Югра: Ескі орыс деректемелеріндегі жерлер мен халықтар туралы

Кіріспе

Югра немесе Юхра (Ескі орыс: Югра, Jugra) – 12–17 ғасырлардағы орыс жылнамаларында Солтүстік Урал тауларының (қазіргі Ресейдің солтүстік-батысы) шығысындағы жерлер мен халықтарды білдіретін жалпы атау. Осы кезеңде аймақта ханттар (остяктар) және мансилер (вогульдер) тұрған. Қазіргі кезде "Югра" сөзі Ресей Федерациясының құрамындағы Ханты-Манси автономдық округі – Югра деп аталатын саяси бірлікке қатысты қолданылады, ол тарихи Югория деп белгілі болған жерлерде орналасқан. Қазіргі орыс тілінде бұл сөз "Югория" (Yugoria) деп аударылады және аймақтың поэтикалық синонимі ретінде пайдаланылады. 16 ғасырдың басында Югрияның (атының латыншаланған түрі) және венгрлердің ежелгі орыс этнонимі – угри арасындағы ұқсастықты Мачей Миечовита сияқты ғалымдар атап өткен. Угор тілдері отбасының қазіргі атауы, оған венгр тілімен қатар хант және манси тілдері де кіреді, осы екі сөздің ортақ тегі бар деген болжаммен қабылданды. Дегенмен, ұғыр тілдерінің арасындағы тілдік байланыс анық болса да, Югра мен угри арасындағы этимологиялық байланыс күмәнді. Андраш Рона-Тас Югрия атауын 10–11 ғасырлардағы Угур этнонимімен байланыстырады, ал венгр этнонимі "он Угурдан", яғни "он оғыздан" шыққан деп санайды. 16 ғасырдан бастап Югра көбінесе венгрлердің отаны деп есептелді. Қазіргі урал тіл білімінде угр тілдері отбасының алғашқы мекені Еуразия даласының шетіндегі Оңтүстік-Батыс Сібірде деп саналады.

Югрыя княздіктері және татарлар мен орыстармен қарым-қатынастар

Югра тұрғындарының үш немесе төрт белгілі прото-мемлекеті бар, Ханты және Манси тайпаларының біріккендігі. Пелым княздігі Конда өзенінің алабында орналасқан және Тавда маңындағы Сосьва өзенінің сағасынан басталып, Табориге дейін созылған. Пелым князьдерінің бекінісі ірі діни орталық болған; оның маңында қасиетті Сібір шыршасы өсіп, 18 ғасырға дейін адамдар құрбандық шалған жылқылардың терілерін оның бұтақтарына іліп қойған. Қасиетті ағашқа жақын жерде бес адам бейнесіндегі мүсіндері бар ғибадатхана және құрбандық құралдарын сақтау үшін биік тіректері мен адам беті пішіндес бастары бар кішігірім қоймалар орналасқан. Құрбандыққа шалынған жануарлардың сүйектері жеке ғимаратта сақталған (Новицкий: 81). Конда княздігі (көбінесе Манси тайпасы) 1628/29 жылғы салық тізілімдерінде 257 салық төлейтін Манси тұрған Пелым княздігінің жартылай тәуелсіз бөлігі болған. 1594 жылы орыстар тұтқындаған Конда князі Агайдың қазынасы осы кезеңдегі Югра ақсүйектерінің байлығын көрсетеді. Олар екі күміс тәж, күміс қасық, күміс тостаған, күміс спиральді білезік, «қымбат мата» және көптеген терілер мен бағалы түктерді тәркілеген (Бахрушин 1955, 2:146). Пелым княздігінің үшінші бөлігі – Табары аймағы, онда 1628/29 жылдары 102 ересек адам тұрған. Орыстар келгенге дейін бұл аймақтағы Мансилер егіншілікпен айналысқан және дәстүр бойынша Ермек астық түрінде алым-салық жинаған (Бахрушин 1955, 2:147). Югра халқы, яки об-угрлар ежелгі заманнан бері көптеген елдермен сауда-саттық жасаған деп есептеледі. Бұл сауда туралы 12 ғасырғы араб саяхатшысы Әбу Хамид әл-Гарнатиге жатқызылатын жазбаларда айтылған:

