Кіріспе
Бірыңғай жеңімпаз сайлау жүйесі – дауыс берушілер бір үміткерді ғана таңдаудың орнына, кез келген санындағы үміткерді таңдай алатын сайлау жүйесі.
Approval voting is an electoral system in which voters can select any number of candidates instead of selecting only one.
Сипаттама
Кеңес дауыс беру бюллетеньдерінде сайланатын барлық кандидаттардың тізімі көрсетіледі және әрбір дауыс беруші өз ойынша, көптеген кандидаттарды қолдауын білдіреді. Ақырғы нәтижелер әр кандидатқа түскен дауыстар санын көрсетеді, ал ең көп қолдауға ие болған кандидат жеңіске жетеді.
Сайлауға әсер ету
Бекітуді дауыс беруді жақтаушылар Стивен Брамс және Дадли Р. Гершбах, Бекіту сайлаушылардың қатысуын арттырады, шағын партиялардың кандидаттарының нәтижеге әсер етуіне жол бермейді және жағымсыз науқандарды азайтады деп болжайды. Бір зерттеу көрсеткендей, 2002 жылғы Франция президенттік сайлауының бірінші турында көпшілік дауыс беру (Ширак және Ле Пен) екі жеңімпазды таңдамаған, оның орнына Ширак пен Жоспенді екінші турға өтуге лайық ең басты екі кандидат ретінде таңдаған болар еді. Нақты сайлауда Ле Пен екінші турда үлкен айырмамен жеңіліске ұшырады – 82,2% қарсы 17,8%, бұл нақты ең басты екі кандидат анықталмағанын көрсетеді. Бекітуді дауыс беруге арналған алдын ала сайлауда Ширак 36,7% дауыспен бірінші орынды алды, ал Жоспен 32,9% дауыс жинады. Бұл зерттеуде Ле Пен 25,1% дауыс алып, екінші турға өте алмады. Шын мәніндегі алдын ала сайлауда үш жеңімпаз – Ширак (19,9%), Ле Пен (16,9%) және Жоспен (16,2%) болды. 2012 жылғы Франция президенттік сайлауы кезінде «бағалау дауыс беру» әдістерін (Бекіту және ұпаймен дауыс беру) зерттеу көрсеткендей, «біріктіруші» кандидаттар жақсы нәтиже көрсетсе, ал поляризациялық кандидаттар көпшілік дауыс беруге қарағанда нашар нәтиже көрсетті. Бёрр дилеммасының жалпыланған түрі екі кандидаттың бірдей сайлаушылар тобына үндеген жағдайда Бекітуге де қатысты. Бекіту Бёрр дилеммасында қолданылған дауыс беру жүйесінен өзгеше болғанымен, кандидаттар мен сайлаушыларды бәсекелесу немесе ынтымақтастық туралы дилеммамен қалдыруы мүмкін. Алайда, Бекіту «жақсы көретін кандидатты сату» критериясын қанағаттандырады, яғни сайлаушы өзінің сүйікті кандидатына толық қолдау көрсетуі қауіпсіз. Қазіргі заманда тактикалық дауыс берудің ықтималдығы жоғары бәсекелі Бекіту сайлауларының саны аз болғанымен, Брамс Бекітудің практикада Кондорсе жеңімпаздарын сайлауға бейім екенін айтады. 2018 жылы Солтүстік Дакота штатының Фарго қаласы қалалық сайлауларда Бекітуді қабылдауға бағытталған жергілікті референдумды қабылдады және ол 2020 жылдың маусымында лауазымды тұлғаларды сайлау үшін қолданылды, осылайша Бекітуді қабылдаған АҚШ-тың алғашқы қаласы және юрисдикциясы атанды. 2020 жылдың қарашасында Миссури штатының Сент-Луис қаласы қалалық лауазымдарға Бекітудің (біріктірілген алдын ала сайлау) нұсқасын рұқсат ету үшін D ұсынысын қабылдады. Ол 2024 жылдың 15 сәуірінде Палатада мақұлданды.
