Азаматтық кодекс – мүлік, отбасы, міндеттемелерге қатысты жеке құқықтың кодификациясы. Тарихы ежелгі Вавилонға дейін жетеді. Ur-Nammu кодексі – ең ерте мысал.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Азаматтық құқықтың кодификациясы
Codification of the civil law
Азаматтық кодекс – мүлік, отбасы және міндеттемелерге қатысты жеке құқық саласын кодификациялайтын құжат. Азаматтық кодексі бар заң жүйесінде, әдетте, азаматтық процессуалдық кодекс те болады. Кейбір заң жүйелерінде азаматтық кодексте әдетте кодификацияланатын жеке құқықтың негізгі салалары коммерциялық кодексте кодификациялануы мүмкін.
A civil code is a codification of private law relating to property, family, and obligations. A jurisdiction that has a civil code generally also has a code of civil procedure. In some jurisdictions with a civil code, a number of the core areas of private law that would otherwise typically be codified in a civil code may instead be codified in a commercial code.
Тарих
Кодификация тарихы ежелгі Вавилонға дейін жетеді. Сақталған ең көне азаматтық кодекс – б.з.д. 2100–2050 жылдар шамасында жазылған Ур-Намму кодексі. 529 және 534 жылдар аралығында Византия императоры Юстиниан I жасаған, рим құқығын жинақтаған Corpus Juris Civilis Еуропаның континенттік бөлігінде үстемдік құрған азаматтық құқық жүйелерінің негізін қалады. Ежелгі заманнан бері қолданылып келе жатқан басқа да кодификацияланған заңдарға діни заңдардағы әртүрлі мәтіндер жатады, мысалы индуизмдегі Ману заңы, ислам шариаты, еврей халахасындағы Мишна және христиан канон құқығындағы Елшілердің канондары.
The history of codification dates back to ancient Babylon. The earliest surviving civil code is the Code of Ur Nammu, written around 2100–2050 BC. The Corpus Juris Civilis, a codification of Roman law produced between 529 and 534 AD by the Byzantine emperor Justinian I, forms the basis of civil law legal systems that would rule over Continental Europe. Other codified laws used since ancient times include various texts used in religious law, such as the Law of Manu in Hindu law, Islamic Sharia law, the Mishnah in Jewish Halakha law, and the Canons of the Apostles in Christian Canon law.
Еуропалық кодтар және басқа құрлықтарға әсер ету
Кодификация идеясы Ағарту дәуірінде қайта жанданды, ол кезде Рим империясы кезінде рим заңын алғаш рет кодификациялау тәжірибесінен кейін өмірдің барлық салаларын адам ақылына негізделген толық жүйеде қарастыруға болады деп есептелді. Қазіргі заманғы кодификацияның алғашқы әрекеттері 18 ғасырдың екінші жартысында Германияда жасалды, Австрия, Пруссия, Бавария және Саксония мемлекеттері өз заңдарын кодификациялауды бастады. Бұл атауды алғаш рет қолданған заң – 1756 жылы Баварияда қабылданған Codex Maximilianeus bavaricus civilis, ол әлі де латын тілінде жазылған. 