Кіріспе

1918–1970 жылдар аралығында Йеменнің солтүстік-батысындағы патшалық. Йемен патшалығы (المملكة اليمنية), ресми түрде Йеменнің Мутавакилиттік патшалығы (المملكة المتوكلية اليمنية) деп аталса, көбінесе Йемен немесе, кейіннен Солтүстік Йемен деп те аталады. Бұл мемлекет 1918 және 1962 жылдар аралығында қазіргі Йеменнің солтүстік-батыс бөлігінде өмір сүрді. Таяу Шығыста орналасқан Йемен патшалығының ауданы 195 000 км² құрады. Елдің солтүстігінде Сауд Арабиясымен, оңтүстігінде Аден протекторатымен шектесетін. 1918 жылдан 1948 жылға дейін астанасы Сана, ал 1948 жылдан 1962 жылға дейін Таиз қаласы болды. Йемен 1947 жылдың 30 қыркүйегінде Біріккен Ұлттар Ұйымына қабылданды. 1962 жылдан 1970 жылға дейін Солтүстік Йемендегі азамат соғысында жеңіліске ұшырағанға дейін Йеменнің бір бөлігін бақылауда ұстады. 1918 жылғы Мудрос келісімінен кейін Осман империясы Йеменнен кету туралы шешім қабылдағаннан кейін үш күн өткен соң, аймақтың діни басшысы имам Яхья Санаға кіріп, Йеменнің билеушісі деп жариялады. Өз билігін жариялағаннан кейін, ол британдықтардың басқаруындағы Аденге шабуыл жасады, бірақ британдықтар шабуылдарды тойтарды. Осы шабуылдардан кейін ол Оңтүстік Тихамадағы тайпалардың көтерілісін басып, Асир әмірлігіне қарай жылды. Италия Корольдігімен және Кеңес Одағымен келісімдер жасасу арқылы өзінің заңдылығын арттырды. 1927 жылы ол тағы да британдықтардың басқаруындағы елдерге шабуыл жасады, бірақ бұл шабуылдар да сәтсіз аяқталды. 1934 жылы ол Ұлыбританиямен достық шартына қол қойып, шекаралық келіссөздер үшін Аденге шабуыл жасамауға уәде берді. Сауд-Йемен соғысы сол кезде Сауд Арабиясына адал болған және бүлік көтерген Әсир әмірін тапсырмау ниетінен туындады. Төрт айдан кейін Йемен Джизан, Наджран және Асирді Сауд Арабиясына беру арқылы бейбітшілікке келді. Осы соғыстан кейін Йемен патшалығы оқшаулану саясатын ұстанды. Имам Яхья солтүстік аймақтардағы зәйді тайпалары арасында беделді болса, жағалау және оңтүстік аймақтардағы сүннит халқы оның билігін қабылдауға көбірек қарсы болды. Билікті сақтап қалу үшін ол авторитарлық билік жүргізіп, әртүрлі провинцияларды басқаруға өз ұлдарын тағайындады. Нәтижесінде, наразылықтың күшеюіне байланысты 1948 жылы конституциялық үкімет құруды көздеген революционерлер имам Яхьяны өлтірді, бірақ оның ұлы Ахмад бин Яхья, сол кездегі мұрагер ханзада, адал зәйді тайпаларының көмегімен билікті басып алды. 1958 жылы Ахмед бин Яхья Мысыр президенті Әбдел Насердің қысымымен Араб Біріккен Республикасына қосылды. Алайда, 1961 жылы Сирия одақтан шыққаннан кейін Йемен де одақтан шықты. Ахмед бин Яхьяның қайтысынан кейін, оның ұлы Мұхаммед әл-Бадр билікке келгеннен бір апта өткен соң, Мысырдың қолдауымен Абдулла әл-Саллал басшылығындағы әскерлер төңкеріс жасап, Йемен Араб Республикасын құрды. Әл-Бадр тауларға қашып, зәйді тайпаларының көмегімен азамат соғысын бастады. Сауд Арабиясы Әл-Бадрды қолдады, ал Мысыр Әл-Саллалды қолдау үшін әскер жіберді. 1967 жылы Мысыр Израильге жеңілгеннен кейін, патшашылдар мен республикашылдар арасында атысты тоқтату туралы келіссөздер басталды, ал 1970 жылы Йеменнің Мутавакилиттік патшалығы патшашылдар үкіметте ықпалға ие болу шартымен ресми түрде таратылды. Йеменнің Мутавакилиттік патшалығы – абсолюттік монархия жүйесімен басқарылатын автократиялық, теократиялық патшалық болды. Елде ресми тіл болмады, халықтың көпшілігі араб және йемендік еврей тілдерінде сөйледі. Ел халқының 90% арабтар, ~10% афро-арабтар, ал 1949 және 1950 жылдар аралығында өткен «Сиқырлы кілем» операциясына дейін аз бөлігі йемендік еврейлерді құрады. Халқының ~55% зәйді мұсылмандары, ~45% сүнни мұсылмандары, ал «Сиқырлы кілем» операциясына дейін аз бөлігі еврейлерді құрады. Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Араб Лигасының мүшесі Йеменнің Мутавакилиттік Корольдігі 1958 жылы Араб Біріккен Республикасына қосылып, 1961 жылы одан шықты.

Этимология

Йеменнің этимологиясы туралы әртүрлі деректер бар. Ямнат термині ежелгі Оңтүстік Арабия жазуларында екінші Химиярит патшасына сілтеме жасайды. Ол Шаммар Яриш тақырыбында айтылады. Бұл термин, бастысы, Аден мен Хадрамаут арасындағы жағалау аймағын білдіреді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Йемен Сауд Арабиясының солтүстігіндегі Асирден Оманның оңтүстігіндегі Дуфарға дейінгі аумақты қамтыды. Бұл аймақ Үлкен Йемен деп аталады. Йеменнің әл-ямин (اليمين) деген аттан шыққандығы айтылады, себебі Йемен Каабаның оңтүстігінде, яғни картада оң жағында орналасқан, Меккеге қарап шығысқа бұрылғанда, ислам географтарының пікірінше, бұл әлемнің орталығы болып саналады. Басқа көздер Йеменнің "ямн" немесе "юмн" түбірінен шыққандығын, яғни "бақыт" немесе "береке" деген мағынаны білдіреді дейді. Ал Арабияның қалған бөлігі гректерде Arabia Deserta, римдік географтарда Arabia Eudaimon, арабтарда Arabia Felix (ағылшын тілінде: Fertile / Fortunate Arabia) деп аталған. Йемен Саид (اليمن السعيد) деп те аталды.

