Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
13 ғасырдағы Қытай императоры
13th century Chinese emperor
Сун әулетінің Императоры Гун (2 қараша 1271 – 1323), жеке есімі Чжао Сянь, Қытайдың Сун әулетінің 16-шы және Оңтүстік Сун әулетінің жетінші императоры болған. Өз ізінен келген Император Дуцзунның алтыншы ұлы Чжао Сянь төрт жасында таққа отырып, 1276 жылы тақтан бас тартуға мәжбүр болғанға дейін екі жылға жетпей билік құрды. Оның орнын бесінші інісі Чжао Ши (Император Дуаньцзун) иеленді.
Emperor Gong of Song (2 November 1271 – 1323), personal name Zhao Xian, was the 16th emperor of the Song dynasty of China and the seventh emperor of the Southern Song dynasty. The sixth son of his predecessor, Emperor Duzong, Zhao Xian came to the throne around the age of four, and reigned for less than two years before he was forced to abdicate in 1276. He was succeeded by his fifth brother, Zhao Shi (Emperor Duanzong).
Билік
1274 жылы император Дуцзонг шарапты көп ішіп денсаулығына зиян келтіргеннен қайтыс болды. Оның алтыншы ұлы, шамамен төрт жастағы Чжао Сянь, канцлер Цзя Сидаоның көмегімен жаңа император ретінде таққа отырды. Келесі жылы Чжао Сяньнің әжесі (Ұлы император жесір Шие) мен анасы (Император жесір Куан) бала императордың регенттері болды, бірақ мемлекеттік және әскери билік Цзя Сидаоның бақылауында қалды. Чжао Сянь таққа отырған кезде моңғолдар басқарған Юань әулеті Қытайдың солтүстік және оңтүстік-батыс аймақтарын басып алып, Янцзы өзенін кесіп өтіп, Сяньян сияқты стратегиялық маңызды жерлерді иеленді. Олар Сунның астанасы Линьаньға (қазіргі Ханчжоу) қарай бет алды. Ұлы император жесір Шие Сун әулетінің құлауына қарсы екі стратегия қолданды: бір жағынан, ол халыққа императордың төңірегіне бірігіп, Сун империясын құтқаруға шақырды. Екінші жағынан, ол Юань әулетімен бейбіт келісімге келуге тырысты. Юань әскері одан әрі ілгерілеп, Сун аймақтарын басып алып, Янцзы өзенінің орта ағысындағы түрлі уездерді бақылауға алды. 1275 жылдың басында Цзя Сидао 30 000 сарбаздан тұратын әскерді жетектеп, Ухуда Юань әскерімен шайқасты. Сун әскері жеңіліске ұшырады, көп ұзамай халықтың талабымен Ұлы император жесір Шие Цзя Сидаоның өлімін бұйырды. Бірақ бұл қадам кеш болды және Сун әулетінің құлауы күн сайын жақындады. 1275 жылдың ортасына қарай Юань әскері қазіргі Цзянсу провинциясының оңтүстік бөлігі – Цзяндун аймағының көп бөлігін бақылауға алды. 1276 жылдың 18 қаңтарында Юань генералы Баян әскерімен Линьань қаласының сыртында пайда болды. Сун императорлық сарайы Лу Сюфуны жаумен бейбіт келісімге келу үшін жіберді, бірақ Лу берілуге мәжбүр болды. Сол жылы Ұлы император жесір Шие бес жасар Чжао Сяньді Юань лагеріне алып келіп, онымен бірге берілді. Тарихшы Патриция Бакли Эбрей Юань әулетінің Журчендер басқарған Цзинь әулетінің Ванян императорлық отбасына қатал қарағанын, оларды жүздеген адаммен қырғанын, ал бұрынғыда Таңгуттар басқарған Батыс Ся әулетінің императорын жеңгенде оны да жазалағанын атап өтті. Алайда Патриция Юань әулетінің Оңтүстік Сунның Чжао императорлық отбасына өте мейірімді болғанын, Цзинканг оқиғасындағы Цзинь әулетінен өзгеше, Ханчжоудағы Оңтүстік Сунның ханзадаларын, мысалы, император Гонг Сун мен оның анасын, сондай-ақ қаланың азаматтарын аяп, қаланы тонамағанын, олардың кәдімгі өмірін жалғастыруына мүмкіндік бергенін, тіпті Оңтүстік Сун шенеуніктерін қайта жұмысқа алғанын айтты. Юань әулеті Оңтүстік Сун сарайының әйелдерін өздеріне алған жоқ, керісінше, Шандудағы Хан қолөнершілері оларға үйленді. Сун империясының қалдықтары оңтүстікке қарай Фуцзянь және Гуандун провинцияларына қашып, моңғолдарға қарсы күресін жалғастырды. Чжао Сяньнің бесінші інісі Чжао Ши жаңа император Дуаньцзун ретінде таққа отырды. 1278 жылы Чжао Ши моңғолдардан қашып жүргенде аурудан қайтыс болды, оның орнына жетінші інісі Чжао Бин билікке келді. 1279 жылы Ямен шайқасынан кейін Лу Сюфу Чжао Бинді өзімен бірге Яшанға (қазіргі Ямен, Гуандун провинциясы) алып келді, онда олар теңізге секіріп, өз-өздеріне қол жұмсады. Чжао Биннің өлімі Сун әулетінің соңына белгі берді.