1792 жылы оған азаматтық, қылмыстық және конституциялық құқықты қамтитын заң жинағы, король Фридрих II Ұлы жариялаған Пруссия мемлекеттерінің жалпы ұлттық заңы (Allgemeines Landrecht für die Preussischen Staaten) қосылды. Австрияда толыққанды кодификацияға жасалған алғашқы қадам – әлі толық емес Терезиан кодексі (1753 және 1766 жылдар аралығында құрастырылған), Йозефиний кодексі (1787) және толық Батыс Галисия кодексі (1797 жылы Галисияда сынақ ретінде қабылданған) болды. Соңғы Австрия азаматтық кодексі (Allgemeines bürgerliches Gesetzbuch, ABGB деп аталады) тек 1811 жылы Наполеон соғыстарының нәтижесінде Киелі Рим империясы тарағаннан кейін аяқталды. Заңды трансплантация арқылы кодификацияны жалғастырған алғашқы елдердің бірі – Сербия, 1844 жылғы Сербия азаматтық кодексі. Ал француз Наполеон кодексі (Code Civil) бірнеше жылдық дайындықтан кейін 1804 жылы қабылданды, бірақ ол француз революциясының жемісі болды, бұл оның мазмұнында айқын көрінеді. Француз кодексі ең ықпалды болды, өйткені ол Наполеон соғыстары кезінде француз оккупациясы астындағы көптеген елдерде енгізілді. Атап айтқанда, Италия, Бенилюкс елдері, Испания, Португалия (1867 жылғы Азаматтық кодексімен, кейіннен неміс BGB-ның ықпалымен 1966 жылғы Азаматтық кодекске алмастырылды), Латын Америкасы елдері, Канададағы Квебек провинциясы және басқа да бұрынғы француз колониялары, олардың азаматтық құқық жүйелері Наполеон кодексіне үлкен дәрежеде негізделген. АҚШ-тағы Луизиана штатының азаматтық кодексі Наполеон кодексіне негізделген деген пікір қате. Шындығында, кодексті дайындаушыларға қолданыстағы заңдарға негізделген азаматтық кодекс жазу туралы тапсырма берілді, ал сол кезде қолданыста болған заңдар – Лас Сьете Партидас негізіндегі испан заңдары болды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында пандектизм мектебі пайда болды, оның жұмысы 1900 жылы Германияның ұлттық бірігу жобасы аясында қабылданған неміс азаматтық кодексінде (BGB) және 1907 жылғы швейцариялық азаматтық кодексінде (Zivilgesetzbuch) жемісті нәтижелер берді. Бұл екі кодекс жүйелі құрылымымен және негізгі және жалпы принциптерден нақты құқық салаларына (мысалы, шарттар құқығы, еңбек құқығы, мұрагерлік құқығы) жіктеуімен ерекшеленді. Француз Азаматтық кодексі барлық мүмкін жағдайларды реттеуге тырысқан «казуистикалық» тәсілмен құрылған болса, неміс BGB және кейіннен швейцариялық ZGB абстрактілі және жүйелі тәсілді қолданды. Сондықтан BGB Жапония, Грекия, Түркия, Португалия (1966 жылғы Азаматтық кодекс) және Макао (1999 жылғы Азаматтық кодекс) сияқты әртүрлі елдердегі кейінгі кодификация жобаларына үлкен әсер етті. 2002 жылдан бастап Каталонияның Азаматтық кодексінің бірінші заңымен Каталония Парламенті бірнеше заңдар арқылы Каталонияның Азаматтық кодексінің жекелеген кітаптарын бекітті. Бұл Каталонияның азаматтық заңдарының жинағының көп бөлігін, бірнеше арнайы заңдарды және екі ішінара кодексті алмастырды. Тек міндеттемелер мен шарттарға қатысты алтыншы кітабын бекіту қажет. Еуропада, Ұлыбритания мен Ирландияның жалпы құқық елдерінен басқа, Скандинавияда ғана кодификация қозғалысы орын алмады. Азаматтық кодекстің нақты дәстүрі, бастапқыда бір елде қабылданған, заңдық түсіндіруде қолданылатын әдістемеге ұзақ мерзімді әсер етеді деп есептеледі. Салыстырмалы құқық ғалымдары мен (қаржылық) дамудың құқықтық тегі теориясын қолдайтын экономистер әдетте азаматтық құқық дәстүрі елдерін француз, скандинавиялық немесе неміс топтарына бөледі (соңғысы Германия, Австрия, Швейцария, Лихтенштейн, Жапония, Қытай, Тайвань және Оңтүстік Кореяны қамтиды).
