Кіріспе
Құқық кодексін құрайтын белгілі бір құқық саласын жинау және жаңадан баяндау процесі. Құқықта кодификация – белгілі бір салалардағы заңды, әдетте тақырыптар бойынша, жинақтау және жаңадан баяндау процесі, нәтижесінде құқық кодексі, яғни заңдар жинағы (кодекс) құрылады. Кодификация азаматтық құқық жүйелерінің маңызды ерекшеліктерінің бірі болып табылады. Ағылшын құқығы сияқты жалпы құқық жүйелерінде кодификация судьялар шешімдері немесе заң шығарушы орган қабылдаған кодталмаған заңдарды заң мәтініне айналдырып, біріктіру процесі болып табылады.
In law, codification is the process of collecting and restating the law of a jurisdiction in certain areas, usually by subject, forming a legal code, i. e. a codex (book) of law. Codification is one of the defining features of civil law jurisdictions. In common law systems, such as that of English law, codification is the process of converting and consolidating judge made law or uncodified statutes enacted by the legislature into statute law.
Тарих
Ежелгі Шумердің Ур-Намму кодексі шамамен б.з.д. 2050–1230 жылдары жасалған және қазірге дейін сақталған ең ерте азаматтық кодекс болып табылады. Үш ғасырдан кейін Бабыл патшасы Хаммурапи өзінің атымен аталатын заңдар жинағын қабылдады. Ежелгі Рим империясында маңызды кодификациялар жасалды, олар Lex Duodecim Tabularum жинағы және одан кейін Corpus Juris Civilis. Алайда, бұл кодификацияланған заңдар ереже емес, көбінесе Рим заңдары кодталмаған күйде қалды. Кодификацияланған заңдардың тұрақты жүйесі алғаш рет императорлық Қытайда, 624 жылы Тан кодексі жасалғанда пайда болды. Бұл Қытайдың қылмыстық кодексінің негізін құрады, ол кейін Ұлы Цин заң кодексімен алмастырылды, ол 1912 жылы Синьхай революциясы және Қытай Республикасының құрылуынан кейін жойылды. Қытай Республикасының жаңа заңдары неміс кодексі Bürgerliches Gesetzbuch-қа негізделген. Еуропадағы аса ықпалды мысал – 1804 жылғы француз Наполеон кодексі. Конфедерация құрылған кезде ирокездер конституциялық уампум жасады, оның әрбір бөлігі 117 баптың ішіндегі заңдардың бірін бейнелейді. Бес бастапқы тайпаның бірігуі 1142 жылы болды, ал олардың бірігу тарихы ирокез заңдарының негізіне айналды. Діни заңдар жүйесіне яһуди дінінің халахасы және исламның шариғаты кіреді. Шариғатта азаматтық кодекстерді қолдану 19 ғасырда Осман империясымен басталды.
Азаматтық құқық юрисдикциялары
Азаматтық құқық жүйелері, анықтама бойынша, кодификацияға негізделеді. 16 ғасырдағы Литваның заңдары осыған көрнекті мысал. Кодификацияға ұмтылыс Ағарту дәуірінде күшейді және 18 ғасырдың соңында бірнеше еуропалық елде іске асырылды (азаматтық кодекске қараңыз). Дегенмен, ол француз Наполеон кодексі (1804) қабылданысынан кейін ғана кеңінен таралды, ол көптеген елдердің құқықтық жүйелеріне зор әсер етті.
Жалпы құқық юрисдикциялары
Жалпы құқық көптеген мемлекеттерде және құқық салаларында кодификацияланған: мысалдарға көптеген мемлекеттердегі қылмыстық кодекстер, сондай-ақ Калифорния азаматтық кодексі және Нью-Йорк штатының біріктірілген заңдары кіреді.