Emperor Duzong died in 1274 from overindulgence in wine. His sixth son, Zhao Xian, who was then about four years old, was enthroned as the new emperor with assistance from the chancellor Jia Sidao. In the following year, Zhao Xian's grandmother (Grand Empress Dowager Xie) and mother (Empress Dowager Quan) became regents for the child emperor, although state and military power remained under Jia Sidao's control. By the time Zhao Xian came to the throne, the Mongol led Yuan dynasty had already taken control of the northern and southwestern areas of China, crossed the Yangtze River and acquired key strategic locations such as Xiangyang. They were heading towards the Song capital at Lin'an (present day Hangzhou). Grand Empress Dowager Xie pursued a dual strategy to the pending destruction of the Song dynasty: On one hand, she ordered the people to rally behind their emperor and save the Song Empire. On the other hand, she tried to make peace with the Yuan Empire. The Yuan army advanced further and captured Song territories and took control of various prefectures along the middle stretches of the Yangtze River. In early 1275, Jia Sidao led an army of 30,000 to engage Yuan forces at Wuhu. The Song army suffered defeat and not long afterward, bowing to public pressure, Grand Empress Dowager Xie ordered Jia Sidao's execution. However, the move came too late and the fall of the Song dynasty loomed closer. By the middle of 1275, the Yuan army had controlled most of the Jiangdong region, the southern part of present day Jiangsu Province. On 18 January 1276, the Yuan general Bayan showed up with his army outside Lin'an. The Song imperial court sent Lu Xiufu to negotiate for peace with the enemy, but Lu was forced to surrender. Later that year, Grand Empress Dowager Xie brought the five year old Zhao Xian with her to the Yuan camp to surrender. Historian Patricia Buckley Ebrey noted that the Yuan dynasty treated the Jurchen led Jin dynasty's Wanyan imperial family harshly, totally butchering them by the hundreds as well as the emperor of Tangut led Western Xia dynasty when they defeated him earlier. However Patricia also noted the Yuan dynasty were totally lenient on the Zhao imperial family of the Southern Song explicitly unlike the Jin dynasty in the Jingkang incident, sparing both the Southern Song royals in the capital Hangzhou like the Emperor Gong of Song and his mother as well as sparing the civilians inside it and not sacking the city, allowing them to go about their normal business, rehiring Southern Song officials. The Yuan dynasty did not take the Southern Song palace women for themselves but instead had Han artisans in Shangdu marry the palace women. Remnants of the Song Empire fled southwards to Fujian and Guangdong provinces, where they continued to resist the Mongols. Zhao Xian's fifth brother, Zhao Shi, was enthroned as the new Emperor Duanzong. Zhao Shi died of illness in 1278 after fleeing the Mongols and was succeeded by his seventh brother, Zhao Bing. In 1279, after the Battle of Yamen, Lu Xiufu brought Zhao Bing with him to Yashan (present day Yamen, Guangdong Province), where they committed suicide by drowning themselves at sea. The death of Zhao Bing marked the end of the Song dynasty.
