Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сүтқоректілер түрі
Species of mammal
Шапанды гуэреза (Colobus guereza), сонымен қатар гуэреза, шығыс қара-ақ колобус немесе Абиссиния қара-ақ колобусы деп те аталады, қара-ақ колобус – Ескі әлем маймылының бір түрі. Ол Батыс-Орталық және Шығыс Африканың көп бөлігінде кездеседі, оның ішінде Камерун, Экваторлық Гвинея, Нигерия, Эфиопия, Кения, Танзания, Уганда және Чад елдері бар. Бұл түрдің сыртқы түрімен ерекшеленетін бірнеше қосалқы түрі бар. Оның ерекше сыртқы түрі атауында да көрінеді; қара денесінің екі жағындағы ұзын ақ түкті жиектері "шапан" деп аталады. Беті ақ түкпен қапталып, үлкен ақ құйрық шоты бар. Шапанды гуэреза күндіз белсенді және ағаштарда тіршілік етеді, жапырақты және мәңгі жасыл ормандарда табалады. Бұл бейімделгіш түр, тіршілік ортасының бұзылуына төтеп бере алады және өзендер мен көлдерге жақын орналасқан екіншілік ормандарды артық жақсы көреді. Бұрын тек жапырақтарды жейді деп есептелгенімен, қазір тұқымдар, жемістер және бунақденелілерді де жейтіні белгілі. Оның арнайы асқазанының көмегімен жоғары талшықты өсімдіктерді қорыта алады және бір уақытта бірнеше өсімдік түрімен қоректенеді. Оны жыртқыш құстар мен кейбір сүтқоректілер, мысалы, жалпы шимпанзе және барыс қуып жейді. Шапанды гуэрезалар үштен он бесқарадай жеке адамдардан тұратын топтарда өмір сүреді. Бұл топтарға әдетте үстем аталық, бірнеше аналық және аналықтарының балалары кіреді. Олар көп әйелдік жүйеде көбейеді және жұптасу дауыстық қарым-қатынас арқылы басталады. Бес айдан астам жүктілік кезеңінен кейін балалар қызғылт терімен және ақ түкпен туады, үш-төрт айдың ішінде ересектерге тән түске енбейді. Шапанды гуэреза таңғы дауыспен әйгілі, аталықтардың "ырылдауы" – бұл аумақтық шекараларды нығайтатын алыс қашықтықтағы байланыс құралы. Олар басқа да дыбыстар шығарады және дене тілі, қимыл-қозғалыстар мен бет әлпеті арқылы қарым-қатынас жасайды. Шапанды гуэреза Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) бойынша "Тәуекел астындағы түрлерге жатпайды" деп тізілген, өйткені ол кеңінен таралған. Кейбір аймақтарда жергілікті түрлерге қауіп төніксе де, оның төмендеуі оны қауіптің жоғары санатына жатқызуға жеткіліксіз. Дегенмен, Кенияда табылған бір қосалқы түрі жойылуға жақын деп тізілген. Ол бұзылған ормандарда жақсы өмір сүре алады және кейбір аймақтарда, тігізген ормандарда, тігізбеген ормандарға қарағанда көптеп кездеседі. Шапанды гуэрезаны сонымен қатар еті мен терісі үшін аулау қауіптің қатарына қосады.
The mantled guereza (Colobus guereza), also known simply as the guereza, the eastern black and white colobus, or the Abyssinian black and white colobus, is a black and white colobus, a type of Old World monkey. It is native to much of west central and east Africa, including Cameroon, Equatorial Guinea, Nigeria, Ethiopia, Kenya, Tanzania, Uganda and Chad. The species consists of several subspecies that differ in appearance. It has a distinctive appearance, which is alluded to in its name; the long white fringes of hair that run along each side of its black trunk are known as a mantle. Its face is framed with white hair and it has a large white tail tuft. The mantled guereza is diurnal and arboreal, found in both deciduous and evergreen forests. It is an adaptable species that can cope with habitat disturbance and prefers secondary forest close to rivers or lakes. Although previously thought to eat only leaves, it also eats seeds, fruits, and arthropods. It is able to digest plant material with a high fibre content with its specialised stomach and may only eat from a few plant species at a time. It is preyed on by birds of prey and some mammals, such as the common chimpanzee and the leopard. The mantled guereza lives in social groups of three to fifteen individuals. These groups normally include a dominant male, several females, and the offspring of the females. It has a polygynous mating system and copulation is initiated with vocal communication. After a gestation period of just over five months, infants are born with pink skin and white fur, which darkens to the adult coloration by three to four months. The mantled guereza is well known for its dawn chorus, the males' "roar" is a method of long distance communication that reinforces territorial boundaries. It also makes other vocalization and uses body postures, movements, and facial expressions to communicate. The mantled guereza is listed as Least Concern by the International Union for Conservation of Nature (IUCN) because it is widespread – although it is locally threatened in some areas, the decline is not great enough to list it in a higher category of threat. However, one subspecies found in Kenya is listed as Endangered. It can survive well in degraded forests and in some areas it is more common in logged areas than unlogged ones. The mantled guereza is also threatened by hunting for bushmeat and for its skin.
