Кіріспе

Денсаулық туралы хабардар ету және денсаулыққа қатысты көзқарасқа әсер ету

Денсаулық сақтау туралы білім беру – адамдарды денсаулық туралы біліммен тәрбиелеу кәсібі. Осы кәсіптің салаларына қоршаған ортаның денсаулығы, дене денсаулығы, әлеуметтік денсаулық, эмоционалдық денсаулық, интеллектуалды денсаулық және рухани денсаулық, сондай-ақ жыныстық және репродуктивті денсаулық туралы білім беру кіреді. Денсаулық сақтау туралы білім беру әртүрлі анықтамаларға ие:

1975 жылғы Алдын алу медицинасы жөніндегі Ұлттық конференция оны "адамдарды салауатты әдеттер мен өмір салтын қабылдауға және сақтауға хабардар ететін, ынталандыратын және көмектесетін, осы мақсатқа жету үшін қажет болған жағдайда қоршаған ортадағы өзгерістерді қолдайтын, сондай-ақ осы мақсатта кәсіби білім беру мен зерттеулер жүргізетін процесс" деп анықтады. 2001 жылғы Денсаулық сақтауды дамыту және білім беру терминологиясы жөніндегі Бірлескен комитет Денсаулық сақтау туралы білім беруді "жеке тұлғаларға, топтарға және қауымдастықтарға денсаулық сақтау саласында сапалы шешімдер қабылдау үшін қажетті ақпарат пен дағдыларды алуға мүмкіндік беретін, негізді теорияларға сүйенген жоспарланған оқу тәжірибесінің кез келген комбинациясы" деп анықтады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) Денсаулық сақтау туралы білім беруді "білімді жақсартуды және жеке және қоғамдық денсаулыққа пайдалы өмірлік дағдыларды дамытуды қамтитын, денсаулық сауаттылығын арттауға бағытталған, білім алудың саналы түрде құрылған мүмкіндіктері" деп анықтады.

Тарих

Көптеген жағдайда денсаулық сақтау білімі тарихтың ең алғашқы кезеңдерінде денсаулық сақтаумен бірге пайда болды деп есептеледі, өйткені білім ұрпақтан ұрпаққа беріліп келді. Кейбір адамдар денсаулық сақтау білімінің тамырлары б.з.д. VI-IV ғасырлардағы гректерге дейін жететінін естігенде таң қалуы мүмкін. Табылған құжаттарға сәйкес, олар денсаулық туралы мифтік және табиғаттан тыс түсініктерден ауысып, аурулардың физиологиялық себептеріне көңіл бөлді. Олар физикалық денсаулық, әлеуметтік орта және адамның мінез-құлқы аурудың алдын алу және жақсы денсаулықты сақтаумен қалай байланысты екенін талқылады. Гректер адамдар мен қоғамдарды қолдауды қалап, дәрі-дәрмек қабылдауды және салауатты мінез-құлықты қолдауға көмектесетін орта мен ережелерді құрды. Олар мұны адамдарға денсаулықтары туралы білім беру және олардың дағдыларын дамыту арқылы істеді. Қытай, Үндістан, Египет, Рим, Парсы сияқты ежелгі өркениетерден сақталған басқа да мәтіндерде әртүрлі аурулар, олардың емдеу түрлері және тіпті алдын алу шаралары туралы ақпарат бар. 1976 жылы «Пациенттерді біліммен қамтамасыз ету және кеңес беру» журналы құрылды, содан кейін денсаулық сақтау білімі дами бастады. Осы кезде ауруды, өлімді және денсаулық сақтауға кететін шығындарды азайту денсаулықты нығайту және аурулардың алдын алуға баса назар аудару арқылы ең жақсы нәтиже беретіні анық болды. Жаңа тәсілдің ядросында денсаулық сақтау саласының маманының рөлі тұрды. 1980 жылдары анықтамаларға білім беру жеке тұлғаны күшейту құралы деген сенім енгізіле бастады, бұл оларға денсаулыққа қатысты білімді шешімдер қабылдауға мүмкіндік берді. АҚШ-та денсаулық сақтау білімі «жеке адамдарға өз денсаулығына және басқалардың денсаулығына әсер ететін мәселелер бойынша негізделген шешімдер қабылдауға көмектесу процесі» ретінде қалыптасты. Бұл анықтама АҚШ-тағы мектептердегі денсаулық сақтау білімін ұлттық деңгейде зерттеудің алғашқы жылында пайда болды, бұл жастарды денсаулық мәселелеріне тәрбиелеуге күштірек көзқарасқа әкелді. 1990 жылдардың соңында Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы «денсаулықты қолдайтын мектептерді» дамытуды мақсат еткен жаһандық денсаулық сақтау бастамасын іске қосты, бұл мектептердің денсаулық сақтау бағдарламаларын барлық деңгейде: жергілікті, аймақтық, ұлттық және жаһандық деңгейде жақсартатын болады. Бүгінде АҚШ-та мектептегі денсаулық сақтау білімі «кең ауқымды денсаулық сақтау оқу бағдарламалары» ретінде қарастырылады, ол қоғамдық денсаулық сақтау, мектептер және пациенттерге қызмет көрсету практикасын біріктіреді, онда «Денсаулық сақтау білімі аурудың алдын алу және оңтайлы денсаулықты қолдаудан бастап ауруды анықтау, емдеу, оңалту және ұзақ мерзімді күтімге дейінгі барлық кезеңдерді қамтиды». Бұл тұжырым жақында ғылыми әдебиеттерде «денсаулықты қолдау» деп аталады, бұл сөз тіркесі денсаулық сақтау білімімен жиі алмастырылып қолданылады, бірақ денсаулықты қолдау көбірек назар аударады.

