Бразилия ғалымы Гилберто де Мелло Фрейре және оның мұрасы

Кіріспе

Бразилиялық ғалым, жазушы және саясаткер Гилберто де Мелло Фрейре (15 наурыз 1900 – 18 шілде 1987) – Ресифиде туған бразилиялық әлеуметтанушы, антрополог, тарихшы, жазушы, суретші, журналист және конгрессмен. XX ғасырдың ең маңызды әлеуметтанушыларының бірі саналатын оның ең танымал еңбегі – «Каса Гранде және Сензала» (сөзбе-сөз «Бас үй және құлдар жатақханасы», әдетте ағылшын тіліне «Иелер мен құлдар» деп аударылады) атты әлеуметтанулық трактаты.

Өмір және жұмыс

Фрейрдің халықаралық академиялық мансабы болды, ол он сегіз жасынан бастап Техастағы Бейлор университетінде, содан кейін Колумбия университетінде оқыды, онда Уильям Шеппердтің жетекшілігімен магистр дәрежесін алды. Колумбияда Фрейр антрополог Франц Боас студенті болды. 1923 жылы Ресифеге оралғаннан кейін Фрейр бразилиялық аймақтық қозғалыста бірнеше жазушының бастамашысы болды. Журналист ретінде көп жұмыс істегеннен кейін Пернамбуко штатының губернаторы Эстасио Коимбраның кабинетінің басшысы болды. 1930 жылғы революция мен Гетулио Варгастың билікке келуімен Коимбра мен Фрейр де жер аударылды. Фрейр алдымен Португалияға, содан кейін АҚШ-қа барып, Стэнфордта қонақ профессор болып жұмыс істеді. 1932 жылы Фрейр Бразилияға оралды. 1933 жылы Фрейрдің ең танымал еңбегі – «Мастерлер мен құлдар» жарық көрді және жақсы қабылданып, бағаланды. 1946 жылы Фрейр федералдық конгреске сайланды. Фрейр бірнеше рет «A Província» және «Diário de Pernambuco» газеттерінің директоры болып қызмет етті. 1962 жылы Фрейр Бразилия әдебиет академиясының Премио Мачадо де Ассис сыйлығын алды, бұл бразилиялық әдебиеттегі ең беделді сыйлықтардың бірі. Сол жылы ол Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Ұзақ мансабында Фрейр Бразилияда да, халықаралық деңгейде де көптеген марапаттар, құрметті атақтар мен басқа да құрметтер алды. Мысалы, L'ordre des Arts et Lettres (Франция) орденіне қабылдау, Ла Легион де Хоннердің Ұлы офицері (Франция), Британ империясының орденінің кавалер-командующийы (Ұлыбритания), Инфанте Дом Генрике орденінің Гран Крузы (Португалия) және Колумбия университеті мен Сорбоннаның құрметті докторлық дәрежесі. Фрейрдің ең танымал шығармасы – «Мастерлер мен құлдар» (1933). Бұл сол кезде Бразилиядағы нәсілдер мен мәдениеттерді зерттеуде революциялық еңбек болды. Люсия Липпи Оливейра атап өткендей, «30-40 жылдары Фрейр Бразилияның жаңа, оң бейнесін жасағандығы үшін мақталды, ол Сильвио Ромеро, Евклид да Кунья және Оливейра Виана сияқты авторлардағы нәсілшілдікке қарсы тұрды». Кітап Бразилиядағы құлдықтың жеңіл түрдегі қанаушылық екенін бұрмалап көрсетеді және бразилиялық нәсілдік демократия туралы мифті нығайтуға септігін тигізді. Фрейрдің нәсілдік араласуды романтизациялауы және оның қоғамындағы нәсілшілдікті мойындамауы басқа латын америкалық евгенистердің, мысалы Кубадағы Фернандо Ортистің (Contrapunteo Cubano de Tobacco y Azúcar, 1940) және Мексикадағы Хосе Васкончелостың (La Raza Cosmica, 1926) көзқарастарымен салыстыруға болады. Басылымнан бастап және алғашқы қабылданудан бастап бұл еңбек «қазіргі Бразилиядағы бір ғана бірегейлікке назар аудару фактілік қателіктер мен шындықты бұрмалаумен ғана емес, сонымен қатар қазіргі Бразилиядағы расизмді мойындаудан бас тартуға әкелгені» үшін де сынға ұшырады. «Мастерлер мен құлдар» – үш кітаптан тұратын серияның алғашқысы, оған «Құрмет үйлері мен шатырлар: Заманауи Бразилияның құрылуы» (1938) және «Тәртіп пен прогресс: Монархиядан Республикаға дейінгі Бразилия» (1957) кіреді. Трилогия әдетте қазіргі заманғы мәдени антропология мен әлеуметтік тарихтың классикасы болып саналады. Фрейрдің басқа да маңызды еңбектері – «Солтүстік-шығыс» (1937) және «Англистер Бразилияда» (1948). Фрейрдің қоғамдық зиялы ретіндегі іс-әрекеті өте даулы. 1930 жылдары коммунист деп танылып, кейін саяси оңға қарай бұрылды. 1950 жылдары Португалияның Салазар үкіметін қолдады, ал 1964 жылдан кейін Бразилияның Хумберто Кастело Бранконың әскери диктатурасын қорғады. Фрейр лузотропикализмнің «әкесі» деп есептеледі: теория бойынша нәсілдік араласу Бразилияда оң әсер еткен. «Нәсілдік араласу» сол кезде Евгений Фишер мен Чарльз Давенпорттың теорияларындағыдай теріс көзқараспен қарастырылды. Фрейр өзінің әдеби стилі үшін жоғары бағаланды. Бразилиялық ақын Мануэль Бандейра өзінің «Барлық қасиеттілердің және барлық күнәлардың Баиясы» атты өлеңі туралы былай деп жазды: «Сенің өлеңің, Гилберто, мен үшін мәңгілік қызғаныш көзі болады» (Мануэль Бандейра, Поэзия және Проза. Рио-де-Жанейро: Агилар, 1958, II том: Проза, 1398 бет). Фрейр бұл ұзын өлеңін Сальвадорға алғашқы сапарынан шабыттандырылып жазды. Фрейр 1987 жылдың 18 шілдесінде Ресифеде қайтыс болды.