Этимология
Манталы гүрезаның көптеген басқа да кең таралған атаулары бар, оның ішінде гүреза, шығыс қара-ақ колобус, магистрат колобусы. "Манталы" деген сөз оның мантиясын – денесінің бойымен созылатын ұзын, жібектей ақ түкті шеттерін білдіреді, ал "гүреза" – Эфиопиядағы бұл маймылдың жергілікті атауы. Ғылыми атауы Colobus грекше "kolobus" сөзінен шыққан, ол "мүгедекті" немесе "қырқылған" деген мағынаны білдіреді, бұл маймылда бас бармақтарының жоқтығына байланысты айтылады.
The mantled guereza has many alternative common names including the guereza, the eastern black and white colobus, the magistrate colobus, The name "mantled" refers to its mantle, the long silky white fringes of hair that run along its body and "guereza" is the native name of the monkey in Ethiopia. The scientific name Colobus derives from Greek kolobus meaning "mutilated" which refers to its lack of thumbs.
Таксономиялық жіктеу
Алғаш рет бұл түрді 1830–1834 жылдары Абиссинияға жасаған сапарында неміс табиғат зерттеушісі және саяхатшысы Эдуард Руппель сипаттаған. Ол 1835 жылы «Neue Wirbelthiere con Abyssinien, Saengthiere» еңбегінде осы түр туралы жазған. Еуропада алғаш рет 1890 жылы Берлин зоологиялық бағында Массавадан (Эритрея) келген сатушыдан үш дана сатып алынғанда көрінді. Шапанды гуэрезалар Colobinae кішітұқымдасына жатады, олар Азия мен Африканың Ескі әлем маймылдарының тобы, сонымен қатар жапырақ жейтін маймылдар деп те аталады. Бұл кішітұқым үш топқа бөлінеді: Африка колобус маймылдары, оның ішінде шапанды гуэреза, Азия лангурлары немесе жапырақ маймылдары және «ерекше мұрынды» тобы. Африка колобус маймылдары түс, мінез-құлық және экологиялық ерекшеліктері бойынша тағы да бөлінеді. Үш туысқа жатады: қара және ақ колоби, қызыл колоби және зәйтүн колоби. Үш түрлі қара және ақ колоби бар: шапанды гуэреза (Colobus guereza), король колобусы (C. polykomos) және Ангола колобусы (C. angolensis). Гровс «Mammal Species of the World» (MSW) (2005) еңбегінде шапанды гуэрезаның жеті түршесін тізімдейді, ал 2008 жылы Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) сарапшылары Гипполлити мен Бутински де осылай мәлімдеген. Балалар қызғылт тері және ақ түсті жүндімен туады. Жасқа келген сайын жүні мен терісі қараңғылайды және үш-төрт айда ересектерге тән түсіне ие болады. Әдетте, еркектер әйелдерге қарағанда ертерек түсін өзгертеді. Еркектердің салмағы орташа есе алғанда, ал әйелдердің салмағы аралығында болады. Бас және дене ұзындығы еркектерде орташа алғанда, ал әйелдерде шамамен болады. Көптеген колобилер сияқты, шапанды гуэрезаның да кішкентай, жетілмеген бас бармағы бар. Түршелер арасында жыныстық диморфизм байқалады. Кейбіреулерінде еркектердің тістері әйелдерден ірі, ал басқаларында керісінше, ал кейбірінде ешқандай айқын айырмашылық жоқ.