Өмірбаян

1849 жылы Осман империясы Тихама аймағын басып алды, Зейди имамдары Османның билігін мойындап, Осман әскерлерінің Санаға орналасуына рұқсат берді. Ахмед Мұхтар паша, өзіне бекітілген Фырка и Ихтиятия армиясымен бірге, Асирде Мұхаммед Аизды талқан еткен соң, 1872 жылы Йемен губернаторы болып тағайындалғанда Йеменнің ең маңызды қаласы Сананы жаулап алып, Осман билігін қайта орнатты. Ахмет паша билікті орнату ғана емес, Йеменде құрылыс жұмыстарын да бастады. Ол сарай, мешіт және имараттан бөлек, Санада баспахана ашып, Сана мен Худайдах арасына телеграф желісі салды. Бірақ, Йеменді өз имамдары басқаруын қалаған Зейдилер, аймақтағы Осман шенеуніктерінің сыбайлас жемқорлыққа араласуына байланысты 1889 жылы көтеріліс ұйымдастырды. Көтерілісті басуға жіберілген Хиджаз губернаторы Ахмет Фейзи паша Худайдахтан Сана мен Таизға қарай жылжып, көтерілісті қысқа мерзімде басты. Йемендегі көтерілістерді басу қиын болды, сонымен қатар, реформалардың қымбатқа түсуіне байланысты жүргізілмеуінен Йемен халқының жағдайы нашарлап, кедейлік артты. Халықтың наразылығын басу мүмкін болмағандықтан, олар одан да күшті көтеріліс жасады. Абдул Хамид II имам Яхьяның билігін әлсірету үшін реформалар жасап, Йемендегі кедейлердің салық жүктемесін жеңілдетіп, мектептер салды. Көтерілістерді тоқтату үшін, араб тілін білетін офицерлерді Йеменге тағайындады. 1882, 1896, 1902, 1904 және 1910 жылдардағы көтерілістерден кейін, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін, 1913 жылы Осман империясы ресми түрде Зейди имамы болған имам Яхьяға бір бөлігі билікті беруге мәжбүр болды. Қарсылық ретінде, имам Яхья Осман империясына қарсы Сейид Идрисипен бірікпеуге уәде берді. Содан кейін, Бірінші дүниежүзілік соғыспен бірге, Йеменде көптеген соғыстар болды.

Имам Яхья дәуірі (1918-1948)

Бірінші дүниежүзілік соғыста майдан дағдарысқа ұшырағанда, зайд имамы Яхья өзінің және Йеменнің болашағы туралы алаңдады. Өзіне зиян келтірмеу үшін имам Яхья Лахиджді британдықтарға беруді ойлады және теңіз жолдарын ашуды, сондай-ақ британдықтар мен Сейид Идрисидің шабуылдарын тоқтатуды сұрады. 1918 жылдың 30 қазанында ол Осман империясының Мудрос келісімін қол қойды. Осы жағдайдан кейін имам Яхья Санаға кірді және Йеменнің тәуелсіздігін жариялады. Тәуелсіздік алғаннан кейін үш күн өткен соң имам Яхья өзін Йеменнің Зайд әмірлігінің билеушісі деп жариялады. Келісім бойынша Осман империясы Йеменнің барлық аймағынан шығуға тиіс болды, бірақ қаланың әкімі Махмут Недим Бей және 40-шы дивизияның командирі Галиб Бей бұл бұйрықты 45 күн бойы орындамады. Корпус командирі Ахмет Тевфик-паша провинциялық қазынадан әскерилердің төленбеген жалақысының бір бөлігін төледі. Имам Яхья корпус бөлімшелерін тапсыруды шешсе, ол қарсы болмайтынын мәлімдеді және болашақта болуы мүмкін шабуылдарға қарсы сақтық шарасы ретінде әскердегі кейбір қару-жарақ пен оқ-дәрілерді өзіне беруді сұрады, бірақ кейбір командирлер бұған қарсы шықты. Таиз операцияларының аймақтық қолбасшысы Әли Саит-паша бастама көтеріп, Аденге барып, британдықтармен кездесті. Ахмет Тевфик-паша Йеменді эвакуациялауға уақыт кеткендіктен, британдықтар VII корпусы мен Яхьяның делегациясын британдықтармен бірге келіссөздер жүргізуге шақырды, бірақ бұл келіссөздерден ешқандай нәтиже шықпады. Көптеген офицерлер кеткенімен, Махмут Недим Бей мен 200 Осман офицері әлі де имам Яхьяның Санада ұстауында болды. Йеменде қалған мемлекеттік қызметкерлер Лозанна келісіміне қол қойылғанға дейін Стамбул мен Анкара үкіметтеріне жалақыларын төлеу үшін бірнеше рет хат жазды. 1923 жылдың 13 қазанындағы хатында ол йемендіктердің өз әкімшілігін құруы орынды және қажетті екенін, қаржылық талаптарды қанағаттандыру мүмкін емес екенін, бірақ ұйымдастыру үшін қажетті сарапшылар немесе мемлекеттік қызметкерлер қажет екенін айтты. Түркия көмектесе алатыны, бірақ олардың жалақысын йемендік әкімшілік төлейтіні жазылған. Олар Сананың әкімі Махмут Недим және сыртқы істер министрі Рағып Паша сияқты маңызды лауазымдарды атқарды. Имам Яхья Лаузан келісімінен кейін ресми қызметі аяқталған Махмут Недим Бейдің Йеменде қалуын қалады. Алайда, 1924 жылы Махмут Недим Бей Түркияға оралды. Содан кейін ол қалған түріктерді Түркияға әкелуге тырысты. 1926 жылы кейбір мемлекеттік қызметкерлер Түркияға оралды. Йеменде қалған түріктер жергілікті тұрғындармен үйленді, ал кейінірек олардың көпшілігі Түркияда қайтыс болды деп есептелді. Имам Яхья Касимид дәуіріндегі Ұлы Йемен идеясын іске асыруды көздеді. Сондықтан ол 1914 жылдың наурызында Осман империясы мен Англия белгілеген Күлгін сызықты мойындамайтынын мәлімдеді және Ұлы Йемен 1919 жылы өзінің идеалын іске асыру үшін британдықтар бақылайтын Аден протекторатына қарай жылжи бастады, бірақ йемендіктер британдық армияның қарсы шабуылымен кері шегінді. Имам Яхьяның кері шегінген армиясынан кейін британдық армия да әл-Худейда портын басып алып, оны Асир әмірлігіне тапсырды. Худейдадан кейін имам Яхья 1922 жылы Аденге қайта шабуыл жасады. Аденге 50 шақырым жеткенде, британдық әуе күштері имам Яхьяның армиясы қатты бомбалауға ұшырағандықтан кері шегінуге мәжбүр болды. 1922 жылы Йемендегі тайпаларды жақсырақ бақылау үшін ол бүлікші Хашид және Бакил тайпаларына қарсы соғыс бастады. Имам Яхья ханзада Ахмет бин Яхьяның қатыгездігін білгендіктен, оны көтерілістердің қолбасшысы етіп тағайындады. Хашид бандиттері мен Жеңімпаз армия арасындағы көптеген қақтығыстардан кейін Хашид тайпасы жеңілді. Ханзада Ахмет бин Яхьяның бұйрығымен әскер Хашид тайпасын тонап, көптеген адамдарды зорлады. Осы оқиғадан кейін имам Яхья ханзада Ахмет бин Яхьяға Хашид тайпаларының басшылары мен шейхтерін тұтқындауға, тұтқындарды жинауға және Хашид тайпасынан соғыс шығындарын өтеуді талап етуге бұйрық берді. Ол оған аз мөлшерде салық жинауды және бас тартқандардың үйлерін қиратуды бұйырды. Қамауға алынған хашид шейхтері мен ру басшылары Гамдан түрмесіне жіберілді. Балалардан басқа барлығы да азаптап, өлтірілді. 1924 жылы әл-Джауф және Байда тайпалары бүлік шығарды. Осыдан кейін имам Яхья көтерілісті басу үшін Сайид Абдулла әл-Вазир бастаған Жаңа армияны жіберді. 1923 жылы Мұхаммед ибн Әли әл-Идрисидің қайтысынан кейін Асир әмірлігінде пайда болған тақ үшін күресті пайдалануды көздеген имам Яхья, Хашид тайпасынан көптеген мүшелері бар әскермен Худейданы басып алды. Худейдадағы тұрғындары қасиетті санайтын бірнеше мазарлар имам Яхьяның армиясы тарапынан қиратылды. Худейда басып алынғанда, әл-Джауф тайпалары бүлік шығарды және бүлік қысқа қақтығыстан кейін аяқталды. Содан кейін ол Сабяға беттеп, әл-Идрисидің ұлы Әли бин Идрисиді қоршады. 1926 жылы имамның армиясы Жизән және Нажранда өзін мойындамайтын тайпаларға шабуыл жасады. Әли бин Идриси Оңтүстік Асирдің билеушісі ретінде оны мойындаса, имам Яхьяға адал болатынын уәде берді. Бірақ имам Яхья Идрисилердің марокколық шығу тегінен екенін айтып, бұл ұсыныстан бас тартты. Имам Яхьяның пікірінше, британдықтармен бірге Идрисилер Йеменге енген жат элементтер еді және оларды Йеменнен толығымен қуу керек. Бұл саясат Ұлыбританиямен және Хижаз және Неджд Корольдығымен оның арасындағы қарым-қатынаста проблема тудырды. 1926 жылы Нажран аумағын бөлісу мәселесі бойынша Хижаз және Неджд Корольдығы мен Йемен арасында дау туды. Имам Яхья Оңтүстік Йемендегі британдықтарға қысым көрсету үшін және екі оккупациялық державаның өздеріне тиесілі емес жерде шекараны белгілеуіне наразылық білдіру үшін Аден протекторатына шабуыл жасады. Жауап ретінде британдықтар Йеменді, әсіресе Таиз және Иббті бомбалауды бастады. Йеменде әуе күші мен әуе қорғаныс жүйесі болмағандықтан, Йемен қарсы шара көре алмады және көптеген жандар қаза тапты. Сондықтан имам шабуылдарды тоқтатуға мәжбүр болды. Кейін Әли Насыр әл-Кардей Күлгін сызықтың оңтүстігінде жатқан Шабваны басып алу үшін тайпалық одақпен аттанды. Тайпалар қарсылық көрсетпестен имам Яхьяға бағынды. Шабва тайпалары имамның ықпалына өткеннен кейін, британдықтар Шабва тайпаларын бомбалауды бастады. Олардың бомбалаудың нақты себебі имамның діңгезекті билігін одан әрі шайқау еді. Имам Яхьяны король ретінде алғаш мойындаған ел 1926 жылы қол қойылған Итальян-Йемен келісімімен Италия Корольдығы болды. Осылайша, имам Араб географиясында ерекше маңызға ие болды.

