Кіріспе

1804 жылы құрылған француз азаматтық кодексі, ресми түрде Францияның азаматтық кодексі (; жай ғана Code civil деп аталады), 1804 жылы француз консулдығы кезінде құрылып, Францияда күшінде тұр, бірақ бастапқыда қабылданғаннан бері көп рет және маңызды өзгерістерге ұшырады. Кодекс құрастыруға Наполеонның өзі қатыспады, оны төрт көрнекті юристтен тұратын комиссия дайындады және 1804 жылдың 21 наурызында күшіне енді. Кодекс, нақты және түсінікті заңға баса назар аударғандықтан, бұрынғы феодалдық заңдардың шатақ жүйесін жоюдағы маңызды қадам болды. Тарихшы Роберт Холтман оны бүкіл әлемге әсер еткен сирек құжаттардың бірі деп есептейді. Наполеон кодексі азаматтық құқық жүйесіне ие Еуропа елінде құрылған алғашқы заң кодексі емес еді; одан бұрын Codex Maximilianeus bavaricus civilis (Бавария, 1756), Allgemeines Landrecht (Пруссия, 1794) және Батыс Галисия кодексі (Галиция, бұрын Австрияның бір бөлігі, 1797) құрылған. Алайда, ол жалпы еуропалық масштабта қабылданған алғашқы заманауи заң кодексі болды және Наполеон соғыстары кезінде және одан кейін құрылған көптеген елдердің заңдарына үлкен әсер етті. Латын Америкасында испандықтар мен португалдықтар өздерінің азаматтық кодексінің нұсқаларын жасады.

Алдын ала кодификациялау әрекеттері

Наполеон кодексіне дейін Францияда бірыңғай заңдар жинағы болған жоқ; заң негізінен жергілікті әдет-ғұрыптардан тұрды, кейде ресми түрде «әдет-ғұрыптар» (coutumes) түрінде жинақталды, әсіресе Париж әдет-ғұрыптары. Сондай-ақ, патшалар мен басқа феодалдық билеушілер берген босатыстар, жеңілдіктер және арнайы жарлықтар да болды. Революциямен бірге феодализмнің соңғы қалдықтары жойылды. Атап айтқанда, азаматтық құқық саласында Францияның әртүрлі аймақтарында қолданылған көптеген заңдардың орнына бірыңғай заң кодексі енгізілуі тиіс болды. 1790 жылғы 5 қазанда Конституциялық Ассамблея француз заңдарын кодификациялауды мақұлдады, 1791 жылғы Конституция мұны уәде етті, ал Ұлттық Ассамблея 1791 жылғы 4 қыркүйекте «бүкіл ел үшін ортақ азаматтық заңдар кодексі болуы керек» деген бірауыздан қаулы қабылдады. Алайда, 1793 жылы Ұлттық конвент Жан Жак Режис де Камбасер басшылығымен арнайы комиссия құрды, ол жобаны дайындауды бақылауға тиіс болды. Оның 1793 жылғы (Камбасерге бір ай мерзім берілген), 1794 және 1796 жылғы жобалары Ұлттық конвент тарапынан қабылданбады, ал сол кездегі Франция Директориясы басқа еуропалық державалармен болған түрлі соғыстар мен қақтығыстардың салдарынан туған алабөліктерге көбірек ден қойды. Бірінші жоба 719 баптан тұрды және өте радикалды болды, бірақ тым техникалық деп танылды және жеткілікті радикалды немесе философиялық емес деп сынға ілінді. Екінші жоба, бар болғаны 297 баптан тұрды, тым қысқа болғандықтан қабылданбады және тек моральдық нұсқаулық ретінде қарастырылды. Үшінші жоба, 1104 бапқа дейін кеңейтілді, консервативті Директория кезінде ұсынылды, бірақ тіпті талқылауға да алынбады. 1799 жылғы желтоқсанда құрылған тағы бір комиссия төртінші жобаны жасады, оның бір бөлігін (1754–1813) дайындады. Жакминоның жобасы, «Жакмино заңы» деп аталды, негізінен адамдар туралы мәселелерді қамтыды және ажырасу заңдарын реформалау, ата-ана билігін күшейту және мұрагердің мүлкінің еркін бөлігін билеу құқығын арттыру қажеттігін атап өтті. Ол қабылданбады.

Наполеон кодексі

Кодекстің кіріспе бабында құқықтық мемлекет принциптеріне қатысты маңызды ережелер орнатылды. Заңдар тек тиісті тәртіппен жарияланған жағдайда ғана қолданылуы мүмкін еді, және одан бұрын ресми жарияланғаннан кейін ғана (сол кездегі байланыс құралдарының мүмкіндіктерін ескере отырып, жариялауды кейінге қалдыру шаралары да қарастырылған). Қысқасы, құпия заңдарға рұқсат берілмеді. Кодекс экс пост факто заңдарға (яғни, жаңадан енгізілгенге дейін болған оқиғаларға қолданылатын заңдарға) тыйым салды. Сондай-ақ, судьяларға заңның жеткіліксіздігіне сілтеме жасап әділеттілік тағайындаудан бас тартуға тыйым салынды, осы арқылы оларды заңды дұрыс түсіндіруге ынталандырды. Бірақ, судьяларға заң шығару сипатындағы жалпы шешімдер қабылдауға да тыйым салынды (жоғарыда айтылғандай). Отбасылық құқыққа қатысты, кодекс күйеудің әйелі мен балаларына басымдығын бекітті, бұл сол кездегі Еуропадағы қалыпты жағдай еді. Әйелдердің құқықтары балалардың құқықтарынан да кем болды. 1804 жылы өзара келісіммен ажырасу жойылды.