Юань әулетімен әулетке айналдыру
Сун әулетінің құлдырауынан кейін Чжао Сянь Юань астанасы Дадуға (қазіргі Бейжің) көшірілді, сосын Шандуға. Кейбір дереккөздер оның Цянчжоуда (謙州; қазіргі Тува, Ресей) да өмір сүргенін мәлімдейді. Оның орын ауыстырулары оны Қытай тарихындағы ең көп саяхат еткен хань императорларының бірі етті.
After the fall of the Song dynasty, Zhao Xian was relocated to the Yuan capital at Dadu (present day Beijing) then later to Shangdu. Some sources also claim that he lived in Qianzhou (謙州; present day Tuva, Russia). His sojourns made him one of the most well travelled Han emperors in Chinese history.
Юань астанасына сапар
Чжао Сянь бағындырылғаннан кейін, Юань генералы Баян оны Юань империясын құрған император Кубилай ханмен (Император Шидзу) кездесу үшін солтүстікке сапар шегуге шақырды. Осының нәтижесінде 1276 жылдың наурыз айында Чжао Сянь Линьань қаласынан (қазіргі Ханчжоу) шығып, Шандуға бет алды. Ұлы император жесір Сие ауруына байланысты қалып қойды, сондықтан оны солтүстікке Император жесір Куан, Лонг ханым (隆國夫人; Император Дуцзонгтың анасы), Чжао Юруи (趙與芮; Император Лицзонгтың кіші інісі және Чжао Сяньның әкесінің інісі), Чжао Найю (趙乃猷) және құпия кеңес мүшелері Гао Ингон (高應松) және Си Тан (謝堂) сүйреп әкелді. Бұрынғы императордың сүйемелдеуші тобында Вэнь Чжундэ (翁仲德), Ван Юаньлиан (汪元量) және басқа да сарай шенеуніктері болды. Янцзы өзенін кезіп өткеннен кейін, екі бұрынғы генерал, Ли Тингчжи (李庭芝) және Миао Зайченг (苗再成), оларды басып алу үшін көлікті ұрлауды жоспарлады, бірақ оларға бұл әрекеттері одан әрі жүзеге аспады. Топ мамыр айында Дадуға жетіп, содан кейін Шандуға барды, онда Кубилай хан оларды Ұлы бейбітшілік залында (大安殿) қабылдады. Кубилай Чжао Сяньге «Инг герцогы» (瀛國公) атағын берді және Чжао Сяньнің моңғол әйелі, леди Боржигинге ханшайым атағын тағайындады. Кубилай хан сондай-ақ Чжао Сянь мен леди Боржигинге Дадуда тұруға және оларға ерекше құрмет көрсетуге бұйрық берді. 1298 жылы Чжао Сяньге резиденциясын Шандуға көшіруге рұқсат берілді. 1314-1320 жылдар аралығында Юань билеушісі Император Ренцзонг өз сарайында Корё билеушісі Чунгсонды қабылдады. Чунгсон Чжао Сяньнің резиденциясын көруге және оның құрметіне ән жазуға ниет білдірді.