The idea of codification re emerged during the Age of Enlightenment, when it was believed that all spheres of life could be dealt with in a conclusive system based on human rationality, following from the experience of the early codifications of Roman Law during the Roman Empire. The first attempts at modern codification were made in the second half of the 18th century in Germany, when the states of Austria, Prussia, Bavaria and Saxony began to codify their laws. The first statute that used this denomination was the Codex Maximilianeus bavaricus civilis of 1756 in Bavaria, still using the Latin language. It was followed in 1792 by a legal compilation that included civil, penal, and constitutional law, the Allgemeines Landrecht für die Preussischen Staaten (General National Law for the Prussian States) promulgated by King Frederick II the Great. In Austria, the first step towards fully fledged codification were the yet incomplete Codex Theresianus (compiled between 1753 and 1766), the Josephinian Code (1787) and the complete West Galician Code (enacted as a test in Galicia in 1797). The final Austrian Civil Code (called Allgemeines bürgerliches Gesetzbuch, ABGB) was only completed in 1811 after the dissolution of the Holy Roman Empire under the influence of the Napoleonic Wars. One of the first countries to follow up through legal transplants in codification was Serbia, the Serbian Civil Code (1844). Meanwhile, the French Napoleonic code (Code Civil) was enacted in 1804 after only a few years of preparation, but it was a child of the French Revolution, which is strongly reflected by its content. The French code was the most influential one because it was introduced in many countries standing under French occupation during the Napoleonic Wars. In particular, countries such as Italy, the Benelux countries, Spain, Portugal (with the Civil Code of 1867, later replaced by the Civil Code of 1966, which is strongly influenced by the German BGB), the Latin American countries, the province of Quebec in Canada, and all other former French colonies which base their civil law systems to a strong extent on the Napoleonic Code. It is a misconception that the state of Louisiana in the United States based their civil code on the Napoleonic code. Rather, the drafters of the code were instructed to write a civil code based on the current laws, and the laws that were in effect at the time were Spanish laws based on Las Siete Partidas. The late 19th century and the beginning 20th century saw the emergence of the School of Pandectism, whose work peaked in the German Civil Code (BGB), which was enacted in 1900 in the course of Germany's national unification project, and in the Swiss Civil Code (Zivilgesetzbuch) of 1907. Those two codes had been most advanced in their systematic structure and classification from fundamental and general principles to specific areas of law (e. g. contract law, labour law, inheritance law). While the French Civil Code was structured in a "casuistic" approach attempting to regulate every possible case, the German BGB and the later Swiss ZGB applied a more abstract and systematic approach. Therefore, the BGB had a great deal of influence on later codification projects in countries as diverse as Japan, Greece, Turkey, Portugal (1966 Civil Code) and Macau (1999 Civil Code). Since 2002 with the First law of the Civil Code of Catalonia, Parliament of Catalonia's several laws have approved the successive books of the Civil Code of Catalonia. This has replaced most of the Compilation of the Civil Law of Catalonia, several special laws and two partial codes. Only the Sixth book, relating to obligations and contracts, has to be approved. In Europe, apart from the common law countries of the United Kingdom and Ireland, only Scandinavia remained untouched by the codification movement. The particular tradition of the civil code originally enacted in a country is often thought to have a lasting influence on the methodology employed in legal interpretation. Scholars of comparative law and economists promoting the legal origins theory of (financial) development usually subdivide the countries of the civil law tradition as belonging either to the French, Scandinavian or German group (the latter including Germany, Austria, Switzerland, Liechtenstein, Japan, China, Taiwan and South Korea).