Кейбір деректерге сәйкес, Новгород бірінші мыңжылдықтың соңында «Орша түстегі жерде самоидтермен бірге тұратын» Юграға қарсы әскери жорықтарды бастаған (Бахрушин 1955, 1:86). Сол кезде орыстар, әлдеқайда Еуропада, Печора өзенінің жоғарғы ағысы бойында, ежелгі Коми патшалығы Ұлы Пермнің жанында тұратын Мансилермен байланысқа түскен болуы мүмкін. Новгород жылнамасында 1193 жылы Новгородтың Ядрей басшылығымен жасалған әскери жорық туралы айтылады, ол Новгород әскерлерінің талқандалуымен аяқталды. Бұл жеңіліске «Юграмен байланыста болған» (Бахрушин 1955, 1:75) кейбір новгородтықтар кінәлі деп есептелді. 13-15 ғасырларда Югра Новгородқа алым-салық төлеген. Бірақ салықты тек қарулы күштер арқылы ғана жинауға болады. Жылнамаларда бірнеше жорықтар сипатталған, онда өз бекіністерінде қорғанысқа ұшқан Югра князьдерінің күшті қарсыласуы туралы айтылған. 14 ғасырда Устюгті Мәскеу басып алғаннан кейін, Новгородтың орнына Мәскеудің жорықтары басталды. 15 ғасырда Пермьдегі ең маңызды орыс бекінісі және Шығысқа бағытталған барлық экспедициялардың бастапқы нүктесі Пермдік Стефан құрған Вым өзеніндегі епархия болды. 1455 жылы Пелым Манси князі Асика басшылығымен жорық ұйымдастырылды. Мәскеу бұған жауап ретінде 1465 жылы Юграға жасаған жорыққа қатысқан Вым жауынгерлерімен бірге Ұлы Перм князі Василиймен одақ құрды (Бахрушин 1955, 1:76). Орыс жылнамаларында 1465 жылы осы шабуылдың нәтижесінде екі кішкентай «Югра» князі (Калпик пен Чепик) орыстарға мойынсұнуға және алым-салық төлеуге мәжбүр болғаны жазылған. Олар көп ұзамай орнынан алынды. 1467 жылы екінші жорық кезінде ханзада Асықа тұтқындалып, Вяткаға әкелінді (Бахрушин 1955, 2:113). 1483 жылы Мәскеу Югра мен Конда князьдеріне қарсы тағы бір экспедиция жіберді, онда «ірі князь» Молдан тұтқындалды (Бахрушин 1955, 2:113). 1499 жылы Мәскеу «Юграға» (Пелым; князь Семен Курбский басшылығымен), Кондаға немесе Кодаға (князь Петр Ушатый басшылығымен) және «Гоголичиге», еркін вогулдарға немесе мансилерге қарсы үлкен күш жіберді. 4000 адамнан тұратын әскер иттер мен бұғыларды пайдалана отырып, Хантидің Ляпин бекінісіне жетті, ол сол аттас өзенде орналасқан (Бахрушин 1955, 1:76–77). Бұл жорықта 40 бекініс басып алынды және 58 Ханти және Манси князьдері тұтқындалды. 15 ғасырдың соңында Мәскеудің ұлы князі Югра князі деген құрметті атақ алды. 16 ғасырда бірнеше Югра князьдері Сібір хандығына алым-салық төлеп, олардың орыс қоныстанушыларына қарсы әскери іс-шараларына қатысты, казактар мен коми көмекші әскерлерімен қорғалған. Бұған жауап ретінде Пелым мен Манси князьдіктері Ұлы Пермь жерлеріне қарсы жорықтарды жалғастырды. Осылайша, 1581 жыл Қайыгород пен Чердинді шабуылдаған жыл ретінде тарихқа енді. Ресейлік есептеулер бойынша, Мансилер мен олардың одақтастары – татарлардың әскері 700-ге жуық адамнан тұрды (Бахрушин 1955, 1:99; 2:144). Шекарадағы жағдайдың ушығуы 1582–84 жылдары Строгановтар ұйымдастырған және қаржылаған, казак басшысы Ермак Тимофеевич басқарған жорыққа әкелді. Бұл жорық орыс қоныстанушыларының аумағына басып кірген Манси соғыс жасағын талқандаудан басталды және Пелым Мансилеріне және олардың одақтасы Сібір ханына қарсы жазалау экспедициясымен аяқталды. Кейбір деректерде Кода князі Алач Сібір ханы Күшүм ханның маңызды одақтасы ретінде көрсетіледі және оған Ермақтың қарсыластарынан алынған полаттан тігілген киім сыйға берілген (Бахрушин 1955, 1:114). 1592 жылы Пелым Мансилеріне қарсы тағы бір орыс жорығы басталды. Бұл жорық 1593 жылы Пелым князі Әбелгирімнің бекінісі басып алынуымен, ханзада мен оның отбасысы тұтқындалуымен және бекініс ортасында орыс бекінісі салынуымен аяқталды. Бірақ келесі жылы Пелым княздігі Конда өзені бойындағы жерлерін жоғалтса да, Мансилер қарсылық көрсетуді тоқтатпады. 1599 жылы олар тағы да «соғыс, ұрлық және қиянат» жасап, Чусовая және Курья өзендерінің жағалауларына келді және орыс елді мекендерін тонады (Бахрушин, 2:143–144). Югра мен түркі тілдес татарлардың тығыз байланысының дәлелі ретінде 1660 жылдарға дейін де Кушүм хандығын қайта құру идеясы Березково Хантилары арасында танымал болды (Бахрушин, 2:143–144). Мәскеудің Юграны бағындыруы тек 17 ғасырдың ортасында ғана мүмкін болды. 18 ғасырда Пелым және Конда княздықтарының мұрагерлері – Василий және Федор князьдері Пелымде тұрды. Олар орыстандырылып, патша үкіметі үшін түрлі міндеттерді орындады. Бірақ Мансилер оларды әлі де өз билеушілері деп есептеді. Көне княздық әулеті Кондада да жалғасын тапқанын 1624 жылғы патша хаты дәлелдейді:

