Кіріспе

Мартутунира – жойылып кеткен Австралия аборигендерінің тілі, Батыс Австралиядағы Мартутунира халқының дәстүрлі тілі болған. Мартутунира тілінде еркін сөйлей білген соңғы адам, Алги Патерсон 1995 жылғы 6 тамызда қайтыс болды. 1980 жылдан бастап ол тіл білімі маманы Алан Денчпен бірлесіп, Мартутунира тілін жазу арқылы сақтап қалуға тырысты, және қазіргі күні Мартутунира туралы біліміміздің көп бөлігі олардың еңбегінен келген.

Атауы

Мартутунира деген атау туған тілде "Фортеск өзенінің төңірегінде өмір сүретіндер" деген мағынаны білдіреді. Оның көптеген әр түрлі жазылу варианттары бар, мысалы: Маратуния, Мардадунира, Мардафон, Мардатони, Мардатонера, Мардатуна, Мардатунера, Мардудухонера, Мардудунера, Мардудунира, Мардудунджунгара, Мардудуна, Мардудунера, Мардутунира, Мардутунера, Мардутунира, Мардуюнира, Мартутинья және Мартуйхунира.

Жіктеу

Мартутунира – пама-ньюган тілдерінің нгаярта тармағына жататын тіл. Карл Георг фон Бренденштейннің 1967 жылғы жіктелуі бойынша Мартутунира жағалау Нгаярда тілі ретінде жіктелген, бірақ Нгаярда тілдерін жағалау және ішкі топтарға бөлу қазіргі таңда қолданылмайды.

Фоналогия

Мартутунираның австралиялық дыбыстануы едәуір стандартты. Р. М. В. Диксон оны 2002 жылғы «Австралия тілдері: олардың сипаты және дамуы» кітабындағы классикалық мысал ретінде келтіреді.

Фонотактика

Мартутунира тіліндегі барлық сөздер ең көп кездесетінінен ең азына дейін төмендегі дауыссыз әріптердің бірімен басталады: Бұл тек шеткі және тіл ұшымен жасалатын тоқтау дауыстардан, мұрындық дауыстардан және жартылай дауыстылардан тұрады. Сөздер дауысты әріппен немесе .

Айыптаушы сәйкестендіру

Эргативтілігі бар көптеген австралиялық тілдерден өзгеше, Мартутунира және басқа Нгаярта тілдері аккузативтілікке ие. Яғни, өтетін етістіктердің жолдастары, өтетін емес етістіктердің жолдастарымен бірдей қарастырылады, ал толықтырғыштар басқаша қарастырылады. Мартутунираның атау септігі белгісіз (нөлдік). Бастапқыда дативтік белгіні білдірген жұрнақтан пайда болған айырма септігі, есімдерде ; жалпы есімдерде мұрын дыбысымен аяқталуда ; жалпы есімдерде бүйірлік немесе ротикалық дыбыстармен аяқталуда; ал дауыстымен аяқталатын жалпы есімдерде дауыстының ұзаруы қолданылады. Айырма септігі мен меншік септігі бірдей, бірақ жалпы есімдер дауыстымен аяқталғанда, меншік септігінің жұрнағы қолданылады.

Ішікті үйіп қою

Мартутунира тілінде кейс үйілуі байқалады, онда есімдер келісу үшін бірнеше кейс жұрнақтарын қабылдайды. Мысалы:

Тарнта етістіктің толықтауышы болып табылады, сондықтан ол айыптау райында. Мертлилиге меншік жұрнағы қосылады, ол оның евроға тиесілі екенін көрсетеді. Дегенмен, ол тарнтаны анықтағандықтан, оған да тарнтамен келісу үшін айыптау жұрнағы қосылады. Тараға орналасқан жерін білдіретін жұрнақ қосылады, ол жойдың ішінде екенін көрсетеді. Одан әрі, ол мертлилимен келісу үшін меншік жұрнағын, ал тарнтамен келісу үшін айыптау жұрнағын алады.