Сауд Арабиясы мен Йемен арасындағы соғыс

Идрисилер Сауд Арабиясына қарсы көтерілді, ал Сауд Арабиясы көтерілісті тез арада басып тастады. Эмир Идриси Йеменге қашып кетті. Сондықтан Йемен мен Сауд Арабиясы арасындағы қарым-қатынас шиеленісе бастады. Имам Яхья келісімді орындамай, Наджранға шабуыл жасады. Имам Яхья Асирдегі билікті әл-Идрисиге беруді талап етті. Сауд Арабиясы жіберген елшілермен келісімге келе алмағандықтан, елшілер түрмеге қамалды. Ұлыбритания екі тараппен де бейтарап болу үшін достық шарттарға қол қойды, бірақ соғыстан бұрын Сауд Арабиясына ұшақтар мен қару-жарақ көмегін берді. Ұлыбритания Йеменнің тәуелсіздігін қырық жыл бойы сақтап келді. Имам Яхья қызғылт сызықты қабылдамаса да, шекара бойынша келіссөздер үшін Аденге шабуыл жасамауға уәде берді. 1934 жылдың наурыз айында Абдулазиз ибн Сауд ұлы, Сауд ханзадасына Тихама мен әл-Худайданы басып алуға бұйрық берді. 1934 жылдың 20 наурызында Сауд Арабиясы Йеменге ресми түрде соғыс жариялады. Осылайша Сауд Арабиясы – Йемен соғысы басталды. Соғыста Йеменнің 37 мың әскері, ал Сауд Арабиясының 30 мың әскері болды. Соғыс басталғанда саудиялықтар жылдам ілгерілеп, 7 және 21 сәуірде Хаджара мен Наджранды басып алды. 1934 жылдың мамыр айында Йемен тауларын айналып өтіп, әл-Худайданы басып алды. Олар қаланы басып алғаннан кейін, оны тонауға кірісті. Үндістан доминионының саудагерлерін тонауға қауіп төндірген кезде, Патшалық теңіз күштерінен келген сарбаздар тәртіпті қалпына келтірген соң тонау тоқтатылды. Санада ашаршылық басталды. Имам ұлының қашып бара жатқанда қаза тапқаны туралы қауесеттерді жоққа шығарды. Йемен Сана қаласында қалды. Аймаққа британдық немесе итальяндық әскерлердің араласуы күтілмеді. Ибн Сауд имамның орнынан бас тартуын, шекара аймағын бес жылға бақылауға алуын және бұрынғы Асир әмірін Йеменнен қууын талап етті, бірақ Имам Яхья қабылдамады. Сауд Арабиясы жақсы қару-жараққа, әсіресе танктерге ие болғанымен, Санға түсе алмады, өйткені Сауд Арабиясының әскері таулы жерге бейімделе алмады, ал Йемен әскері одан тәжірибелі болды. Ибн Сауд соғысты жалғастыруға жағдайдың болмауына және Мұсылман бауырластығының жаңа көтерілісіне мүмкіндік тууына байланысты Йеменмен келісімге келуге шешім қабылдады. 1934 жылдың 12 мамырында бейбіт келіссөздер басталды. Ибн Сауд Йемен жеріне қызығушылық танытпағанын мәлімдеді. Ол Имам Яхьяның орнынан бас тартуын талап етуден бас тарды және 20 жылға атысты тоқтатуды талап етті. Қазіргі Йемен мен Сауд Арабиясының шекарасы 1934 жылдың 14 маусымында қол қойылған Тайф шартымен белгіленді. Йемен Корольдігі; Наджран, Асир және Джизанды Хиджаз және Неджд Корольдігіне беруге мәжбүр болды. Сауд Арабиясының әскері 7 шілдеде Йеменді тастап кетті. Тарихшы Ханс Конн Foreign Affairs журналында жазғандай, кейбір еуропалық сарапшылар бұл қақтығысты британдық және итальяндық мүдделердің қақтығысы деп қарады. Ол Сауд Арабиясының Англиямен, ал Йеменнің Италиямен байланысы бар екенін атап өткенмен, екі әмірліктің арасындағы бәсекелестік екі елдің арасындағы бәсекелестікке әсер етпейді деп бағалады.