Англия мен Уэльс
Англиялық судья сэр Маккензи Чалмерс 1882 жылғы Весель тікелей міндеттемелер туралы заңды, 1893 жылғы Тауар сату туралы заңды және 1906 жылғы Теңіз сақтандыру туралы заңды жасаған автор ретінде танымал, олардың барлығы қолданыстағы ортақ құқық принциптерін кодификациялады. Тауар сату туралы заң 1979 жылғы Тауар сату туралы заңмен жойылды және қайта қабылданылды, бұл 1893 жылғы түпнұсқаның қаншалықты салмақты болғанын көрсетті. 1979 жылғы Тауар сату туралы заңның көп бөлігі 1893 жылғы алдыңғы заңның мәтіні мен бөлімдерін сақтайды. Теңіз сақтандыру туралы заң (сәл өзгертілген) үлкен жетістікке ие болды және көптеген ортақ құқық юрисдикцияларында өзгеріссіз қабылданды. Англияның қылмыстық заңдарының көп бөлігі кодификацияланды, өйткені бұл қудалаудың дәлдігі мен нақтылығын қамтамасыз етеді. Дегенмен, ортақ құқықтың көп бөлігі, мысалы, шарт жасасу құқығы және деликт құқығы өзгеріссіз қалды. Соңғы 80 жылда 1943 жылғы Заң реформасы (Бұзылған шарттар) заңы (соның ішінде соғыс салдарынан жарамсыз деп танылған шарттармен айналысқан) және 1999 жылғы Шарттар (Үшінші тараптардың құқықтары) заңы сияқты дереу проблемаларды шешетін заңдар қабылданды, ол үшінші тараптардың құқықтарын регламенттейді. Алайда, Харви Макгрегордың 1993 жылғы Шарт кодексін қабылдау ісінде ешқандай прогресс болған жоқ, тіпті Заң комиссиясы Шотландия Заң комиссиясымен бірлесіп, Англия мен Шотландияның шарт жасасу құқығын кешенді түрде кодификациялау және біріктіру жөніндегі ұсыныс дайындауды сұрады. Сол сияқты, деликт құқығының кодификациясы ең жақсы жағдайда жарым-жартылай болды, прогрестің сирек мысалы – 1945 жылғы Заң реформасы (Қосымша кінә) заңы. Заңдарды жүйелеу үшін консолидациялық заң жобалары үнемі қабылданады.
Ирландия
Ирландия Республикасының құқығы ағылшын құқығынан қалыптасты, ең басты айырмашылық – Ирландия Конституциясының жеке құжат ретінде болуы. Конституцияның ресми емес "халықтық нұсқасы" оған енгізілген өзгерістерді ескере отырып, үнемі жаңартылып тұрады, ал 1938 жылы Жоғарғы Сотқа тіркелген ресми мәтін бес рет жаңартылды: 1942, 1980, 1989, 1999 және 2019 жылдары. Англиядағыдай, бағынышты заңдар ресми түрде кодификацияланбаған, бірақ консолидациялық заңдар көптеген салаларда заңды қайта баяндады. 2006 жылдан бері Заң реформасы комиссиясы (LRC) Оирехтас актілерінің жартылай ресми "жаңартылған" нұсқаларын, түпнұсқа мәтініне енгізілген текстолық және басқа да өзгерістерді ескере отырып жариялап келеді. Қаржы актілері LRC бағдарламасына кірмейді.
Кодификацияның алғашқы қозғалысы
АҚШ-та ағылшынның мұрагерлік жалпы құқық дәстүрін сынап, жүйелі кодификацияны қолдаушылардың бірі – Біріккен Ирландиядан шеттетілген Уильям Сэмпсон (1806 жылы Нью-Йорк адвокатурасына қабылданған) және Джефферсонның «Филадельфия Аврора» газетінің баспагері Уильям Дюэн болды. 1810 жылы Сэмпсон «Нью-Йорк қаласының шебер-тері жөндеушілерінің жалақыны көтеру үшін жасаған құпия келісімдерінің соты» туралы жариялады, бұл оның 1806 жылғы «Халыққа қарсы Мелвин» ісіндегі (сәтті болмаған) айыптаманы жою туралы аргументіне түсініктеме болды. Сайланған заң шығарушы биліктің басымдығын қаперіне алып, Сэмпсон айыптаудың заңға сілтеме жасамай, ағылшынның жалпы құқығының қағидаларынан «абстрактілі түрде» ойға келуіне қарсылық білдірді. Осының арқасында ғана олар шеберлерге «аштыққа қарсы бірігу» құқығын бермей, ал шебер саудагерлерді еш хабарламай және сынамай «жалақыны басу үшін мәңгілік біріккендерге» қалдырды. Ол «жалпы құқықтың кемсіз қабылдануы» Жаңа әлем қоғамының Ескі әлемнен «жабайылықты» әкелгенін: «тек бақытқа ие болмағандарға ғана қолданылатын» және кейбір жағдайларда «кедейлерге қарсы» әрекет ететін заңдарды әкелгенін айтты. Сэмпсонның «Жалпы құқық туралы әңгімесі» (1823) жалпы құқықты демократиялық республиканың негізгі қағидаларына қайшы деп санайды және Наполеон кодексіне сілтеме жасай отырып, оны жалпы анықтамалық заңмен алмастыруды ұсынды. Бұл «Америкада жазылған жалпы құқық идеализмінің ең кең ауқымды айыптамасы» деп танылды. Бұл Эдвард Ливингстонға 1825 жылғы Луизиананың азаматтық процессуалдық кодексін жасау кезінде француз және басқа да еуропалық азаматтық құқықтарын пайдалануға шабыт берді. Кейіннен Сэмпсонның күш-жігері Нью-Йоркте ақталып, 1846 жылы жаңа штат конституциясы штат заңнамасының барлық жиынтығын жазбаша және жүйелі кодекске дейін азайтуға бағытталды, ал Дэвид Дадли Филд 1848 жылы Нью-Йорк азаматтық процессуалдық кодексін жасады. Сэмпсон кодификацияны Джереми Бентамның Британиядағы оң заңдарға қатысты доктриналық талаптарынан ажыратуға тырысты. Бірақ француз тәжірибесіне назар аудара отырып, сыншылар адамның мінез-құлқын қатаң санаттарға сығымдаудың бекер екенін айту жеткілікті деп ойлады. Президент Томас Джефферсон Дюэннің 1805 жылғы Пенсильваниядағы сайлауда мәселені күштеп шешуге тырысқанда бейтарап қалды. Федералистер реформалардың күн тәртібін жеңу үшін «Конституциялық республикашылармен» бірікті.
