыпты құбылыс. Қылмыстық заңды кодификациялау оның түсінікті болуын және демократиялық принциптер бойынша жасалуы мен өзгертілуін қамтамасыз етеді.