The mantled guereza was first classified by Eduard Rüppell, a German naturalist and explorer, during his trip to Abyssinia between 1830 and 1834. He wrote about the species in Neue Wirbelthiere con Abyssinien, Saengthiere in 1835. It was first seen in Europe in 1890 in Berlin Zoological Garden when three individuals were purchased from a dealer from Massawa, Eritrea. The mantled guereza is in the Colobinae subfamily, also known as the leaf eating monkeys, a group of Old World monkeys from Asia and Africa. This subfamily is split into three groups, the colobus monkeys of Africa, of which the mantled guereza is a part, the langurs, or leaf monkeys, of Asia, and an "odd nosed" group. The African colobus monkeys are divided again by distinctions in color, behavior, and ecology. The three genera are the black and white colobi, the red colobi, and the olive colobi. There are three black and white colobi: the mantled guereza, Colobus guereza, the king colobus, C. polykomos, and the Angola colobus, C. angolensis. Groves lists seven subspecies of mantled guereza in Mammal Species of the World (MSW) (2005). and by International Union for Conservation of Nature (IUCN) assessors Gippolliti and Butynski in 2008. Infants are born with pink skin and white hair. The hair and skin darken as they age and by three to four months they attain adult coloration. Male usually gain their coloration before females. The male typically weighs and the female weighs between The head and body length averages for males and for females. Like most colobi, the mantled guereza has a small thumb that is vestigial. There is dentition sexual dimorphism among the subspecies. In some, the males have larger teeth than females, in others the reverse is true, and some have no significant difference.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Шапанды гуэреза Экваторлық Африканың барлық аймақтарында таралған. Ол батыста Нигерия мен Камеруннан бастап, шығыста Эфиопия, Кения, Уганда және солтүстік Танзанияға дейін қамтиды. Бұл түр екінші деңгейлі ормандарды қалайды және мүмкіндігі болса, оларды ескі өркендеген ормандардан артық таңдайды. Шапанды гуэрезаның осы ормандарды қалауының себебі, ондағы жеміс ағаштарының көптігі және түрлердің химиялық қорғанысының нашарлығы болуы мүмкін. Сонымен қатар, маймылдың қоректік заттарға деген қажеттілігі туғанда, евкалипт плантациялары сияқты адам жасаған орталарға да жиі барады. Тарану, амандасу, ойын ойнау және сақ болу сияқты басқа да әрекеттер азырақ орындалады. Оның рационындағы әрбір тағамның мөлшері аймаққа және жыл мезгіліне байланысты өзгереді. Жапырақтардағы белок, танин және натрий сияқты қоректік факторлар тамақ таңдауына әсер етеді. Ол тіпті, жоғары қоректік құрамы бар өсімдіктерге жете алу үшін кейде ұзақ қашықтыққа саяхаттайды. Жапырақтар әдетте оның рационының жартысынан астамын құрайды, бірақ маусымға байланысты жемістерді де жиі жейді. Алайда, оны Verreaux бүркіті сияқты басқа да жыртқыш құстар жейді. Леопард та мүмкін жыртқыш.
The mantled guereza is distributed throughout Equatorial Africa. It ranges from Nigeria and Cameroon in the west to Ethiopia, Kenya, Uganda, and northern Tanzania in the east. It can be found in elevations as high as This species prefers secondary forests and selects them over old growth forests if given the choice. It is likely that the mantled guereza prefers these forests due to the increased number of food trees and the weaker chemical defenses of the species within. as well as human made habitats such as Eucalyptus plantations, which may be frequented when the monkey has nutritional deficiencies. Other activities, including grooming, greeting, playing and being vigilant, are performed to a lesser extent. The amount of each food item in its diet varies by area and time of year. Nutritional factors like protein, tannins, and sodium levels in leaves influence its food choices. It may even intermittently travel longer distances to access plants with higher levels of nutrition. Leaves usually make up over half of its diet, although fruits are occasionally eaten more depending on the season. but it is also eaten by other birds of prey such as Verreaux's eagle. The leopard is another possible predator.