Америкадағы азаматтық кодекстер
Канадада алғашқы азаматтық кодекс 1804 жылы Нью-Брансуик кодексі ретінде қабылданды, ол француз азаматтық кодексінің 1800 жылғы жобасы, «VIII жыл жобасы» деп белгілі, негізінде жасалған; алайда, 1808 жылы Digeste de la loi civile бекітілді. АҚШ-та кодификация көрінеу кең таралғандай көрінеді, бірақ АҚШ заң кодекстері іс жүзінде жалпы құқық қағидаларының жиынтығы және түрлі арнайы заңдар болып табылады; демек, олар толыққанды логикалық сәйкестікке ұмтылмайды. Мысалы, Калифорния азаматтық кодексі көбінесе жалпы құқық доктринасын кодификациялайды және формасы мен мазмұны жағынан басқа барлық азаматтық кодекстерден ерекшеленеді. Тағы бір ерекше мысал – Луизиана азаматтық кодексі, ол испан заңы Las Siete Partidas негізінде құрылған, бірақ дұрыс емес түрде француз заңына негізделген деп есептеледі. 1825 жылы Гаити Наполеон кодексінің көшірмесін жариялады; сол жылы Луизиана Digeste кодексін жойып, оны Code Civil de l'État de la Louisiane кодексімен алмастырды. Мексиканың Оахака штаты 1827 жылы француз азаматтық кодексін үлгі етіп алып, Латын Америкасының алғашқы азаматтық кодексін қабылдады. Кейін, 1830 жылы Андрес де Санта Круз Боливия азаматтық кодексін жариялады. Бұл кодекс кейбір өзгерістермен 1841 жылы Коста-Рикада қабылданды. Доминикан Республикасы 1845 жылы француз тіліндегі Наполеон кодексін қолданысқа енгізді (оның испан тіліне аудармасы 1884 жылы жарық көрді). 1852 жылы Перу өзінің азаматтық кодексін (1847 жылғы жоба негізінде) жариялады, ол француз кодексінің қарапайым көшірмесі немесе еліктеуі емес, бұрын Перу аумағында қолданылған Кастилия заңына (Римдік тамырлары бар) негізделген түпнұсқа мәтін болды. Чили 1855 жылы өзінің азаматтық кодексін қабылдады, ол схемасы мен мазмұны жағынан француз кодексінен ерекшеленетін (осы аумақта қолданылып жүрген Кастилия заңына ұқсас) және Андрес Беллоның (1833 жылы басталған) түпнұсқалық еңбегі болды. Бұл кодекс 1858 жылы Эквадор, 1859 жылы Сальвадор, 1862 жылы Венесуэла (тек сол жылы), 1867 жылы Никарагуа, 1880 жылы Гондурас (1899 жылға дейін және қайта 1906 жылдан бастап), 1887 жылы Колумбия және 1903 жылы Панама (Колумбиядан бөлінгеннен кейін) тарапынан толығымен қабылданды. 1865 жылы Төменгі Канадада (кейін Квебек провинциясы) Code Civil du Bas Canada (немесе Төменгі Канада азаматтық кодексі) жарияланды. 1991 жылы ол Квебек азаматтық кодексінің жаңа нұсқасымен алмастырылды, ол 1994 жылы күшіне енді. Уругвай 1868 жылы, ал Аргентина 1869 жылы (Далмасио Велес Сарсфилдтің еңбегі) өзінің кодексін қабылдады. Парагвай 1987 жылы, ал Гватемала 1877 жылы Перудің 1852 жылғы кодексін қабылдады. 1904 жылы Никарагуа 1867 жылғы азаматтық кодексін Аргентина кодексімен алмастырды. 1916 жылы Бразилия өзінің азаматтық кодексін қабылдады (Кловис Бевилаккуаның жобасы, аргентиналықтар өз жобаларын дайындау үшін аударған Тейшейра де Фрейтас жобасын қабылдамағаннан кейін), ол 1917 жылы күшіне енді (2002 жылы Бразилия азаматтық кодексі жаңа мәтінмен алмастырылды). Көптеген мамандардың пікірінше, 1916 жылғы Бразилия азаматтық кодексі, 20-ғасырда қабылданған болса да, 19-ғасырдың соңғы кодексі саналады. Бұл себебі 1916 жылғы Бразилия кодексі әлемдегі кодификация дәуіріндегі маңызды кодекстердің соңғысы болды, ол либералдық идеялардың күшті ықпалында болды, ал одан кейін қабылданған барлық кодекстер Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін пайда болған жаңа әлеуметтік идеалдар мен Кеңес Социалистік революциясының күшті әсеріне тап болды. 1916 жылы Панама 1903 жылғы кодексін алмастыра отырып, Аргентина кодексін қабылдауға шешім қабылдады. Куба 1987 жылға дейін Испанияның ескі азаматтық кодексін қолданды, ол жылы Халық билігінің Ұлттық ассамблеясы Куба азаматтық кодексін, 59-заңды бекітті.