Soon after Zhao Xian surrendered, the Yuan general Bayan urged him to travel north for an audience with the Yuan founding emperor, Kublai Khan (Emperor Shizu). As a result, in March 1276, Zhao Xian left Lin'an (present day Hangzhou) and proceeded towards Shangdu. Grand Empress Dowager Xie remained behind due to illness so he was accompanied northwards by Empress Dowager Quan, the Lady of Long (隆國夫人; Emperor Duzong's mother), Zhao Yurui (趙與芮; Emperor Lizong's younger brother and Zhao Xian’s grandfather), Zhao Naiyou (趙乃猷), and members of the privy council Gao Yinggong (高應松) and Xie Tang (謝堂). The former emperor's entourage also included Weng Zhongde (翁仲德), Wang Yuanliang (汪元量), and other palace officials. After they crossed the Yangtze River, two former generals, Li Tingzhi (李庭芝) and Miao Zaicheng (苗再成), planned to hijack a transport to carry them all but failed. The group arrived in Dadu in May, and then proceeded to Shangdu, where Kublai Khan received them in the Hall of Great Peace (大安殿). Kublai conferred the noble title "Duke of Ying" (瀛國公) on Zhao Xian and a princess title on Zhao Xian's ethnic Mongol wife, Lady Borjigin. Kublai Khan further ordered that Zhao Xian and Lady Borjigin be given a residence in Dadu and receive preferential treatment. In 1298, Zhao Xian was given permission to move his residence to Shangdu. Between 1314 and 1320, the Yuan ruler Emperor Renzong received the Goryeo ruler Chungseon at his court. Chungseon asked to see visit Zhao Xian's residence and composed a song about him.
Тибетке көшіру
Хубилай хан Сун империясының әулетінің қалдықтарын сақтағысы келді және 1288 жылдың қазан айында Жао Сяньге Тибетке көшіп баруға бұйрық берді. Сол жерде Жао Сянь Брахмана мен Тибет классикасын оқуға тиіс болды. Басқа дереккөздерде, Тибетте Жао Сянь буддизмді оқуды жөн көргендігі айтылады. Хубилай ханның осы жарлық беру себебі белгісіз, сондай-ақ мұндай көшірунің қуғынға ұшырату екендігі де анық емес. Хан бұрынғы императорға шынайы қамқорлықпен қараған болуы мүмкін, немесе Сун әулетінің мұрагерін Қытайдан алып тастауды көздеген болуы мүмкін. Сун империясының әулетінен басқа да еркек мүшелер шабуылдан аман қалды, мысалы, Юань әулеті кезінде белгілі суретші болған Чжао Мэнфу және Мин әулеті кезінде өмір сүрген Чжао Игуан. 1288 жылдың желтоқсанында Жао Сянь қазіргі Хайнань Тибет автономиялық облысындағы Амдодан (Wylie: mdo smad; Chinese: 朵思麻) қазіргі Тибет шекарасындағы У Цанға (Wylie: dbus gtsang; Chinese: 烏思藏) аттанды. Ол Сақья монастырінде тұрақтады және "Чоски Ринчен" атты буддалық есім алды. Кейіннен Жао Сянь монастырьдың бас монахы болып, қытай және тибет тілдерінен буддалық мәтіндерді "Смань Лха бцун" (қытайша: 蠻子合尊 manzihézūn) деген атпен аудара бастады, бұл тибет тілінде "Манги патшалығының ұлы" (оңтүстік тайпасы) деген мағынаны білдіреді.
Kublai Khan wanted to preserve some vestiges of the Song imperial clan and in October 1288 issued an edict ordering Zhao Xian to relocate to Tibet. There, Zhao Xian was to study the Brahmana and Tibetan classics. Other sources claim that while in Tibet, Zhao Xian decided to study Buddhism instead. Kublai Khan's motive for this edict is unclear, as is whether such a relocation constituted a banishment. The Khan may have acted out of genuine concern for the former emperor or he may have wished to remove the Song heir to the throne out of China proper. Other male members of the Song imperial clan survived the invasion, such as Zhao Mengfu, who was a well known painter during the Yuan dynasty, and Zhao Yiguang who lived during the Ming dynasty. In December 1288, Zhao Xian departed from Amdo (, Wylie: mdo smad; Chinese: 朵思麻) in present day Hainan Tibetan Autonomous Prefecture, for Ü Tsang (, Wylie: dbus gtsang; Chinese: 烏思藏) within the borders of present day Tibet. He became a resident at the Sakya Monastery and was given the dharma name "Chos kyi Rin chen" Later on, Zhao Xian took over as the head monk at the monastery, translating Buddhist texts between the Chinese and Tibetan languages under the name "Sman rce Lha btsun" (, Chinese: 蠻子合尊 manzihézūn), which means "royalty of Mangi" (southern barbarian) in Tibetan language.