Әлеуметтік құрылым
Шапанды гуэрезалар тұрақты әлеуметтік топтарда өмір сүреді, әдетте олардың құрамында үштен он бесқарадай мүше болады. Топтарда көбінесе бір еркек, бірнеше аналық және жас балапандар кездеседі. Кейбір популяцияларда бірнеше еркек топтары да жиі ұшырасады. Көп еркекті топтарда еркектер бір-бірімен агрессивті болып, біреуі үстемдік танытады. Кейбір еркектер мұндай топтардан қуылса, топқа кірмейтін еркектер жалғыз өмір сүреді немесе басқа еркектермен бірге "бакалавр" топтарын құрайды. Аналықтар топты біріктіріп ұстайды және олардың арасында туыстық байланыс болады. Олар өздерінің туған топтарынан сирек кетіп, тек топтар бөлініскен кезде ғана тарап кетеді. Ересек еркектер топта жиі күтім жасамайды. Қатаң айтқанда, аумақтық емес болғамен, шапанды гуэрезалардың топтары бір-біріне агрессивті болып қана қоймай, тіпті шайқасқа да түсуі мүмкін. Мұндай қақтығыстарға көбінесе еркектер қатысса, аналықтар да араласа алады. Жұптасу үшін шапанды гуэреза әлеуетті серігіне жақындап, аузынан төмен дыбыспен "тіс щылдыратып" немесе күшті соққымен дыбыс шығарады. Жыныстық қатынас кезінде еркек аналықтың білегі мен денесін ұстап тұрады. Көптеген жұптасулар бір топтың ішіндегі жеке тұлғалар арасында жүзеге асса, топтан тыс жұптасулар да тіркелген. Топтарда ең көп назарды нәрестелер алады. Топтағы басқа аналықтар да нәрестеге күтім жасай алады, бірақ нәрестелер тек аналарымен ғана жайлы сезінеді. Еркектер көбінесе балапандар 4-5 апталық болғанға дейін оларға көп көңіл бөлмейді. Егер бір еркек ұрысуды бастаса, көрші еркектер де оған қосылады. Одан басқа да түрлі дыбыстар шығарылады. Еркектер қорқыту үшін тұмсығымен дыбыс шығаруы мүмкін. Топ қозғалысы алдында "ысылдау" дыбысы естіледі. Аналықтар мен балапандар жеңіл стресске түскенде "қағу" дыбысын шығарады. Егер балаға қауіп төніп тұрса, аналықтар мен жас ересектер шырылдап немесе айқайлайды. Жеңіл агрессия кезінде "тілді щылдырату" дыбысы пайда болады. Дыбыстардан басқа, шапанды гуэреза түрлі дене күйлері, қимыл-қозғалыстар, мойын жүнін көрсету, бет-әлпет және денемен тигісу арқылы да қарым-қатынас жасайды. Dodinga Hills guereza (C. g. dodingae), Djaffa Mountains guereza (C. g. gallarum) және Mau Forest guereza (C. g. matschiei) түрлерінің барлығы деректердің жеткіліксіздігінен тізімге алынған. Додинга тауларындағы гуэреза 1960 жылдан бері байқалмаған. Кейде орманды кесу шапанды гуэрезаның сүйікті тамақ ағаштарының санын арттырады, сондықтан ол кесілген орман аймақтарында, кесілмегендерге қарағанда көптеп кездеседі. Алайда, толық орманды жою олардың санының күрт төмендеуіне әкеледі. Мысалы, Угандада толық орманды жою салдарынан сегіз жыл ішінде саны 50%-ға азайған. Шапанды гуэреза еті мен терісі үшін аулау да оларға қауіп төндіреді. Шапанды гуэрезаның еті 4-9 АҚШ долларына "жабайы ет" ретінде сатылады. Терілері сән үшін немесе туристік саудада қолданылады.
The mantled guereza lives in stable social groups usually containing three to fifteen members. The groups usually contain one male, several females and juveniles. In some populations, groups containing several males are common. In multi male groups, males tend to be aggressive with one another with one being dominant. Some males may be expelled from these groups. Males that are not part of groups either live solitarily or with other outside males in bachelor groups. The females keep the groups cohesive and they are matrilineally related. They rarely disperse from their natal groups, except possibly when they break apart. The adult males rarely groom in the groups. While not strictly territorial, mantled guereza groups can be aggressive towards each other. It is the males that participate in agonistic inter group encounters but female may do so as well. To solicit mating, the mantled guereza will walk near its potential partner and make low intensity mouth clicks or tough smacks. During copulation, the males hold on the female's ankles and body. Most matings take place between individuals of the same group but copulations outside of the group have been recorded. The infants take up most of the attention in the groups. The other females in a group may handle an infant although the latter are only comfortable with their mothers. The males normally do not pay much attention to infants until they are four to five weeks old. When one male starts roaring, neighboring males will start to roar as well. Other vocalizations are made as well. Males may snort, possibly as an alarm call. "Purrs" are made before group movements. Females and infants may "caw" when under mild distress. When in more serious distress, like if an infant is in danger, females and sub adults will squeak or scream. "Tongue clicking" is made during mild aggression. In addition to vocalizations, the mantled guereza communicates with several different body postures and movements, displaying of fringe fur, facial expressions, and touches. while the Dodinga Hills guereza, C. g. dodingae, the Djaffa Mountains guereza, C. g. gallarum, and the Mau Forest guereza, C. g. matschiei are all listed as Data Deficient. The Dodinga Hills guereza has not been recorded since the 1960s. Sometimes, logging may increase the number of preferred food trees for the mantled guereza and it is more abundant in logged areas than unlogged ones. However, complete forest clearance causes dramatic declines in numbers. In Uganda complete forest clearings caused a decline of 50% over eight years. The mantled guereza is also threatened by hunting for meat and its skin. Mantled guereza meat sells as bushmeat for $4–9 US. The skins have been sold for fashion or in the tourist trade.