Наполеон дәуіріндегі басқа француз кодтары

Әскери кодекстің жобасын Наполеонға Пьер Дару басқарған арнайы комиссия 1805 жылғы маусымда ұсынды; алайда, Үшінші коалиция соғысы барысында кодекс назардан тыс қалды және ешқашан іске асырылмады. 1791 жылы Луи Мишель Ле Пелетиер де Сен-Фаржо Ұлттық құрылтайға жаңа қылмыстық кодексті ұсынды. Ол заңда тек "нағыз қылмыстарды" ғана қылмыстық деп жариялағанын түсіндірді, ал "ырым-жырым, феодализм, салық жүйесі және [патшалық] деспотизм" тудырған "жалған қылмыстарды" емес. Ол "ырым-жырыммен жасалған" қылмыстарды тізбектемеген. Жаңа қылмыстық кодексте дінге қарсылық, ересь, киелі жерді ұйымдастыру, сиқыршылық, инцест немесе гомосексуализм туралы ештеңе айтылмады, нәтижесінде бұрынғы осы құқық бұзушылықтар жылдам қылмыстық жазадан босатылды. 1810 жылы Наполеон тұсында жаңа қылмыстық кодекс жарияланды. 1791 жылғы Қылмыстық кодекс сияқты, онда діни қылмыстар, инцест немесе гомосексуализм туралы ережелер болған жоқ. 1806 жылы құқықтық жүйені толық қайта қарағаннан кейін жаңа азаматтық процессуалдық кодекс қабылданды. 1807 жылы сауда кодексі қабылданды. Сауда кодексінің негізгі бөлігі – Наполеон кодексінің "Мүліктің алу тәсілдері" тақырыбындағы ІІІ кітабы, ол келісімшарттар мен мәмілелерге қатысты нормаларды белгілейді. Қылмыстық процессуалдық кодекс: 1808 жылы қылмыстық процессуалдық кодекс ("Code d'instruction criminelle") жарияланды, ол қылмыстық іс жүргізуді реттейді. Революцияға дейінгі парламенттік жүйе көптеген жағдайларда теріс пайдаланылды, ал Революциямен құрылған қылмыстық соттар күрделі және тиімсіз болды, көптеген жергілікті қысымдарға ұшырады. Бұл кодекстің қалыптасуы көптеген пікірталастарға әкелді және Францияда және көптеген азаматтық құқық елдеріндегі қазіргі қылмыстық соттардың тергеу жүйесінің негізі болды. Ол содан бері, әсіресе айыпталушының құқықтарына қатысты, айтарлықтай өзгерді. Француз революциясының Адам және азамат құқықтары туралы декларациясы кінәлі деп табылғанға дейін әркімнің кінәсіз саналатынын жариялады. Тәуелсіз тұтқындау және қамауға алу немесе ұзақ мерзімге қамауға алу мүмкіндігінен алаңдаған Наполеон жеке бостандықтарды сақтауға, әсіресе Императорлық сот алдында көңіл бөлу керектігін айтты: "Бұл соттар үлкен билікке ие болады, олардың байланысы жоқ әлсіз азаматтарға қарсы осы жағдайды теріс пайдалануына тыйым салу керек". Алайда, қатысты қылмыс жасады деп күдіктелгендер үшін тергеу изоляторында ұстау әлі де қалыпты жағдай болды. Ұзақ мерзімге қамауға алу мүмкіндігі Наполеон кодексіне және оның де-факто кінәлілік презумпциясына қатысты сынға ұшырады. Тағы бір себеп судья мен прокурордың бір лауазымды атқаруы болды. Алайда, тергеу судьясының жұмысы аяқталғаннан кейін сот процесінің өзі заң жүзінде кінәлілік презумпциясын қамтамасыз етпеді; мысалы, қазылардың сертінде олар айыпталушылардың мүдделерін сатпауға және олардың қорғанысын елемеуге міндетті болды. Сот процесін реттейтін ережелер айыптау тарапына маңызды билік берді; алайда, сол кездегі Еуропа елдерінің қылмыстық әділеті көбінесе репрессияға бағытталған. Мысалы, Англияда қылмыс жасады деп айыпталған тұтқындарға адвокатқа жүгінуге 1836 жылы ғана рұқсат берілді. Наполеонның қылмыстық процессуалдық кодексінің 294-бабы айыпталушыға Cour d'assises алдында адвокат алуға мүмкіндік берді және адвокаты жоқ айыпталушыларға адвокат тағайындауды сотқа міндетті етті. (Осыны жасамау іс жүргізуді жойды.) Ауыр қылмыстарды қарауға құзыретті Cour d'assises қазылар алқасымен жұмыс істеуі керек пе, жоқ па, бұл мәселе қызу пікірталас тудырды. Наполеон қазылар алқасының сот процестерін қолдады (немесе шағын қазылар алқасы), және олар ақырында қабылданды. Наполеон, керісінше, айыптау жюриіне (жалпы құқық елдерінің "үлкен жюриі") қарсы болды және бұл міндетті Апелляциялық соттың қылмыстық бөліміне беруді жөн көрді. Қазыларды қорқытатын қылмыскерлерді соттау үшін арнайы соттар құрылды.