According to some sources, Novgorod launched military campaigns against the Yugrans "living with the Samoyeds in the Land of Midnight" already at the end of the first millennium (Bahrushin 1955,1:86). At that time, the Russians probably came into contact with the Mansi who were still living in Europe, along the upper course of the river Pechora, in the neighbourhood of the ancient Komi realm of Great Perm. The Novgorod Chronicle tells of a military campaign under the leadership of Yadrei of Novgorod in 1193, which ended in the destruction of the Novgorod forces. The defeat was blamed on some Novgorodans who had reportedly "been in contact with the Yugrans" (Bahrushin 1955,1:75). From the 13th to 15th centuries, Yugra was supposed to pay tribute to Novgorod. But taxes could be collected only by means of armed forces. The chronicles describe several campaigns, mentioning the strong resistance of Yugran princes who took shelter in their strongholds. After the annexation of Ustyug by Moscow in the 14th century, Muscovite campaigns began instead of the Novgorodan ones. In the 15th century, the most important Russian stronghold in Permland and the starting point for all expeditions going to the East was the diocese established on the Vym River by Stephan of Perm. In 1455,the Mansi of Pelym launched a campaign under the command of Prince Asyka. Moscow reciprocated by forming an alliance with Prince Vasily of Great Perm who together with the warriors of Vym who took part in the 1465 expedition to Yugra (Bahrushin 1955,1:76). It is recorded in the Russian Chronicles that, in 1465, as a result of this raid, two minor "Yugrian" princes (Kalpik and Chepik) were compelled to submit to the Russians and pay tribute. They were soon deposed. In 1467, during a second campaign, Prince Asyka himself was captured and brought to Vyatka (Bahrushin 1955,2:113). In 1483, Moscow sent forth another expedition against the princes of Yugra and Konda where the "grand duke" Moldan was captured (Bahrushin 1955,2:113). In 1499, Moscow dispatched a great force against "Yugra" (Pelym; led by Prince Semyon Kurbski), Konda or Koda (led by Prince Pyotr Ushatyi), and the "Gogulichi", the free Voguls or Mansi). The 4000 strong army, using dog and reindeer teams, reached the Lyapin stronghold of the Khanty, located on the river of the same name (Bahrushin 1955,1:76–77). In the source it is told that 40 strongholds were taken and 58 Khanty and Mansi princes captured in the expedition. At the end of the 15th century the Grand Duke of Moscow assumed the honorary title of Prince of Yugra. By the 16th century, several Yugran princes were paying tribute to the Siberia Khanate and participated in their military ventures against Russian settlers protected by Cossacks and Komi auxiliaries who were chasing the Yugran natives from their homes. In response the Khanty and Mansi of Pelym continually sent forth counter campaigns to the lands of Great Perm. Thus, the year 1581 went into history as the year of the raiding of Kaigorod and Cherdyn. According to Russian estimates, the army of the Mansi and their allies, the Tartars, stood 700 strong (Bahrushin 1955,1:99; 2:144). Continuing resistance to border conflagration led to the launching of a campaign in 1582–84 arranged and financed by the Stroganovs and led by the Cossack leader Yermak Timofeyevich, which began with the destruction of a Mansi war band that had invaded the Russian settlers territory and ended as a punitive expedition against the Pelym Mansi and their ally the Siberian Khan. In some sources, Alach, Prince of Koda figures as an important ally of the Siberian Khan Kuchum Khan and is said to have been awarded one of the Yermak mail coats taken from the enemy (Bahrushin 1955, 1:114). In 1592, another Russian campaign against the Mansi of Pelym was launched. It ended in 1593 when the stronghold of Prince Ablegirim of Pelym was taken, the prince and his family captured and a Russian fortress erected in the heart of the stronghold. Although in the following year the Pelym principality suffered the loss of its lands lying on the Konda River, the Mansi did not give up resistance. In 1599, they once again brought "war, theft and treachery" to the banks of the Chusovaya River and Kurya River and plundered the Russian settlements there (Bahrushin,2:143–144). The close connections between the Yugrans and the Turkic Tartars are also demonstrated by the fact that even in the 1660s, the idea of restoring the Kuchum Khanate was still popular with the Khanty of Beryozovo (Bahrushin,2:143–144). It was only in the middle of the 17th century that Moscow succeeded in subduing Yugra. In the 18th century, the successors of the Principality of Pelym and Principality of Konda – princes Vassili and Fyodor – lived in Pelym. They became Russianized and performed various duties for the Tsarist government. The Mansi, however, considered them still as their rulers. The fact that the ancient family of princes ruled on in Konda is also proved by a tsar letter from 1624:

