Кіріспе
Түрік тіліндегі сөздер жиынтығы – түрік тілінің сөздік қоры. Тіл кеңінен агглютинация мен жұрнақтарды қолданып, есімдер мен етістіктердің түбірлерінен сөз жасайды. Түрік тілінде түрік сөздерімен қатар араб, парсы, француз және басқа тілдерден алынған сөздер де көп. Бұл мақала түрік грамматикасына көмекші материал ретінде берілген және грамматикалық санатындағы кейбір ақпараттарды қамтиды. Бұл мақаланың басты мақсаты – түрік тіліндегі yapım ekleri, яғни "құралымдық жұрнақтардың" қолданылуын көрсету, сондай-ақ есімдіктер, анықтауыштар, соңғы қосымшалар және байланыс сөздері сияқты маңызды сөздерді ұсыну.
Turkish vocabulary is the set of words within the Turkish language. The language widely uses agglutination and suffixes to form words from noun and verb stems. Besides native Turkic words, Turkish vocabulary is rich in loanwords from Arabic, Persian, French and other languages. This article is a companion to Turkish grammar and contains some information that might be considered grammatical. The purpose of this article is mainly to show the use of some of the yapım ekleri "structural suffixes" of the Turkish language, as well as to give some of the structurally important words, like pronouns, determiners, postpositions, and conjunctions.
Шығу тегі
Тоғызыншы ғасырда түріктер ислам дінін қабылдап, араб әліпбиін қолдана бастады. Селжук түріктері Иранды (Парсыны) басып алғаннан кейін, олар парсы тілін ресми және әдеби қолдану үшін қабылдады. Білімді түріктер үш тілдің сөздік қорын пайдалана алды: түрік, араб және парсы тілдерін. Осман империясы Анадолиядағы Селжук империясының қалдықтарынан туған кезде, оның ресми тілі – Османлыка немесе Осман түрік тілі, сөздік қорының көлемі бойынша ағылшын тіліне ең жақын тіл болды (#Льюис бойынша). Дегенмен, қарапайым халық «қатаң түрік» деп аталатын каба түркісін қолдануын жалғастырды, ол көптеген қарыз сөздерден тұрады және қазіргі түрік тілінің негізі болып табылады. 1923 жылы Түрік Республикасының құрылуымен халық пен басқару тілдерін біріктіруге және елді батыстандандыруға тырысу басталды. Латын әліпбиіне негізделген қазіргі түрік әліпбиі енгізілді. Сондай-ақ, араб және парсы сөздері мүмкіндігінше: тілде сақталған түрік сөздерімен, ескірген түрік сөздерімен, түрік тілінің жалғастырушылық қасиеттерінен жүйелі түрде жасалған жаңа сөздермен, толығымен жаңа сөздермен немесе сөзжасамдармен алмастырылды. Алайда, қазіргі түрік тіліндегі сөздердің үлкен бөлігі араб немесе парсы текті. Осман империясы Византия империясын бағындырғандықтан түрік тілінде грек тілінен алынған сөздер де бар. Сонымен қатар, басқа еуропалық тілдерден немесе Еуропаның жалпы техникалық сөздігінен де қарыздар кездеседі. Соңғы жағдайда қарыздар көбінесе француз тіліндегі айтылуымен алынады.
Turkish words surviving in speech, obsolete Turkish words, new words formed regularly from the agglutinative resources of Turkish, thoroughly new words or formations. However, still a large portion of current Turkish words have Arabic or Persian origins. Turkish has words borrowed from Greek due to the Ottoman Empire having conquered the Byzantine Empire. There are also borrowings from other European languages, or from the common technical vocabulary of Europe. In the latter case, the borrowings are usually taken in their French pronunciation.
Есімдіктер
Түрік тіліндегі есімдер мен есімдіктердің грамматикалық жынысы жоқ (мысалы, "o" есімдігі "ол", "олар" немесе "оны" мағынасын береді), бірақ алты грамматикалық септеме бар: жай септеме немесе абсолют (негізгі мүше немесе белгісіз толықтауыш үшін қолданылады), айқындама септеме (анық толықтауыш үшін қолданылады), берік септеме (= to), орналас септеме (= in), шығару септеме (= from), меншік септеме (= of). Екі грамматикалық сан бар: жекеше және көпше.
Бірлескен сөздер
Түрік тіліндегі кейбір байланыс сөздері парсы және араб тілдерінен қабылданған.
Пайдалануы
Б, өйткені А "Б, өйткені А". А болса, Б болады. "Егер А болса, онда В" ("Егер" көбінесе қолданылмайды.) "Себебі" және "егер" екеуі де парсы сөздері; соңғысы көбінесе қажет емес, себебі етістіктің шартты түрі бар.