The first civil code promulgated in Canada was that of New Brunswick of 1804, inspired by the 1800 project of the French civil code, known as the Projet de l'an VIII (project of the 8th year); nevertheless, in 1808 a Digeste de la loi civile was sanctioned. In the United States, codification appears to be widespread at a first glance, but U. S. legal codes are actually collections of common law rules and a variety of ad hoc statutes; that is, they do not aspire to complete logical coherence. For example, the California Civil Code largely codifies common law doctrine and is very different in form and content from all other civil codes. Another unique example is the Louisiana Civil Code, based on Spanish law Las Siete Partidas, but incorrectly credited to be based on French Law. In 1825, Haiti promulgated a Code Civil, that was simply a copy of the Napoleonic one; while Louisiana abolished its Digeste, replacing it with the Code Civil de l'État de la Louisiane the same year. The Mexican state of Oaxaca promulgated the first Latin American civil code in 1827, copying the French civil code. Later on, in 1830, the civil code of Bolivia, a summarized copy of the French one, was promulgated by Andrés de Santa Cruz. The latest, with some changes, was adopted by Costa Rica in 1841. The Dominican Republic, in 1845, put into force the original Napoleonic code, in French language (a translation in Spanish was published in 1884). In 1852, Peru promulgated its own civil code (based on a project of 1847), which was not a simple copy or imitation of the French one, but presented a more original text based on the Castillan law (of Roman origin) that was previously in force on the Peruvian territory. Chile promulgated its civil code in 1855, an original work in confront with the French code both for the scheme and for the contents (similar to the Castillan law in force in that territory) that was written by Andrés Bello (begun in 1833). This code was integrally adopted by Ecuador in 1858; El Salvador in 1859; Venezuela in 1862 (only during that year); Nicaragua in 1867; Honduras in 1880 (until 1899, and again since 1906); Colombia in 1887; and Panama (after its separation from Colombia in 1903). In 1865, the Code Civil du Bas Canada (or Civil Code of Lower Canada) was promulgated in Lower Canada (later the Canadian province of Quebec). It was replaced in 1991 by a new Civil Code of Quebec, which came into effect in 1994. Uruguay promulgated its code in 1868, and Argentina in 1869 (work by Dalmacio Vélez Sársfield). Paraguay adopted its code in 1987, and in 1877 Guatemala adopted the Peruvian code of 1852. Nicaragua in 1904 replaced its civil code of 1867 by adopting the Argentine code. In 1916 Brazil enacted its civil code (project of Clovis Bevilacqua, after rejecting the project by Teixeira de Freitas that was translated by the Argentines to prepare their project), that entered into effect in 1917 (in 2002, the Brazilian Civil Code was replaced by a new text). Brazilian Civil Code of 1916 was considered, by many, as the last code of the 19th century despite being adopted in the 20th century. The reason behind that is that the Brazilian Code of 1916 was the last of the important codes from the era of codifications in the world that had strong liberal influences, and all other codes enacted thereafter were deeply influenced by the social ideals that emerged after World War I and the Soviet Socialist Revolution. Panama in 1916 decided to adopt the Argentine code, replacing its code of 1903. Cuba had the old Civil Code of Spain until the year 1987 when the National Assembly of People's Power approved the Cuban Civil Code, Law 59.