Василий князь мен Федор князьдың Үлкен Кондада жақын туыстары – салық төлейтін мырзаларымыз бар, ал қарапайым вогулдарымыз олармен басқарылады, Конда князі Кыншаның бауырлары. 1680 жылы Конда князі Кыншаның бауырлары патшадан өзінің ақсүйек екенін растайтын сыйлық алды. 18 ғасырда да Конда князьдері салыстырмалы түрде тәуелсіздікпен көзге түсті. 1715 жылға дейін Конда князі Сатыға және оның 600 қарулы адамы Конда Мансилерін христиандыруға тырысқандарға қарсылық көрсеткен деген болжам бар (Новицкий: 98). 1732–47 жылдары Конда Сатығаның ұлы, князь Осип Григорьев басқарды, одан кейін оның ұлы, князь Влас Осипов билік құрды. Аадо Линтроптың соңғы зерттеулері бойынша, Сатығаның шөберелерінің бірі, Туринск қауымдық мектебінің мұғалімі Александр Сатыгин 1842 жылға дейін «Конда князі» деген лауазымды сақтаған.

Венгриялық Урейм

Югра және оның оңтүстік жақтары мажарлардың (мажар тілінде magyar őshaza) бастау тегі деп есептеледі. Бір гипотеза бойынша, Венгрия атауы Югра атауының бір түрі болып табылады (мажарлар бірнеше тілде Угри деген атпен белгілі болды және қазір де украин тілінде осы атпен танылады). Мажар тілі ханты және манси тілдерімен ең жақын туыс болып келеді. Мажарлар Юградан батысқа қарай жылжумен, алдымен Магна-Мажария (Ұлы Югра) деп аталған аймақтағы Оралдың батыс жағына қоныстанды. Кейін Леведия аймағына (қазіргі Украинаның шығысы), одан кейін Этелькөз аймағына (қазіргі Украинаның батысы) көшіп, соңында 9 ғасырда Карпат алқабына жетті.