Денсаулық сақтау саласының білім беру мамандығының рөлі

Денсаулық сақтау педагогы – "жеке адамдардың, топтардың және қауымдастықтардың денсаулығына жағымды ықпал ететін саясаттарды, процедураларды, шараларды және жүйелерді дамытуды жеңілдету үшін тиісті білім беру стратегиялары мен әдістерін қолдануға арнайы даярланған, кәсіби білімі бар адам" (Терминология жөніндегі бірлескен комитет, 2001, 100 бет). Басқаша айтқанда, олар адамдардың денсаулығы мен әл-ауқатын жақсартуға қатысты іс-шараларды жүргізеді, бағалайды және жоспарлайды. Мұндайларға "науқастарды тәрбиелеуші мамандар, денсаулық сақтау саласын оқытушылар, оқытушылар, қауымдық ұйымдастырушылар және денсаулық сақтау бағдарламаларын басқарушылар" жатады. Лауазым атауларының әртүрлілігіне байланысты, бірыңғай денсаулық сақтау білім беру жүйесі жоқ. 1978 жылдың қаңтарында денсаулық сақтау педагогының негізгі рөлдері мен міндеттерін анықтау мақсатында «Рольдерді нақтылау жобасы» іске қосылды. Нәтижесінде, денсаулық сақтау саласының білім берушілері үшін құзыреттілікке негізделген оқу бағдарламаларын әзірлеуге арналған ая (NCHEC, 1985) құрылды. Екінші нәтиже – сертификатталған денсаулық сақтау мамандарының кәсіби дамуы үшін құзыреттілікке негізделген аяның жаңартылған нұсқасы (NCHEC, 1996) болды. Бұл құжаттарда төменде көрсетілген жеті жауапкершілік саласы белгіленген. Денсаулық сақтау саласындағы білім беру мамандарының тәжірибелік талдауы (HESPA II 2020) «8 жауапкершілік саласы, 35 құзыреттілік және 193 кіші құзыреттіліктен тұратын жаңа иерархиялық модельді» жасады. Денсаулық сақтау білім беруінің мақсаты – адамның денсаулыққа қатысты білімін, мінез-құлқын немесе көзқарасын тікелей өзгерту арқылы өмір сапасын немесе денсаулық жағдайын жақсарту болып табылады. Денсаулық сақтау білім беруі өмір сүру сапасын және денсаулық жағдайын жақсарту үшін әртүрлі араласу стратегияларын қолданады. Денсаулық сақтау білім беруінің араласу стратегиялары адамның денсаулыққа қатысты дағдыларын, мінез-құлқын, білімін немесе жағдайын өзгертуге бағытталған элементтердің жоспарланған комбинациясын қамтиды. Денсаулық сақтау білім беру мамандары көбінесе әріптес педагогтарға кеңес береді, бұл денсаулық сақтау мамандарымен байланыс орнатуға және мүмкіндігінше көп студентті оқытуға қажетті ресурстар мен үлгілерді ұсынуға мүмкіндік береді. Осы тәжірибеде медицина студенттері диета мен қауіпсіз жыныстық қатынастан бастап психикалық және физикалық денсаулыққа дейінгі тақырыптар бойынша әріптестерін оқыту үшін таңдалды. Қатысушылар мен әріптес педагогтардың нәтижелерін бақылау үшін өзін-өзі бағалау сауалнамалары қолданылды. Сауалнама нәтижелеріне сәйкес, «Барлық әріптес педагогтар оң жауап берді және студенттердің көпшілігі оң баға берді. Кейбір студенттер денсаулық туралы ақпаратты онлайн іздеуді жөн көрсе де, сауалнамаға қатысқан студенттердің шамамен төрттен бірі әріптес педагогтарға жүгінер еді». Олардың арасында: эмоционалдық денсаулық және позитивті өзін-өзі қабылдау; адам денесі мен оның маңызды мүшелерін бағалау, құрметтеу және күту; дене шынықтыру; алкоголь, темекі, есірткі және психоактивтік заттарды қолданудың денсаулыққа қатысты мәселелері; денсаулық туралы қате түсініктер мен мифтер; дене жүйелеріне және жалпы әл-ауқатқа жаттығудың әсері; тамақтану және салмақты бақылау; жыныстық қатынастар және сексуалдық денсаулық, қауымдық және экологиялық денсаулықтың ғылыми, әлеуметтік және экономикалық аспектілері; жұқпалы және дегенеративтік аурулар, соның ішінде жыныстық жолмен берілетін аурулар; төтенше жағдайларға дайындық; қауіпсіздік және жүргізушілерді оқыту; қоршаған ортадағы факторлар және олардың адамның немесе халықтың денсаулығына тигізетін әсері (мысалы, ауаның, судың сапасы, тағамның санитарлық жағдайы); өмірлік дағдылар; кәсіби медициналық және денсаулық сақтау қызметтерін таңдау; денсаулық сақтау мамандығын таңдау.