Соғыстан кейінгі

1937 жылғы 15 қазанда Италия-Йемен шарты ұзартылды.

Екінші дүниежүзілік соғыс және одан кейінгі кезең

Имам Яхья британдыққа қарсы болғандықтан және Италия Корольдігіне жататын Ок державаларына жақын болса да, ол II дүниежүзілік соғыс кезінде оқшаулану саясатын ұстанды. Соғысқа қатыспағанымен, Түркия сияқты Йеменде де аштық болды. 1943 жылы Йеменде ауыр ашаршылық орын алды. Имамға мемлекеттік резервтерді ашу ұсынылғанымен, ол оған келіспеді. 1944 жылы солтүстікте «Революцияның әкесі» деп аталған ақын Мұхаммед Махмуд Әл-Зубайри Мысырдан Йеменге оралды, бірақ көп ұзамай оңтүстікке қашып, Ұлы Йемен Жиналысын құрды. 1945 жылы Йемен Араб Лигасының негізін қалаушы мүшесі болды. 1946 жылдың 4 наурызында президент Гарри Трумэн Йемен Корольдігін егемен мемлекет деп таныды және Йеменнің королі, имам Яхьяға хат жолдады. Ибрахим ибн Яхья 1946 жылы әкесі, имам Яхья әл-Рауда қаласында ауырған кезде бірнеше қолбасшылар мен тайпа басшыларымен байланысып, Сана қаласындағы Дар-әл-Хажар, әл-Салала үшін жағдай жасады. Ол сарай сияқты маңызды нысандарды басып алып, әкесі мен інісі Әли ибн Яхьяны тұтқындау арқылы билікті басып алуды жоспарлады. Ол жоспарын ақын Ахмед ибн Мұхаммед әл-Шами сияқты сенген адамдарына көрсетті, бірақ ешкім оны қолдамады. Жоспары әкесіне жетіп барады деп қорқып, ол ауруға шалдыққандай болып көрінді және Йеменнен қашу үшін ақылдан адасқандай және эпилепсияға шалдыққандай әңгімелер таратты. Дәрігерлер шешім таба алмағандықтан, олар оның әкесіне Эфиопияға жіберуді ұсынды. Олар ағылшын тілін жақсы білетін профессор Ахмет әл-Буракты аудармашы ретінде алып, Йеменнен кетіп қалды. Біршама уақыт Асмарада болғаннан кейін, олар Аден қаласына барды және Ибрахим әкесінің билігіне қарсы құрылған «Ахрар» партиясына қосылды. 1947 жылдың 30 қыркүйегінде Йемен Біріккен Ұлттар Ұйымына қосылды. ХХ ғасырдың ортасында Йемендегі еврейлердің көп бөлігі Йеменді тастап, жаңадан құрылған Израильге көшіп кетті. 1948 жылы «Еркін Йемен қоғамының» 100-ге жуық мүшесі авторитарлық билікке қарсы үнқағаздар таратқаны үшін тұтқындалды. 1948 жылғы Араб-Израиль соғысына шағын әскери топ жіберілді.

Әл-Вазири төңкерісі

Билікті басып алу үшін әл-Вазирилер 1948 жылдың 17 ақпанында Сананың оңтүстігіндегі Савад Хизиязда имам Яхьяға шабуыл жасады. Әли Кардей тобы конвойға оқ ашты, конвой жолдың ортасына тасталған тасқа соқтығып тоқтады, нәтижесінде имам Яхья, оның немересі және екі сарбаз қаза тапты. Имамның денесінен 50 оқ табылды. Содан кейін әл-Вазирилер Абдулла әл-Вазирді патшалықты басқаруға тағайындады. Әл-Вәзир конституциялық құрылысты жариялап, уақытша Шура кеңесін құрды. Парламентте Ибраһим бин Яхья басқаратын 60 белгілі ғалым мен заңгер болды. Жаңа үкімет құрылды, оның төрағасы Әли бин Абдулла болды, сондай-ақ Ахмет Мұхаммед тағайындалды. Нұман Ауыл шаруашылығы министрі, шейх Мұхаммед Ахмет Нұман Ішкі істер министрі, Мұхаммед Махмуд әз-Зубари Білім министрі, ал судья Абдулла әл-Агбари Мемлекеттік министр, Хусейн Абдул Қадыр Қорғаныс министрі, Галиб әл-Ваджих Қаржы министрі, судья Ахмет әл-Агбари Білім министрі болды. Қарафи Экономика және Кен өнеркәсібі министрі, ал Ахмет әл-Мута Сауда және Өнеркәсіп министрі болып тағайындалды. Әли бин Яхья Хамиддин ханзадасы Мемлекеттік министр және судья болып тағайындалды. Хасан әл-Омари Мемлекеттік министр болып тағайындалды. Ибраһим бин Яхья Адендегі Каир газеттеріне: «Біздің әкеміз, имам Яхья Хамиддин дүниеден өтті. Ахмет әл-Вәзир имам сайланды, ал мен Кеңестің төрағасымын» деп хабарлама жіберді. Төңкеріс кезінде Лондонда болған Абдулла бин Яхья әкесінің қазасын жоққа шығарып, «жағдай күрделі және Йеменнен шамадан тыс хабарлардың таралуы түсінікті» деді. Бұл төңкеріс араб елдері тарапынан қолдау таппады. Әсіресе Сауд Арабиясы мен басқа араб патшалары жаңа үкіметті мойындамады. Төңкерістен кейін оның ұлы Ахмад бин Яхья Солтүстік Йеменді аралап, тайпаларды және Сауд Арабиясын өз тарапына жинады, содан кейін жиналған тайпаларымен Сананы қоршады. Бірнеше аптадан кейін ол қаланың бақылауын алды. Ол өз тарапына жиналған тайпаларға астананы тонауға рұқсат берді. Сананың тонаулары жеті күнге созылды және шамамен 250 000 тайпа адамы қатысқан деп есептеледі. Джордж Вашингтон университетінің Саяси ғылымдар және халықаралық қатынастар профессоры Бернард Рейхтің пікірінше, имам Яхья өз бабалары сияқты, түрік және британдық басқыншыларға қарсы солтүстік платодағы Зайди тайпаларын ұйымдастырып, Йеменді біріктіріп, оны тағы бір зиратқа айналдыруға болатын еді.

