Кіріспе

Яһуди дінінде Нұсах (נוסח, қазіргі еврейше айтылуы – нұсах, көпше түрі (נוסחים nusaḥim, сондай-ақ)) – дұға қызметінің дәл мәтіні; кейде ағылшын тіліндегі "rite" сөзі осыған сіңдіріледі. Нұсах сөзі "жасау" немесе "сөздері" деген мағынаны білдіреді. Әртүрлі қауымдар қолданатын мәтіндерге Носах Теиман, Нұсах Ашкеназ, Нұсах Сефард, Нұсах Эдот Хамизрах және Нұсах Ари жатады. Мәтіндік нұсах, музыкалық нұсахтан өзгеше, ол қауымның музыкалық стиліне немесе дәстүріне, әсіресе Амида сияқты оқылатын дұғаларға қолданылатын әнге қатысты.

Мағынасы

Нұсах негізінен "мәтін" немесе "нұсқа" дегенді білдіреді, бұл діни мәтін немесе құлшылықтың дұрыс айтылуы. Осылайша, нұсах тефилла – дұғалардың мәтіні, жалпы түрде немесе нақты бір қауымдастықта. Күнделікті қолданыста нұсах қауымның толық құлшылық дәстүрін, оның ішінде музыкалық орындалуын да білдіреді. Бұл – еврей әдет-ғұрыптарының барлық түрлерін қамтитын минахтың бір түрі.

Нұсақ Ашкеназ

Нұсах ашкеназ – Орталық және Шығыс Еуропадан бастау алған ашкеназдық яһудилердің өткізетін діни қызметінің түрі. Йемендік балади дұғасынан басқа, ол ең қысқа болып саналады. Оны неміс немесе батыс тармағына («Минах Ашкеназ») – Батыс және Орталық Еуропада қолданылатын, және польша-литва тармағына («Минах Полин») – Шығыс Еуропа, АҚШ және ашкеназдық яһудилер арасында, әсіресе өзін «литвалық» деп есептейтіндердің арасында қолданылатын түрлерге бөлуге болады. Ұлыбритания мен Ұлттар Достастығында (Канададан басқа, ол американдық үлгіні ұстанады) қолданылатын «Минхаг Англия» деп аталатын форма техникалық тұрғыдан «Минах Полин» формасының тармағы болып табылады, бірақ неміс дәстүрімен көптеген ұқсастықтары бар. Сингердің Сидурын қараңыз.

Нұсах Сефард

Нұсах Сефард – Орталық және Шығыс Еуропа текті болған, әсіресе Хасидтердің арасында қолданылатын, көптеген Сефардтық дәстүрлерді қабылдаған, Аридің каббалистер тобының практикасын үлгі еткен құлшылық стилі. Мәтіндік тұрғыдан алғанда, ол Сефардтық рәсімге негізделген, бірақ әуен және сезім жағынан басымдық ашкеназилікке тиеді.

Нұсақ Ары

Нұсах Ари – жалпы мағынада, 16 ғасырда раввин Исаак Лурия, АриЗалдың салты бойынша орындалатын кез келген дұға рәсімі. Көптеген Хабад хасидтері өздерінің Нұсах Сефард түрін Нұсах Ари деп атайды.

Ношах Теман

"Темани" носахы Йемендегі яһудилер арасында кең таралған стандартты нұсқа болды. Ол балади (таза йемендік) және шами (сефард сидурларынан алынған) екі нұсқаға бөлінеді. Екі рәсім де еврей тілінің ерекше йемендік айтылуымен оқылады, йемендік яһудилер мен кейбір ғалымдар оны ең нағыз, ежелгі Израиль еврей тіліне ең жақын деп санайды. Балади рәсімі Маймонидтің "Мишне Тора" еңбегінде кодификацияланған рәсімге өте жақын. Оның бір түрін Дор Дайм қолданады, олар йемендік яһудилердің ескі Балади дәстүрін сақтауға тырысады. Дардаимдер қолданған бұл нұсқа бұрын Маймонид заманындағы барлық йемендік яһудилер тарапынан қолданылған.