Басқа елдерде кодтар

Наполеон кодексі бірінші азаматтық кодекс болмаса да, оның бүкіл империясын білдірмегенімен, ол ең ықпалды кодекстердің бірі болды. Ол Наполеон соғыстары кезінде француздар басып алған көптеген елдерде қабылданды. Рейннің батыс жағалауындағы неміс аймақтарында (Рейн Пфальц және Пруссия Рейн провинциясы), бұрынғы Берг герцогтігі мен Баденнің Ұлы герцогтігінде Наполеон кодексі 1900 жылы Bürgerliches Gesetzbuch тұтас Германия империясы үшін алғашқы жалпы азаматтық кодекс ретінде енгізілгенге дейін ықпалды болды. Арвинд пен Стиртонның айтуынша, неміс мемлекеттерінің кодексті қабылдауға шешім қабылдауында бірқатар факторлар маңызды рөл атқарды, соның ішінде аумақтық мәселелер, Наполеонның бақылауы мен ықпалы, орталық мемлекеттік институттардың күші, феодалдық экономика мен қоғам, либералды (ағартылған деспотикалық) билеушілердің билігі, басқарушы элиталар арасындағы нативизм және французға қарсы сезім. "Наполеон кодексі" термині француз кодексі Наполеонның ықпалында болған басқа юрисдикциялардың құқықтық кодекстеріне сілтеме жасау үшін де қолданылады, әсіресе Төменгі Канаданың азаматтық кодексі (1994 жылы Квебектің азаматтық кодексімен алмастырылды), ол негізінен 1763 жылғы Париж шартынан кейін британдықтар Канадада қолданып жүрген Париж әдеттеріне негізделген. Алайда Латын Америкасындағы көптеген заңдар Наполеон кодексіне қатты әсер етпейді, өйткені азаматтық кодекстің испан және португал нұсқалары Латын Америкасындағы құқықтық жүйелердің негізін құрады, мысалы, Чили, Мексика және Пуэрто-Рико азаматтық кодекстері. Маврикийде Наполеон кодексінен шыққан Азаматтық кодекс маңызды негізгі құқық көзі болып табылады және басқалармен қатар жеке тұлғалардың құқықтарын, некелік режимдерді, келісімшарт заңын және мүлік заңын қамтамасыз етеді. Француздық Азаматтық кодексі Маврикийге Кодекс Наполеон атағымен 1808 жылы 21 сәуірде генерал-капитан Шарль Матье Исидор Декаеннің жарлығымен таратылды. Кодекс Маврикийдің бұрынғы Бас судьясы сэр Чарльтон Лейн редакциялаған Маврикийдің 1945 жылғы қайта қаралған заңдарының 179-тарауында өзгертілді және енгізілді. 1808 жылғы қаулы 1983 жылғы 9-заңмен жойылған, бірақ 1974 жылы қабылданған Заңдарды қайта қарау туралы заң 7-бабында Кодексті "Маврикийдің азаматтық кодексі" деген атпен жариялау туралы ереже енгізді. АҚШ-та заң жүйесі негізінен ағылшын ортақ құқығына негізделген. Бірақ Луизиана штаты өзінің азаматтық кодексіне француз және испан заң дәстүрлерінің күшті әсерін тигізген ерекшеліктерімен ерекшеленеді. Испания мен француз отаршылдық күштерінің Луизианаға қатысты 1700 жылдардың басым бөлігінде дау-дамайлары болды, Испания ақырында 1800 жылы аумақты Францияға берді, ал ол өз кезегінде 1803 жылы аумақты АҚШ-қа сатты. АҚШ Конституциясының 10-шы түзетуі штаттарға федералды үкіметке арнайы берілмеген заңдарды бақылауға мүмкіндік береді, сондықтан Луизиананың құқықтық жүйесі көптеген француз элементтерін сақтайды. Луизиана мен басқа штаттар арасындағы практикалық құқықтық айырмашылықтарға мысал ретінде, Луизианадағы адвокаттар үшін заңгерлік емтихан мен заңдық практика стандарттары басқа штаттардан айтарлықтай ерекшеленеді; Луизиана - бұл мүлiктi мәжбүрлеп мұралауды жүзеге асыратын жалғыз АҚШ штаты; сонымен қатар, Луизиананың кейбір заңдары басқа 49 штат жүзеге асыратын Бірыңғай коммерциялық кодекске қайшы келеді.