Ахмет бин Яхья кезеңі (1948-1962)

1948 жылы Имам Яхья төңкеріс кезінде қаза тапқаннан кейін, билікке Имам Ахмет бин Яхьяның ұлы келді. Оның билігі Ұлыбританиямен оңтүстіктегі британдықтардың болуына байланысты жаңадан туған шиеленіспен белгіленді, бұл оның дамуына, ашықтығына және Үлкен Йеменді құруға деген ұмтылысына кедергі келтірді. Ахмет бин Яхья әкесіне қарағанда көбірек алға талпыныс жасады және шетелдік қатынастарға көбірек ашық болды. Дегенмен, оның режимі де, әкесінің режимі сияқты, автократиялық болды; тіпті ең қарапайым жағдайларда да оның келісімі қажет болды. Ахмет бин Яхьяның қатаңдығы мен қатыгездігіне байланысты, йемендіктер оны сол кезде Ахмет Я Джинах (أحمد يا جناه) деп атады, және осы қасиеті үшін оны тағайындаған оның әкесі болды. Ол оған Хашид және Тихамедегі бүліктерді басу міндетін тапсырды. Ахмет бин Яхья, әкесі Имам Яхья сияқты, Үлкен Йемен идеясын қолдады. Британдықтар соғыста жеңіске жетті. 1952 жылы Имам Ахмет қоғамдық орындарда радио тыңдауға тыйым салды. 1955 жылдың наурыз айында әскери офицерлер тобы мен Ахметтің екі бауыры патшаны уақытша биліктен құлатты. Бірақ төңкеріс тез арада басылды. Ахмет бин Яхья араб ұлтшылдары мен панарабистердің қолдауымен Мысыр президенті Гамаль Абдель Насердің күшейе түскен қысымына тап болды және 1956 жылдың сәуір айында Мысырмен өзара қорғаныс туралы келісімге қол қойды. 1958 жылдың наурыз айында Йемен Араб Біріккен Штаттарына қосылды. Алайда, Сирия 1961 жылдың қыркүйегінде Біріккен Араб Республикасынан, ал 1961 жылдың желтоқсанында Араб Біріккен Штаттарынан шыққаннан кейін бұл конфедерация көп ұзамай тарап кетті. Осы оқиғалардан кейін Йемен мен Мысыр арасындағы қарым-қатынас нашарлады. 1959 жылы Кеңес Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай қоғамы Йеменге құрғақшылықтың салдарымен күресуге көмектесу үшін 10 000 тонна бидай жіберді.

Солтүстік Йемендегі азаматтық соғыс (1962-1970)

Имам Ахмет 1962 жылдың қыркүйегінде қайтыс болды, ал оның орнын ұлы Мұхаммед әл-Бадр басады. Насердің «Еркін офицерлер» қозғалысынан шабыттанған египеттік офицерлер, патшалық гвардиясының қолбасшысы Абдулла әл-Саллал басшылығымен, Мұхаммед әл-Бадр билікке келген жылы оны құлатты, Сананы бақылауға алды және Йемен Араб Республикасын құрды. Осы оқиға Солтүстік Йемендегі азамат соғысын тудырды. Имам Сауд Арабиясының шекарасына қашып, солтүстіктегі Зайди тайпаларының қолдауымен бақылауды қайтару үшін қарсы шабуылға шықты, бұл азамат соғысын одан әрі күшейтті. Кеңес Одағы осы оқиғалардан кейін, 1962 жылдың 29 қыркүйегінде Йемен Араб Республикасын мойындады. Сауд Арабиясы мен Иордания монархистерді қолдауға кірісті. 1962 жылдың 5 қазанында ханзада Хасан Сауд Арабиясының Джидда қаласында патшалық үкіметін құрды. 55 мың египеттік әскер мен 3 мың республикашыл 40 447 адамнан тұратын Корольдік армиясына қарсы тұрды. Кейіннен ол әскер санын 130 мыңға дейін арттырып, алты күндік соғыстағы жеңілісін жеделдетті. Корольдік жақтастар республикашылардың сандық артықшылығын төмендету үшін йемендік тайпалармен келісім жасады, ал 1965 жылға қарай корольдік жақтастардың саны шамамен 220 000 адамға жетті. Египет 1965 жылдың соңында химиялық қару қолдана бастады. 1966 жылдың 11 желтоқсанында 15 жауынгерлік газ бомбасынан екі адам қаза тауып, 35 адам жарақат алды. 1967 жылдың 5 қаңтарында ханзада Хасан бин Яхьяның штаб-пәтері Кітаф ауылына газбен шабуыл жасалып, 140 адам қаза тауып, 130 адам жарақат алды. Осы оқиғалардан кейін Ұлыбритания мен АҚШ Египетке қысым көрсетті. Египет бұл айыптауларды қабылдамады және хабарланған оқиғалар газ емес, напалмнан туындаған болуы мүмкін деп мәлімдеді. Қызыл Крест 2 маусымда Женевада алаңдаушылық білдіретін мәлімдеме жасады. Берн университетінің сот медицинасы институты Қызыл Кресттің баяндамасына сүйене отырып, газдың галогендік туындылары болуы мүмкін деген қорытындыға келді – фосген, қыша газы, левизит, хлорид немесе цианоген бромид. Газ шабуылдары алты күндік соғыстан кейін 3 аптадан соң тоқтатылды. Химиялық шабуылдар салдарынан шамамен 1500 адам қаза тауып, 2000 адам жарақат алды. Қақтығыстар 1967 жылға дейін, египеттік әскерлер кері қайтқанға дейін жалғасты. 1968 жылы Сананы соңғы патшалық қоршаудан кейін, 1970 жылы өткен Ислам конференциясында саудиялықтармен келісімге қол жеткізілді, ал 1970 жылдың 30 желтоқсанында алғашқы тұрақты конституция қабылданды, бұл республикалық режимді бекітті. Соғыс кезінде екі тараптан да 100 мыңнан астам адам қаза тапты. Египет тарихшылары бұл азамат соғысын монархистердің партизандық соғыс тактикасының нәтижесінде «Египеттің Вьетнам соғысы» деп атайды.