Психикалық денсаулық

Психикалық денсаулық тақырыбына назар аудару артып, қоғамда көбірек қабылдануда. Дегенмен, қарапайым адамның психикалық денсаулық сауаттылығы, яғни "психикалық ауруларды тану, басқару және алдын алу" қабілеті, қанағаттанарлық деңгейде емес. Жақсы дамыған психикалық денсаулық сауаттылығы студенттерге өздерінің психикалық денсаулығын басқаруға ғана емес, сонымен қатар басқаларға көмектесуге де мүмкіндік береді. Seedaket және авторлардың жүйелі шолуында мектептегі және қоғамдық деңгейдегі шаралар психикалық денсаулық сауаттылығын жақсартуда тиімді болуы мүмкін деген қорытынды жасалған. Психикалық денсаулық пен психикалық денсаулық сауаттылығы – күрделі ұғымдар. Мұғалімдердің студенттерге қажеттінің бәрін үйрету үшін тиісті медициналық білімі жоқ. Оқытушылардың психикалық денсаулық тақырыбын оқыту қабілетін арттыруға және осы тақырыптарды оқытуға деген сенімділігін нығайтуға көмектесу үшін, оларға арналған мақсатты оқу курстары ұйымдастырылуы керек.

АҚШ-тағы денсаулық сақтау білім беруінің анықтамалары

Ұлттық денсаулық сақтау білім беруді аккредиттеу комиссиясы (NCHEC) – АҚШ-тағы денсаулық сақтау білім беру мамандарына сертификаттау және кәсіби даму мүмкіндіктерін ұсынатын коммерциялық емес ұйым. NCHEC 1988 жылы АҚШ-та денсаулық сақтау білімінің сапасын және тұрақтылығын арттыру мақсатымен құрылды. NCHEC бірнеше сертификаттау бағдарламаларын ұсынады, оның ішінде Сертификатталған денсаулық сақтау білім беру маманы (CHES) және Магистр сертификатталған денсаулық сақтау білім беру маманы (MCHES) мәртебелері бар. CHES сертификаты 1989 жылы құрылған, ал 2008 жылы Ұлттық сертификаттау агенттіктерінің комиссиясымен аккредиттелген. Ұлттық денсаулық сақтау білім беру комиссиясы осы емтиханды әр жылдың сәуір және қазан айларында талапкерлерге өткізеді. Осы емтиханға қатысу үшін талапкерлер жеке және қоғамдық қажеттіліктерді бағалау, денсаулық сақтау білім беру бағдарламалары мен шараларын жоспарлау, денсаулық сақтау білім беру бағдарламалары мен шараларын іске асыру, денсаулық сақтау нәтижелерін, бағдарламаларын және шараларын бағалау мен зерттеу, денсаулық сақтау білімін қолдау, денсаулық сақтау біліміндегі басшылық және басқару, денсаулық сақтау білімін жеткізу, сондай-ақ денсаулық сақтау педагогтарының этикасы мен кәсібилігі сияқты сегіз сала бойынша білікті болуы керек. Дипломда денсаулық сақтау саласына қатысты мамандық бітіргені немесе денсаулық сақтау саласына қатысты білікті курстардан кемінде 25 семестрлік сағат оқығаны көрсетілуі тиіс. CHES сертификатын бес жыл бойы белсенді түрде сақтап келген адамдар MCHES емтиханына түсуге құқылы.