Заң бойынша
АҚШ-та Конгресс актілері, мысалы, федералды заңдар, заңға айналған күнінің хронологиялық тәртібімен жарияланады – көбінесе Президенттің қол қоюы арқылы, «жеке заңдар» деп аталатын ресми парақшаларда жеке-жеке және хронологиялық тәртіппен ресми кітапша түрінде «сессиялық заңдар» ретінде топтастырылады. Федералды заңдар үшін «сессиялық заңдар» жинағы «United States Statutes at Large» деп аталады. Акт бір беттен немесе жүздеген беттерден тұруы мүмкін. Акт «Жалпы заң» немесе «Жеке заң» ретінде жіктелуі мүмкін. Әрбір Конгресс актісінде әртүрлі тақырыптар бойынша заңдар болуы мүмкін болғандықтан, көптеген актілер немесе олардың бөліктері Заңды қайта қарау кеңесінің кеңсесімен тақырыптық принцип бойынша қайта ұйымдастырылып, жарияланады. Федералды заңдардың ресми кодификациясы – Америка Құрама Штаттарының кодексі. Әдетте, тек «Жалпы заңдар» ғана кодификацияланады. Америка Құрама Штаттарының кодексі 1-ден 54-ке дейін нөмірленген «тарауларға» (жалпы тақырыптарға негізделген) бөлінеді. Мысалы, 18-тарауда көптеген федералды қылмыстық заңдар бар. 26-тарау – Ішкі кірістер кодексі. Дегенмен, тіпті кодекс түрінде де көптеген заңдар өзінің мәні бойынша бірнеше тақырыпқа қатысты болуы мүмкін. Мысалы, салық төлеуден жалтарғанды қылмыс деп санайтын заң қылмыстық құқыққа да, салық құқығына да қатысты, бірақ ол тек Ішкі кірістер кодексінде ғана кездеседі. Салық салуға қатысты басқа заңдар Ішкі кірістер кодексінде емес, мысалы, Америка Құрама Штаттары кодексінің 11-тарауындағы Жеңілдету кодексінде немесе 28-тарауындағы Әділет кодексінде кездеседі. Тағы бір мысал – ең төменгі рұқсат етілген ішу жасы, ол 27-тараудағы «Маскүнемдік ішімдіктері» емес, 23-тараудағы «Автомобиль жолдары», §158-де қарастырылған. Сонымен қатар, кейбір Конгресс актілерінің бөліктері, мысалы, кодификацияланған заңдарға енгізілген түзетулердің күшіне ену мерзімі туралы ережелер, өзі кодификацияланбаған. Мұндай заңдарды «жеке заңдар» және «сессиялық заңдар» түрінде жарияланған актілерге сілтеме жасау арқылы табуға болады. Алайда, құқықтық материалдарға маманданған коммерциялық басылымдар көбінесе кодификацияланбаған заңдарды оларға қатысты кодекстермен бірге реттеп, басып шығарады. АҚШ-та жеке штаттар өз заңдарын жариялау үшін ресми түрде немесе жеке коммерциялық баспагерлер арқылы әдетте үш бөліктен тұратын модельді қолданады: жеке заңдар, сессиялық заңдар және кодификация.
Реттеушілік
АҚШ Федералды Үкіметінің атқарушы билігінің агенттіктері жариялаған қағидалар мен ережелер Федералды тіркелімде жарияланып, Федералды ережелер жинағында кодификацияланады. Бұл қағидалар заң шығарушы билік таратқан нақты заңдармен бекітіледі және көбінесе заңмен бірдей күшке ие болады.