Тұрақсыздық пен құлдырау

Имам Яхья 1948 жылы сәтсіз төңкеріс кезінде қаза тапты, бірақ оның ұлы, Имам Ахмад бин Яхья, бірнеше айдан кейін билікті қайта алды. Оның билеуі даму мен ашықтықтың артуымен, сондай-ақ Ұлыбританияның оңтүстікте болуына байланысты Ұлыбританиямен жаңадан туған шиеленіспен ерекшеленді, бұл оның Ұлы Йемен құруға деген ниетіне кедергі келтірді. Имам Ахмад әкесіне қарағанда көрегендірек болды және шетелдік байланыстарға көбірек бейімділік танытты. Дегенмен, оның режимі, әкесінің режимі сияқты, автократиялық және жартылай ортағасырлық сипатта болды; тіпті ең қарапайым мәселелерге де оның жеке мақұлдауы қажет болды. 1955 жылдың наурыз айында офицерлер тобы мен Ахмадтың екі бауыры патшаны уақытша биліктен ығыстырды, бірақ бұл әрекет тез арада басылды. Ахмад Египет президенті Гамаль Абдель Насердің араб ұлтшылдығы және панарабизм мақсаттарымен қолдау тапқан күшті қысымға тап болды және 1956 жылдың сәуірінде Египетпен өзара қорғаныс шартын жасасты. 1958 жылдың наурызында Йемен Біріккен Араб Республикасына (1958 жылдың ақпанында Египет пен Сирия құрған федерация) Біріккен Араб Мемлекеттері деп аталатын конфедерацияға қосылды. Алайда, бұл конфедерация 1961 жылдың желтоқсанында, Сирияның 1961 жылдың қыркүйегінде Біріккен Араб Республикасы мен Біріккен Араб Мемлекеттерінен шыққаннан кейін көп ұзамай таратылды. Содан кейін Египет пен Йемен арасындағы қарым-қатынас нашарлады. Имам Ахмад 1962 жылдың қыркүйегінде қайтыс болды, оның орнын ұлы, тәж мұрагері Мұхаммед әл-Бадр басты, бірақ оның билеуі қысқа ғана болды. Насердің идеяларымен шабыттанған және патшалық гвардиясының командирі Абдулла ас-Саллал басқарған египеттік әскери офицерлер, Бадр таққа отырған жылы оны биліктен құлатты, Сананы бақылауға алды және Йемен Араб Республикасын (ЯАР) құрды. Бұл Солтүстік Йемендегі азамат соғысын тудырды және арабтардың суық соғысында жаңа майдан ашты. Египет имаматқа адал күштерге қарсы күресу үшін әскерлер мен жабдықтармен ЯАР-ға көмектесті, ал Сауд Арабиясы мен Иордания монархиялары Бадрдың роялистік күштерін, жаңадан құрылған республикаға қарсы тұру үшін қолдады. Қақтығыс 1967 жылға дейін, египеттік әскерлер шығарылғанға дейін мерзімімен жалғасты. 1968 жылы Сананы соңғы роялистік қоршаудан кейін көптеген қарсыластың басшылары келісімге келді, ал Сауд Арабиясы 1970 жылы республиканы мойындады.

Саясат

Йеменнің Мутавакилиттік патшалығы – абсолютті монархия жүзеге асырылатын біртұтас мемлекет. Билікте болған Зайдилер имаматты жақсы түсінген. Имамдыққа байланысты түсініктерінің арқасында 26 қыркүйек революциясына дейін Йемен имамдары саясатқа белсенді қатысты. 10 саидтан тұратын кеңес, имамның қайтысынан кейін оның орнын басатын имамды сайлап отырды. Олар мамлюктер мен Осман империясының билігінде болған кездерде де Йеменде, әсіресе Зайдилердің көп шоғырланған Солтүстік Йемен тауларында ықпалды болды. 1926 жылы имам Яхья ұлын мұрагер хан етіп тағайындап, династиялық принципке көшті. Осылайша, имамдық талаптарға сай келетін адамдарға емес, әкеден балаға мұра болып беріле бастады. Бұл, Зайди дәстүрінде имамды тағайындауда маңызды рөл атқарған Сейидтердің бір бөлігінің наразылығын тудырды. Соның салдарынан Италия патшалығы имам Яхьяны бүкіл Йеменнің патшасы ретінде мойындады. Одан әрі, Йемен Корольдігіне қатысты мүдделері бар Сауд Арабиясына қарсы дипломатиялық қолдау көрсетті. 1934 жылы Сауд Арабиясымен Тайф шартын жасасу арқылы солтүстік шекара белгіленді және сауда сияқты өзге де қарым-қатынастар дамытылды. Тайф шарты 20 жыл сайын жаңарып, 1995 жылы қайта күшіне енді. Аденді бақылаған Ұлыбритания мен бүкіл Йеменді өз билігінде ұстауды көздеген Йемен Корольдігі арасындағы қарым-қатынас көбінесе шиеленісті болды. Сонымен қатар, Кеңес Одағы және Қытай Халық Республикасымен байланыстар нығайтылды. Бұл елдер көп көмек көрсетті. 26 қыркүйек революциясы азамат соғысына ұласқаннан кейін екіжақты жағдай туды. Кеңес Одағы, Қытай Халық Республикасы және Египет Йемен Араб Республикасын, ал Сауд Арабиясы мен Ұлыбритания Йеменнің Мутавакилиттік Корольдігін мойындады.

Әкімшілік бөлімшелер

Йеменнің Мутавакилиттік патшалығы әкімшілік тұрғысынан біртұтас құрылымға ие. Жергілікті басқарудың өкілеттіктері шектеулі. Елдің ең ірі әкімшілік бірліктері – ливалар, және соңғы регламент бойынша 8 лива бар. Бұл ливалар михлафтарға бөлінген. Йеменнің Мутавакилиттік патшалығының астанасы 1948 жылға дейін Сана қаласы болды, содан кейін Таиз қаласына көшті. 1918 жылы Осман империясы Йемен Эялетін Имам Яхьяға қалдырды. Имам Яхья бұрынғы құрылымды сақтап, бірқатар өзгерістер енгізді. Біріншіден, ол Хаджур ауданы, Эш-Шарфин аймағы, Калан және Ахнум аудандарын біріктіріп Хаджа санджағын құрды. Хаббур мен Әл-Суданы басып алғаннан кейін көтеріліс бастаған Мүхсин бин Насер, Шайбаннан кейін өзінің үлкен ұлы Ахмет бин Яхьяны басшы етіп тағайындады. Имамның билігі кеңейгеннен кейін, Миди және Абс аймақтары жаулап алынды. 1922 жылы ол Қайым мен Иб аймағын Таиз санджағынан бөліп, Замар санджағына қосып, тікелей Санаға бағындырды. Соңынан Сааданы жеке санджаққа айналдырып, «Лива әл-Шам» санджағын құрды. Забид аймағы Замар санджағына қосылды, ал Абдулла әл-Вәзир оның басшысы болып тағайындалды. Абдулла әл-Вәзир басқа қызметке кеткен соң, 1938 жылы Таиз санджағынан жер алып, Имам Яхьяның Ибб аймағына қосып, жеке санджақ құрылды. Ол Хасан бин Яхьяны басшы етіп тағайындады. Ибб санджағына Хөбейшиййе және Рада ауданынан Рияшиййе михлафының бір бөлігі қосылды. Ахмет бин Яхья билік еткен кезеңде ол Кавкабан, Тавила, Хафаш және Мельхан аймақтарын біріктіріп Махвит санджағын құрды. Нәтижесінде Йемен 8 санджаққа бөлінді.