Қоғамдық денсаулық сақтау педагогтарының қоғамы

Қоғамдық денсаулық сақтау педагогтары қоғамы (SOPHE) – 1950 жылы құрылған денсаулық сақтау педагогтары, ғалымдар және білім беру зерттеушілерінің тәуелсіз кәсіби қоғамы. Олардың миссиясы – «Білім беру арқылы барлық адамдардың денсаулығын жақсарту». SOPHE түрлі денсаулық сақтау педагогтарымен бірлесіп, салауатты мінез-құлықты, салауатты қоғамды және салауатты ортаны қалыптастыруға жұмыс істейді. Осы қауымдастықтың мақсаты – «халықтың денсаулығын жақсарту және денсаулық жағдайында теңдікке қол жеткізу». Ол 1937 жылы денсаулық сақтау саласының мамандарына қызмет ету және көмек көрсету үшін құрылған және Американдық денсаулық сақтау, дене тәрбиесі, демалыс және би альянсына кіретін алты ұйымның бірі болып табылады. Олардың миссиясы – жаһандық денсаулықты дамыту және денсаулықтағы теңдікті қамтамасыз ету. Олар үш жыл сайын денсаулықты нығайту және денсаулыққа білім беру жөніндегі Дүниежүзілік конференция өткізеді. Атқарушы кеңес Президенттен, бұрынғы Президенттен, ең көп дегенде 15 мүшеден және аймақтық вице-президенттерден тұрады. Коалиция ай сайынғы жиналыстар өткізеді, олар денсаулық сақтау департаменттерінің жиналыстарына ұқсас, онда бұрынғы жаңалықтар, қаржы және көптеген ұйымдармен байланыс және ынтымақтастық орнатуға қатысты басқа да ағымдағы мәселелер талқыланады.

Румыния

2001 жылдан бастап Білім, ғылым, жастар және спорт министрлігі денсаулық сақтау білім беру саласындағы ұлттық оқу бағдарламасын әзірледі. Румыния мектептеріндегі Ұлттық денсаулық сақтау білім беру бағдарламасы GFATM (Global Fund) және БҰҰ агенттіктерінің араласуы үшін басымдық болып есептелді. Студенттердің практикалық дағдылар мен білімді меңгеруі үшін, сондай-ақ тамақтану және диетология саласында жаңа мамандықтар ашу мақсатында 2008 жылы Иулиу Хатиегану атындағы Медицина және Фармацевтика университетінде (UMF) оқу бағдарламасы іске қосылды. Бұл оқу бағдарламасын жүргізу құқығы басқа университеттерге де берілді, оның ішінде Таргу Муреш, Яссы және Тимишоара қалаларындағы Медицина, Фармацевтика, Ғылым және Технология университеттеріне (UMFST) берілді. Осы университеттердің 104 студенті 2011 жылдың 6-7 мамырында өткен "Болашақтың тамақтану медицинасы" тақырыбындағы бірінші Ұлттық тамақтану және диетология симпозиумына қатысып, баяндамалар жасады және тыңдады. Бұл симпозиумның екінші шақырылымына 150-ден астам студенттер мен басқа да мамандар қатысып, Халықаралық диетологтар федерациясы сияқты халықаралық ұйымдар шақырылды.