Нүсах Ертес Исраел

Геонимдер дәуірінде Израильдегі яһудилер Талмуд Йерушалаимге (Иерусалим Талмуды) негізделген Нуссах Эрец Исраэльді ұстанды, ал яһуди диаспорасы Вавилон яһудилерінің әдеттерін ұстанды. Қазіргі заманғы Нұсах Эрец Исраэль – рабби Дэвид Бар Хайимнің Иерусалим Талмуды мен Каир Генизасынан және басқа да көздерден табылған құжаттарға сүйене отырып, ежелгі Нұсах Эрец Исраэльді қайта құруға жасаған соңғы әрекеті. Қайта құру сидур ("құран кітабы") түрінде жарияланып, раввин Бар Хайимнің Иерусалимдегі жақтастары Махон Шило синагогында өткізілетін қауымдық дұғаларда қолданады.

Басқа да жаңғақ

Сонымен қатар, басқа да нушаоттар бар. Нүсах ХаГР"А – Вильня Гаоны жазған Нүсах Ашкеназдың өте қысқаша нұсқасы, ол түпнұсқа дұға мәтінінде жоқ деп санайтын кейбір үзінділерді алып тастады, (өз дерегінше) кейбір грамматикалық қателерді түзеді және бірнеше қосымша шағын өзгерістер енгізді. Minhag Italiani және Minhag Benè Romì кейбір итальяндық яһудилермен қатар, Иерусалим мен Нетаниядағы шағын минянимдер де қолданады. Бұларға жақын Грекиядан шыққан «Romaniote» рәсімі болды, онда ежелгі, диаспораға дейінгі яһуди қауымы өмір сүрді. Romaniote синагогаларының қалдықтары Иоаннина, Халкис, Афина, Тель-Авив, Иерусалим және Нью-Йоркте сақталған. Қазір олар сефардтық рәсімді қолданады, бірақ Romaniote ерекшеліктерімен, бірнеше Romaniote пиютимдерінің таңдауымен, өзіндік әуендерімен және әдет-ғұрыптарымен, сондай-ақ Византиялық еврей кантилляциясының ерекше түрімен үйлесімде. Бұрын Стамбулда Romaniote синагогалары болған. (Корфу әдет-ғұрыптары Romaniote, апулиандық және сефардтық рәсімдерінің қосындысынан құралған.) Француз нусахы болған, ол Ашкеназиге жақын болды. 1394 жылы Франциядан яһудилерді қуғаннан кейін бұл рәсім көбінесе жойылды, бірақ кейбір әдет-ғұрыптар Ұлы мерекелерде Солтүстік-Батыс Италияның Аппам қауымында 2-ші дүниежүзілік соғысқа дейін сақталды және кейін жойылды. Орта ғасырларда Сефард литургиясымен байланысы жоқ, бірегей Нүсах Марокко болды, бұл бастапқы минхаг Испаниядан яһудилерді қуғаннан кейін көп ұзамай қолданудан шығып, өкінішке орай, жақсы құжатталмаған. Edot Hamizrach және испан-португал нушаоттарымен алмастырылмас бұрын, парсы және провансаль нушаоттары да болды. 16 ғасырға дейін Алеппо қауымының ерекше дұға ету рәсімі болды. Испаниядан қуылған яһудилер келгеннен кейін, олар жергілікті қауымды өз салтын қабылдауға көндірді, нәтижесінде бұл рәсім толығымен жойылды. Каталония яһудилерінің «стандартты» испандық рәсімнен ерекшеленетін Нүсахы болды. Бұл рәсім 20 ғасырға дейін ішінара сақталды. Оңтүстік-Шығыс Анатолиядағы урфалимдік яһудилер сириялық, күрд және ирактық яһудилерден өзгеше дұға ету рәсімін ұстанады. Кейбір мистиктер арасында Мәсіх келгеннен кейін әлі ашылмаған нұсах ашылатыны айтылады. Басқалары нұсахтың әртүрлілігі Израильдің он екі руы арасындағы айырмашылықтардан туындағанын айтады, және мессиандық дәуірде әр ру өзінің дұрыс нұсахына ие болады. Р' Исаак Лурия 12 рудың әрқайсысы үшін бір нұсах концепциясын қалыптастырды; сол кезде Лурияның Сафед қаласында дәл 12 еврей қауымы болды, және әр қауымның нұсахы рулардың біреуінің орнына тұруы керек еді.

Халахот

Халахик авторитеттердің көпшілігі адамның отбасының нұсақын ұстануы керек деп санайды, не болмаса кем дегенде бір нұсақты үнемі сақтау керек. Раввин Давид Бар Хайим бұған қарсы шығып, яһудиге кез келген уақытта, тіпті күнделікті нұсақты өзгертуге рұқсат етеді.