Әскер

Йемен армиясы екі бөлімнен тұрады: Құрлықтық әскерлер және Әуе күштері. Армияның бір бөлігі жалақы алатын кәсіби сарбаздар болса, қалғаны соғыс кезінде шақырылған тайпалық сарбаздардан құралды. Йемен тәуелсіздік алғанға дейін имамдардың беделі арқасында тайпаларды басқару құқығына ие болды, бірақ бұл әскерлер тұрақты болған жоқ. Алғашқы тұрақты Йемен армиясы 19-ғасырдың соңында құрылды, осы кезде Осман империясы төрт жандармерия батальоны мен үш атты әскер полкін құру үшін тайпалық сарбаздарды тартты. Осман империясы Йемен аумағынан шыққаннан кейін және Имам Яхья Йеменде толық билікке ие болғаннан кейін, Осман империясындағы Йемен бригадалары, соның ішінде Тайз бригадасы, Имам Яхьяның жағына көшті. Имам Яхьяның аймақтағы әскери тәжірибесі мен билігіне байланысты, оның әскері салыстырмалы түрде үлкен болды. Құрлықтық әскерлер 5 бөлімге бөлінеді. Имамдық гвардия (Укфа әскерлері): Бұл әскерлер имамды қорғауға тағайындалған әскери бөлімдер еді. Бұл қатарға қабылдану үшін ерекше табыс көрсету және имамға адал екенін дәлелдеу қажет болды. Олардың құрамында шамамен 5000 сарбаз болды. Жеңіс армиясы: 1919 жылы құрылған, оның алғашқы сарбаздары Осман империясының бұрынғы Йемен сарбаздары болды. Армия құрылған кезде арсеналдарда әртүрлі калибрлі және салмақты жеңіл және ауыр артиллерия батареяларымен қатар, шамамен 400 000 түрлі мылтықтар жиналды. Жыл сайын әр тайпа мемлекетке белгілі бір сандағы сарбаз жіберуге міндетті болды. Әр тайпада өздерінің мінез-құлқы, сыйлықтары және жамандықтары туралы есеп беретін хатшы болды. Егер сарбаз ұрлық жасаса немесе рұқсатсыз армиядан кетсе, тайпа басшысы имамға келтірілген залапты өтеуге міндетті болды. Көтерілісшіл тайпаларды бағындырудан, әскери операцияларды жүргізуден және имамдарды, ханзадаларды және мемлекеттік қызметкерлерді қорғаудан басқа, армия билікті сақтау және салық жинау сияқты міндеттерді де орындады. Қорғаныс армиясы: 1937 жылы Жеңіс армиясының жеткіліксіздігіне байланысты құрылды. Сауд Арабиясымен және Ұлыбританиямен соғыстан кейін Йеменнің маңызды бөлігін жоғалтқаннан кейін, Имам Яхья өз армиясын жаңғырту және жақсы оқу жағдайларын қажет деп шешті. Жеңіс армиясындағы реформалар сәтсіз аяқталып, офицерлер арасында наразылық туды және зиялылардың қысымымен Имам Яхья «барлық қару ұстаушылар үшін міндетті әскери қызметке негізделген жаңа, тұрақты Қорғаныс армиясын құруға» шешім қабылдады. Хеджаз Корольдігі құлағаннан кейін генерал-лейтенант Хасан Тахсин әл-Факир Йеменге келіп, 1930 жылдан 1944 жылға дейін Имам Яхьяға әскери кеңесші ретінде көмектесті. Ол армияны құруға үлкен үлес қосты. Дамаскіде туып, өсіп, білім алған, Осман армиясында әскери қызмет өткерген командир. Жеңіс армиясынан айырмашылығы, оқу теорияға емес, тәжірибеге негізделген, бірақ бұл оқу кезеңі сарбаздарға әскери дайындық, жауынгерлік дағдылар мен әскери іс өнерін толық меңгеру үшін жеткіліксіз болды. Ол міндетті әскери қызметке алынған барлық Йемен азаматтарынан құралды. Армияға шақырылғаннан кейін олар 10 жыл бойы мерзімді түрде оқу-жаттығудан өтті. Ұлттық армия: Жеңіс және Қорғаныс армияларына ұқсас тәуелсіз армия. Оның командирі полковник Мұхаммед Хамид болды. Барани армиясы (Тайпалық армия): Бұл ерікті түрде қызмет ететін, ретсіз бөлімдер еді. Олар әдетте 1-2 жыл қызмет ететін, өз мылтықтары мен жабдықтарын әкелетін жаяу әскер мен атты әскерден тұратын. Йемен өзінің қарсыластарына қарсы соғыстарында негізінен тайпалық қолдауға сүйенді. Бұл тайпалар көбінесе солтүстік, солтүстік-батыс және шығыс аймақтарда қоныстанды. Мұндай жауынгерлер «дәстүрлі ұлттық армиялар» деп жіктеледі, оларды тайпа басшылары басқарады және тұрақты құрылымы жоқ.

Әуе күштері

1926 жылы неміс және итальяндықтардың көмегімен Йемен әуе күштері құрылды. Имам Яхья Италия Корольдігімен байланысып, еліне ұшақ беруді сұрады, себебі 1920 жылдары британдық-йемендік шекара қақтығыстары кезінде Ұлыбритания Корольдік әуе күштері Йеменді бомбалады, ал Йеменде ұшақ немесе оған қарсы қару болмағандықтан, оған жауап беру мүмкін болмады. 1926 жылдың қаңтар айында Италиямен 6 ұшақ жеткізу туралы келісім жасалды, олардың алғашқы 3-і сәуір айында жеткізілуі тиіс болды. 1926 жылы 12 йемендік азамат Италияға ұшқыш дайындығын алуға жіберілді, ал итальяндық мамандардың көмегімен Йеменде ұшқыштар мектебі ашылды. Италиядан келген ұшақтардың жағдайы нашар екені анықталғаннан кейін, Имам Яхья итальяндық тарапқа шағымданды. Осыдан кейін Италия Йеменге жақсырақ ұшақтар беруге келісті. Жақсырақ ұшақтардың бірі тамыз айында Йеменге жетті. Сол жылы Германиядан Junkers A 35 және Junkers F 13 ұшақтары сатып алынды. Йеменге жеткізілген Junkers A35 ұшағы екі айдан кейін апатқа ұшырап, үш экипаж мүшесі де қаза тапты. Осы оқиғалардан кейін британдықтармен шекаралық қақтығыстар басталып кеткендіктен, Имам Яхья әуе күшін құруға бағытталған күш-жігерін тоқтатуға мәжбүр болды және оның барлық ұшақтарына тыйым салынды. 1940 жылдың соңы мен 1960 жылдардың басында әуе күшін құруға бағытталған қозғалыс қайта жанданды. Ливаннан қолданылған Junkers Ju 52/3m көлік ұшақтары, Мысырдан C64 Norseman, Италия Республикасынан Douglas C 47 Skytrain ұшақтары алынды. 1955 жылы Сауд Арабиясы Йеменнің Мутавакили Корольдығына 2 USAAF AT 6C оқу ұшағын сыйға берді. 1957 жылы Чехословакия Социалистік Республикасымен 24 Іл-10 шабуылдық ұшақтарын жеткізу бойынша қару-жарақ келісіміне қол қойылды. Алайда, техникалық қолдау материалдары мен қосалқы бөлшектердің жетіспеуіне байланысты, бұл ұшақтардың ешқайсысы ұшуға қолданылмады. Осы кезеңде Кеңес Одағынан 2 Ми-1 және 4 Ми-4 тікұшақтары, Ил-14 көлік ұшақтары сатып алынды және Йеменде кеңестік ұшқыштар мектебі ашылды. Ұшқыштар мектептері 10 чехословакиялық Zlín Z 26 оқу ұшақтарымен жабдықталды.