Канондық құқықтарды кодификациялау
Папаның канондық заңның шашыраңқы жиынтығын кодекстеуге жасаған әрекеттері Грацианның шамамен 1150 жылы «Декретум» еңбегін жариялағаннан бергі сегіз ғасырға созылды. XIII ғасырда, әсіресе, канондық құқық ғылыми зерттеу нысанына айналды, ал Рим папалары түрлі жинақтар жасады. Олардың ең маңыздысы – Григорий IX-тың «Декреталдары» мен Бонифаций VIII-дің «Liber Sextus» бес кітабы. Заңнама уақыт өте келе кеңейді. Оның бір бөлігі ескірді, ал кейбіреулері қарама-қайшылыққа толы болды, сондықтан соңғы кезде міндетті болып табылатын заңдарды анықтау және белгілі бір мәселе бойынша заңды табу қиынға соқты. «Corpus Juris» жабылуынан кейін папалар, соборлар және Рим конгрегациялары көптеген жаңа заңдар мен жарлықтар шығарды. Олардың толық жинағы ешқашан жарияланбады және «Bullaria», «Acta Sanctae Sedis» және басқа да жинақтарда шашырап қалды, олар тек бірнеше және кәсіби канонистерге ғана қолжетімді болды, соның салдарынан заңдық материалдың үлкен жиынтығы пайда болды. Бұған қоса, «Corpus Juris» құрамына енген немесе соңғы уақытта жасалған көптеген жарлықтар қарама-қайшылықты болды; кейбіреулері ресми түрде жойылды, ал басқалары ұзақ уақыт қолданылмағандықтан ескірді; тағы басқалары қоғамның қазіргі жағдайында пайдалы немесе қолданылмайтын болды. Осылайша үлкен шатасу туды және заңды дұрыс білу оны орындауға міндетті болғандар үшін де өте қиын болды. 1869 жылы Ватикан кеңесі шақырылғанда, әртүрлі елдердің көптеген епископтары шіркеу заңдарының түсінікті және оңай оқылатын жаңа жинағын жасауды сұрады. Кеңес өз жұмысын аяқтаған жоқ және заңнаманы жаңартуға тырыспады. XIX ғасырға қарай бұл заңдар жиынтығына шамамен 10 000 норма кірді. Олардың көптегені жағдай мен тәжірибе өзгергендіктен бір-бірімен келісу қиын болды. Бірінші Ватикан кеңесіндегі епископтардың өтінішіне жауап ретінде 1904 жылдың 14 мамырында Папа Пий X «Arduum sane munus» («Шын мәнінде қиын міндет») атты motu proprio арқылы осы әртүрлі құжаттарды бір кодекске біріктіруді бастау үшін комиссия құрды, нормативтік бөлігін алдын ала қарастырулардан («алде») босатылған жүйелі, қысқа канондар түрінде ұсынды және кейінгі дамулармен ескірген бөліктерді алып тастады. 1912 жылдың қысына қарай «кодекстің барлық бөлігі» аяқталды, соның нәтижесінде уақытша мәтін басылды. Кардинал Пьетро Гаспарридің басшылығымен Канондық құқық кодексін бекіту жөніндегі комиссия Пий X-тің ізбасары Бенедикт XV кезінде аяқталды, ол оны 1917 жылдың 27 мамырында Канондық құқық кодексі (Codex Iuris Canonici) ретінде жариялады және 1918 жылдың 19 мамырында дайындалды. Оның дайындалуы барысында ғасырлар бойы жиналған материал зерттелді, жетекші сарапшылар оның шынайылығын тексерді және мүмкіндігінше қарсы канондармен және тіпті басқа кодекстермен, Юстиниан кодексінен Наполеон кодексіне дейін үйлестірілді. Ол 2414 каноннан тұрады және 1983 жылғы Канондық құқық кодексінің 6 §1 1° каноны заңды күшіне енгенге дейін, осылайша оны 1983 жылдың 27 қарашасында жойғанға дейін қолданыста болды.
Қайта кодтау
Қайта кодтау – бұл қолданыстағы кодекстелген заңдарды жаңа форматқа келтіріп, жаңа кодталған құрылымға қайта жазу процесі. Бұл көбінесе қажет болады, өйткені уақыт өте келе заңдарға түзетулер енгізудің заңнамалық процесі және заңдарды түсіндірудің құқықтық процесі нәтижесінде кодексте ежелгі сөздер, қолданыстан шыққан мәтіндер, сондай-ақ қайталама немесе қарама-қайшы заңдар жинақталады. Әдеттегі мемлекеттік кодекстің ауқымдылығына байланысты, кодексті қайта кодтаудың заңнамалық процесі он жыл немесе одан да көп уақытты алуы мүмкін.