Freyre had an internationalist academic career, having studied at Baylor University, Texas from the age of eighteen and then at Columbia University, where he got his master's degree under the tutelage of William Shepperd. At Columbia, Freyre was a student of the anthropologist Franz Boas. After coming back to Recife in 1923, Freyre spearheaded a handful of writers in a Brazilian regionalist movement. After working extensively as a journalist, he was made head of cabinet of the Governor of the State of Pernambuco, Estácio Coimbra. With the 1930 revolution and the rise of Getúlio Vargas, both Coimbra and Freyre went into exile. Freyre went first to Portugal and then to the US, where he worked as visiting professor at Stanford. By 1932, Freyre had returned to Brazil. In 1933, Freyre's best known work, The Masters and the Slaves was published and was well received. In 1946, Freyre was elected to the federal Congress. At various times, Freyre also served as director of the newspapers A Província and Diário de Pernambuco. In 1962, Freyre was awarded the Prêmio Machado de Assis by the Brazilian Academy of Letters, one of the most prestigious awards in the field of Brazilian literature. That same year, he was elected to the American Philosophical Society. Over the course of his long career, Freyre received numerous other awards, honorary degrees, and other honors both in Brazil and internationally. Examples include admission to L'ordre des Arts et Lettres (France), investiture as Grand Officier de La Légion d'Honneur (France), investiture as Knight Commander of the Order of the British Empire (Great Britain), the Gran Cruz of the Ordem do Infante Dom Henrique (Portugal), and honorary doctorates at Columbia University and the Sorbonne. Freyre's most widely known work is The Masters and the Slaves (1933). At the time, this was a revolutionary work for the study of races and cultures in Brazil. As Lucia Lippi Oliveira notes, "In the 1930s and 1940s, Freyre was praised as being the creator of a new, positive self image of Brazil, one that overcame the racism present in authors like Sílvio Romero, Euclides da Cunha, and Oliveira Viana." The book misrepresents slavery in Brazil as a mild form of servitude and has served to consolidate the Brazilian myth of racial democracy. Freyre’s romanticization of racial mixture and disavowal of his society’s racism is comparable to the approach of other Latin American eugenicists, such as Fernando Ortiz in Cuba (Contrapunteo Cubano de Tobacco y Azúcar, 1940), and José Vasconcelos in Mexico (La Raza Cosmica, 1926). Since its publication and initial reception, this work has also been criticized for how its "focus on a single identity in modern Brazil resulted not only in factual inaccuracies and distortions of reality but also in a larger societal refusal to acknowledge racism in modern Brazil," for example. The Masters and the Slaves is the first of a series of three books, which also included The Mansions and the Shanties: The Making of Modern Brazil (1938) and Order and Progress: Brazil from Monarchy to Republic (1957). The trilogy is generally considered a classic of modern cultural anthropology and social history. Other very important contributions of Freyre's were The Northeast (1937) and The English in Brazil (1948). The actions of Freyre as a public intellectual are rather controversial. Labeled as a communist in the 1930s, he later moved to the political Right. He supported Portugal's Salazar government in the 1950s, and after 1964, defended the military dictatorship of Brazil's Humberto Castelo Branco. Freyre is considered to be the "father" of lusotropicalism: the theory whereby miscegenation had been a positive force in Brazil. "Miscegenation" at that time tended to be viewed in a negative way, as in the theories of Eugen Fischer and Charles Davenport. Freyre was acclaimed for his literary style. Of his poem "Bahia of all saints and of almost all sins," Brazilian poet Manuel Bandeira wrote: "Your poem, Gilberto, will be an eternal source of jealousy to me"(cf. Manuel Bandeira, Poesia e Prosa. Rio de Janeiro: Aguilar, 1958, v. II: Prose, p. 1398). Freyre wrote this long poem inspired by his first visit to Salvador. Freyre died on July 18, 1987, in Recife.