География

Йеменнің Мутавакилиттік Корольдігі Азиядағы мемлекет болды. Оңтүстік-батыс Арабияда орналасқан елдің батысында Қызыл теңіз, солтүстігінде Сауд Арабиясы, оңтүстігінде британдық қорғау подендегі Аден протектораты, Аден колониясы, шығысында Оман және оңтүстік-батысында Баб-эль-Мандеб бұғазы жатқан. Елдің шекаралары Таиф шарты мен Санаға бейбітлік шартында белгіленгендерден басқа, нақты болмады. Йеменнің Мутавакилиттік Корольдігінің аумағы шамамен төртбұрыш пішіндес. Оның ұзындығы 450 километр, ені 490 километрді құрады. 17° және 13° солтүстік ендіктермен, 43° және 45° шығыс бойлықтары арасында орналасқан. Елдің аумағы шамамен 195 000 км² болды. Ол көбінесе құрлықтан тұрды, көлдердің үлесі өте шағын болды. Елде шөлді климат басым болды және жыл бойы шаң мен құм дауылдары жиі кездесті.

Дін

Солтүстік таулы аймақтағы зәйдшілер Йеменде ғасырлар бойы саяси және мәдени үстемдік құрды. Зәйдшілердің Йемен аймағына көшіп, ерекше әлеуметтік-мәдени құрылымы бар жерде мемлекет құрғаннан бергі қазірге дейінгі сабақтастығы, саяси тұрақсыздық пен беймарлыққа толы жолмен уақыт-уақыт үзіліп отырады. Зәйдшілердің діни-саяси билігін мойындамаған сүннит халқының алғашқы көтерілістері Йемен имамы Әл-Хади ила'л-Хақ Яхьяның кезінде болды. Йеменнің Мутавакилиттік Корольдығы бақылаған аймақтардағы діни ағымдардың шамамен 55%-ы зәйдшілерді, ал 45%-ы сүнниттерді құрады.

Йемендік яһудилер

Иудаизм Йеменге алғаш келген Ыбырайым діні болды. Ислам дініне енгенге дейін христиан діні Йеменде басым дін болып келді. 1948 жылға дейін Йеменнің Мутавакилиттік Корольдігінде шамамен 50 000 йемендік яһуди тұрды. Хасан билік еткен кезде яһудилер жер аударылды, бірақ кейіннен экономикалық себептермен, қолөнершілер болған яһудилер қаладан және мұсылмандардан оқшауланған жеке аудандарға қоныстанды. 18 ғасырдың соңында Йемен имамдары өздерінің заңдық түсіндірмелеріне негізделген "Жетімдер жарлығы" деп аталатын заң шығарды. Осман билігі тұсында (1872–1918) бұл жарлыққа мән берілмеді. Бірақ 1921 жылы имам Яхья Йеменде толық билікке ие болғаннан кейін, ол бұл заңды қайта қолданысқа енгізді. Ол 1910 жылы Ибб қаласында яһуди отбасында Зекария Хадад болып дүниеге келді. Ата-анасы сегіз жасында жұқпалы аурудан қайтыс болғаннан кейін, ол және оның бес жасар әпкесі Жетімдер жарлығымен қорғалды. Ол ағасымен бірге жеке қорғауға алынып, Әбдірахман әл-Эриани деп ат қойылды. Кейіннен Эриани Йемен Араб Республикасындағы діни қызметтер министрі болды, Солтүстік Йеменді басқарған жалғыз азаматтық тұлға атанды. Алайда, YemenOnline онлайн газетіне берген сұхбатында әл-Эриани отбасының бірнеше мүшесі Абдурахман әл-Эрианидің яһуди екендігі туралы мәлімдемені жоққа шығарды. Олардың сөзіне қарағанда, бұл 1967 жылы израильдік журналист Хаолам Хазех тарапынан таратылған бұрмалау. Зекария Хаддад – шын мәнінде Абдулрахман әл-Эрианидің жартылай бауыры және күзетшісі Абдулрахман әл-Хаддат. Яһудилер таза емес деп есептелді, сондықтан оларға мұсылманға немесе мұсылман тағамына тиюге тыйым салынды.

Көлік

Йемендегі шөлдер мен таулы жерлердің салдарынан көлікпен қарым-қатынас әрқашан қиын және ұзақ болды. Осман империясы Йеменге келгеннен кейін салынған бірнеше жолдардан басқа, Йеменнің Мутавакилиттік Корольдығында көптеген жолдар болған жоқ. Бұл жолдарды әдетте соғыс тұтқындары немесе қылмыскерлер жөндеушілік етті. Осман империясы Йеменге бірнеше көлік әкелгенімен, әскерлер Йеменнен шыққанда, Мудрос келісіміне сәйкес, көптеген көліктерді өздерімен алып кетті. Йеменге алғашқы автомобиль 1923 жылы бригадир-генерал Якуптың Имам Яхьяға сапармен келген кезде, оған Ford үлгісіндегі автомобильді сыйлық ретінде әкелген кезде келді. Бұл автомобиль бастапқыда құптамаға ие болмаса да, себебі Йеменде сол кезге дейін тек атпен жүретін арбалар болды, бірақ Имам Яхья осы шетелдік өнертабысты пайдалануға рұқсат бергеннен кейін, ханзадалар, жоғары лауазымды шенеуніктер, бай саудагерлер және жоғары әскери шенділер автомобильдерді сатып ала бастады. Автомобильдерді басты және айналма жолдардан басқа жерлерде пайдалануға тыйым салынды. Бұл ережені бұзғандарға ауыр айыппұл салынды. 1950 жылдардың басына дейін Худайдахта тек маңызды мемлекеттік қызметтердегілер мен еуропалық саудагерлерде ғана автомобильдер болды. Имам Яхья қалаларға тауар сату және тасымалдау үшін ауыл тұрғындарына арналған ұлттық көлік және тасымалдау компаниясын құрды, бірақ бұл компанияның маршруттары бүкіл Йеменді қамтыған жоқ. Маршруттар жоқ таулы аймақтарда көлік көбінесе түйелер, есектер және қашырлардан тұратын керуендер арқылы жолдармен жүзеге асырылды. Лива әл-Шам, Хаси, Мариб және Ибб сияқты түрлі бригадалардың базалары осы жолдардың қиылысқан жерлерінде орналастырылды. Осылайша керуендер қарақшылардан қорғалды. Осман империясы кезінде Худайдах пен Сананы байланыстыратын теміржол салынды. 1908 жылы француздар Худайдах портында жөндеу жұмыстарын жүргізіп жатқанда 8 шақырымдық теміржол салынды, бірақ 1912 жылы италиялықтар портты бомбалағаннан кейін, Йемендегі теміржолдар тоқтатылды және оған көп көңіл бөлмеді. 1934 жылғы Сана достық шартынан кейін Ұлыбритания Имам Яхьяға Аден мен Сананы теміржолмен байланыстыру идеясын ұсынды. Имам Яхьяның пікірінше, "олардың нақты ниеті және басты мақсаты – исламды ыдырату және бізді құлдыққа салу, осылайша бізге үстемдік ету".