Йога мұғалімдері

Жапонияда мектеп медбикелері йога мұғалімдері деп аталады, сонымен қатар хокен кюуши (кандзи: 保健教師) деп те танылады. Йога мұғалімдері білім беру қызметкерлерінің құрамына кіріп, денсаулық сақтау және білім беру арқылы оқушылардың жан-жақты дамуына қолдау көрсетеді. Олар оқушылардың физикалық және психикалық денсаулығын қадағалауға арнайы дайындалған. Оқушылардың мінез-құлқына бақылау жасау арқылы йога мұғалімдері оқушылардағы көңіл-күйдің бұзылуын ерте сатыда анықтап, мектеп білімі аясында оларға көмектеседі. Көптеген оқушылар түрлі жарақаттарға ұшырағандықтан, йога мұғалімдері басқа мұғалімдерге қарағанда физикалық немесе психикалық зорлық-зомбылық (жарақаттардың себебі болуы мүмкін) жағдайларын жақсырақ анықтай алады. Сондықтан йога мұғалімдері оқушыларда көңіл-күйдің бұзылуы немесе балаларға қатысты зорлық-зомбылықтың ерте белгілері байқалғанда мүмкіндігінше жылдам әрекет етуі тиіс.

Польша

Польшада денсаулық сақтау жөніндегі білім беру міндетті емес. Дегенмен, зерттеулер көрсеткендей, тіпті денсаулық сақтау жөніндегі білім енгізілгеніне қарамастан, Польшаның жасөспірімдері әлі де салауатты өмір салтын таңдауға құштар емес. Польшада денсаулық сақтау жөніндегі білім беру әлі де қажет, бірақ оның нақты қолжетімділігі, әсіресе ауылдық жерлерде, және бағасы денсаулыққа қатысты дұрыс шешімдерден гөрі үлкен әсер етеді. Польша мектептерінің оқу бағдарламаларына денсаулық сақтау жөніндегі білім енгізілгенімен, ол жеке пән ретінде емес, табиғаттану, биология және дене шынықтыру сияқты пәндердің ішінде қарастырылады. Осы мәселені шешу үшін үкіметтік емес ұйымдар тарапынан бірқатар шаралар қолданылып келеді.

Ирландия

Ирландиядағы бір мектеп 2004 жылдан бері салауатты өмір салты туралы білім беруді жүзеге асырып келеді. Балалар өздерінің физикалық денсаулығы туралы біледі, мысалы, оқушылар мектепте серуендеп, дәстүрлі ирланд билерін үйреніп, жүзуге үйренді. Бірақ, олардың барлық іс-шаралары физикалық денсаулыққа ғана арналған емес. Балалар сонымен қатар дұрыс тамақтану туралы да біледі. Бір іс-шара – тағам пирамидасы. Мұнда оқушылар әртүрлі тағамдар мен олардың денсаулығымызға қалай әсер ететінін үйренеді. Тағам пирамидасының төменгі қабатында алма мен морковка сияқты жемістер мен көкөністер, ал жоғарғы қабатында картоп фри сияқты қуырылған тағамдар орналасқан. Пирамида ағаштан жасалған және пирамида деңгейіне сәйкес әртүрлі түстерге боялған. Жасыл түс пирамиданың ең төменгі деңгейіне сәйкес келеді, және т.с.с. Пирамидадағы тағамдар көлемді (3D) ойыншықтар түрінде жасалған, сондықтан балалар тағамның қалай екенін көре алады.

Ұлыбритания

Ұлыбритания мектеп жүйесінде 2000 жылдардың басынан денсаулық сақтау білімі енгізілді. Gov.UK мәліметінше, "барлық оқушылар міндетті түрде денсаулық сақтау білімін, сондай-ақ бастауыш мектепте жаңа реформаланған қарым-қатынас білімін, ал орта мектепте қарым-қатынас және жыныстық тәрбие білімін оқиды (Gov. UK, 2018)". Дегенмен, оқушылар тек осы білімдерді ғана емес, сонымен қатар психикалық денсаулық, салауатты өмір салты және семіздік туралы білімдерді де алады.

Денсаулыққа білім беру және тұрақты даму мақсаттары

Денсаулық сақтау жөніндегі білім беру Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) жасаған Тұрақты даму мақсаттарына (ТДМ) қол жеткізу үшін өте маңызды. БҰҰ осы мақсаттарды «қазіргі және болашақта адамдар мен планетаның бейбітшілігі мен гүлденуі үшін ортақ жоспарға» ұмтылуға шақыру мақсатымен құрды. Денсаулық сақтау жөніндегі білім беруді кеңейту арқылы, адамдардың халықаралық денсаулық сақтау мен әл-ауқаттың маңыздылығын білуіне және оқылуына үлес қосылады.