Азиядағы азаматтық кодекстер
Португалияның Азаматтық кодексі 1868 жылы Азиядағы Португалияның теңізасты елдерінде (Португалиялық Үндістан, Макао және Португалиялық Тимор) 1870 жылдан бастап енгізілді, ал жергілікті өзгерістер кейіннен қосылды. Ол 1961 жылы Португалия билігі аяқталғаннан кейін де бұрынғы Португалиялық Үндістанда қолданыла берді. Қазіргі Үндістанның Гоа (жергілікті түрде Гоа азаматтық кодексі деп аталады), Даман және Диу, сондай-ақ Дадра және Нагар-Хавели аумақтарында әлі де қолданылып келеді. Макао мен Португалиялық Тимор 1868 жылғы Португалия Азаматтық кодексі 1966 жылғы кодекспен алмастырылған кезде әлі де Португалия билігінде болғандықтан, осы кодекс олар тарапынан қабылданды. Шығыс Тиморда (бұрынғы Португалиялық Тимор) 1975 жылы Индонезия бұл аумақты басып алған кезде Португалия кодексі Индонезия кодексімен ауыстырылды. Макао 1999 жылы өзінің Азаматтық кодексін қабылдады, бірақ ол 1966 жылғы Португалия кодексіне негізделген. Сондай-ақ, 1889 жылғы Испанияның Азаматтық кодексі Филиппин колониясында қолданысқа енгізілді және Испания билігі аяқталғаннан кейін де, Филиппин 1950 жылы АҚШ-тың шамамен елу жылдық үкімшілігінен кейін өзінің Азаматтық кодексін қабылдағанға дейін күшінде болды. Азиядағы көптеген елдердің құқықтық жүйелері азаматтық құқық дәстүріне жатады және көбінесе неміс Азаматтық кодексінен алынған Азаматтық кодекс қабылдады; мұндай елдердің қатарында Қытай, Жапония, Корея, Таиланд (Азаматтық және коммерциялық кодекс), Тайвань және Индонезия (Голландияның Азаматтық кодексі, Burgerlijke Wetboek-тің ықпалында) бар. Үндістан Конституциясының 44-бабында «Мемлекеттік саясаттың директивтік қағидалары» бөлімінде Бірыңғай Азаматтық кодекс ұсынылады. Алайда, Үндістан Парламенті осы мәселе бойынша әлі заң қабылмады.
The Portuguese Civil Code of 1868 was introduced in the Portuguese overseas territories of Asia (Portuguese India, Macau and Portuguese Timor) from 1870, with local modifications being latter introduced. It continued to be in effect in the former Portuguese India even after the end of the Portuguese rule in 1961. It is still in force in the present Indian territories of Goa (locally referred as the Goa civil code), Daman and Diu and Dadra and Nagar Haveli. As Macau and Portuguese Timor were still under Portuguese rule when the Portuguese Civil Code of 1868 was replaced by that of 1966, this later was adopted by these territories. In East Timor (ex Portuguese Timor), the Portuguese Code was replaced by the Indonesian Code when Indonesia occupied that territory in 1975. Macau adopted its own Civil Code in 1999, although this being based in the Portuguese Code of 1966. Also the civil code of Spain of 1889 would be enforced in its colony, the Philippines, and this would remain in effect even after the end of Spanish rule until the Philippines enacted its own Civil Code in 1950 after almost fifty years of U. S. rule. Many legal systems of other countries in Asia are within the civil law tradition and have enacted a civil code, mostly derived from the German civil code; that is the case of China, Japan, Korea, Thailand (the Civil and Commercial Code), Taiwan and Indonesia (which is influenced by the Dutch Civil Code, Burgerlijke Wetboek). The Indian Constitution in its Directive Principles of State Policy recommends to a Uniform Civil Code in ts Article 44. The Indian parliament is yet to pass a law in this regard.