Саяси ұйымдар мен юрисдикциялар
2011, 2012, 2014 және 2016 жылдары Орегон штатының Тәуелсіз партиясы жеке басқарылатын үміткерлерді іріктеу сайлауларында мақұлдау жүйесін қолданды. Орегон штаты бірнеше дауыс беруге мүмкіндік беретін штат есебінде тіркелген, және партия осы әдіс арқылы заң шығарушылар мен штаттық лауазымдарға үміткерлерді ұсынды; алайда, 2016 жылғы президенттік сайлауда ешбір үміткер 32%-дан жоғары қолдау таппағандықтан, есімдердің тізімі анықталмады. 2020 жылы партия STAR дауыс беру жүйесіне көшті. Бұл жүйе Американдық ынтымақтастық партиясының ішкі сайлауларында, Техас және Огайо штаттарының «Жасыл» партияларында, Либертариандық Ұлттық Комитетте, Техас, Колорадо, Аризона және Нью-Йорк штаттарының Либертариандық партияларында, Германиядағы «Альянс 90/Жасылдар» партиясында, сондай-ақ Чехия мен Германияның Пираттық партияларында қолданылады. 2018 жылы Солтүстік Дакота штатының Фарго қаласы жергілікті сайлауларда мақұлдау жүйесін қабылдау туралы халыққа жүгіну арқылы шешім қабылдады, бұл АҚШ-тағы алғашқы қала және әкімшілік аймақ болды. (Бұрын, 2015 жылы Фарго қалалық комиссары сайлауында алты үміткердің дауыстары бөлініп кеткендіктен, бір үміткер 22% ғана дауыс жинап жеңіске жеткен болатын.) Алғашқы сайлау 2020 жылдың 9 маусымында өтті, онда сайлау бюллетеніндегі жеті үміткердің ішінде екі қалалық комиссар сайланды. Екі жеңімпаз да 50%-дан астам қолдау алды, әр бюллетеньге орташа есеппен 2,3 мақұлдау берілді, ал дауыс берушілердің 62%-ы мақұлдау жүйесіне көшуді қолдады. Мақұлдау жүйесіне қарсылар Бёрр дилеммасына сәйкес дауыс берушілердің стратегиялық түрде дауыс бергенін анықтау үшін сауалнама жүргізді. Сауалнама нәтижесінде дауыс берушілердің 30%-ы стратегиялық себептермен, ал 57%-ы өздерінің шын ниеттерімен дауыс бергені анықталды. Фарго қаласындағы екінші мақұлдау сайлауы 2022 жылдың маусым айында қала әкімі мен қалалық комиссия мүшелерін сайлау үшін өтті. 7 үміткердің ішінде қала әкімі қайта сайланды, оның қолдауы шамамен 65%-ды құрады, дауыс берушілер әр бюллетеньге 1,6 мақұлдау берді, ал екі комиссия мүшесі 15 үміткердің ішінде әр бюллетеньге 3,1 мақұлдау жинап сайланды. 2020 жылы Миссури штатының Сент-Луис қаласы мақұлдау жүйесін қабылдау туралы бастаманы қабылдады, содан кейін ең көп дауыс жинаған екі үміткер арасындағы сайлау өтті (Бірыңғай алғашқы сайлауды қараңыз), осылайша АҚШ-тағы мақұлдау жүйесін қабылдаған екінші қала және оның бір түрін алғаш рет қолданған қала атанды. Алғашқы сайлау 2021 жылдың наурыз айында өтті, онда екі үміткерден асып түскен жарыстарда дауыс берушілер әр бюллетеньге 1,1-1,6 мақұлдау білдірді.
Басқа ұйымдар
2003 жылы Х. Ху мен Ллойд Шапли ұйымдардағы билік таратуды зерттеу кезінде мақұлдау идеясын қабылдады. Мақұлдауды бірнеше ұйым қолданды: Әлеуметтік таңдау және әл-ауқат қоғамы (1992), Америка математикалық қауымдастығы (1986), Америка математикалық қоғамы, Басқару ғылымдары институты (1987) (қазір Операциялық зерттеулер және басқару ғылымдары институты), Америка статистикалық қауымдастығы (1987) және Электр және электроника инженерлері институты (1987). 2002 жылы IEEE кеңесі мақұлдауды қолдану туралы шешімін кері қайтарды. IEEE атқарушы директоры Дэниел Ж. Сенесес мақұлдаудан бас тартылуына себептің "біздің мүшелеріміздің азасы оны пайдаланған және енді қажеттігі болмайтындықтары" екенін мәлімдеді. (IEEE сайлауларының көпшілігінде бюллетеньде тек екі кандидат болғанын атап өткен жөн.) Бұл ұйымдардың ешқайсысы өз мүшелеріне және қоғамға нәтижелерді ұсынбағандықтан, Сеназестің мәлімдемесін бағалау қиын, сондай-ақ бұл басқа ұйымдарға да қатысты ма екенін анықтау қиын; Стивен Брамстың 1987 жылғы Америка математикалық қауымдастығының президенттік сайлауына қатысқан 5 кандидатты талдауы көрсеткендей, сайлаушылардың 79% бір кандидатқа, 16% екі кандидатқа, 5% үш кандидатқа және 1% төрт кандидатқа дауыс берді, ал жеңімпаз 3,924 сайлаушының 1,267-сінен (32%) мақұлдау алды. Мақұлдау әлеуметтік жағдайларда да, бірінші орын алғанға қарағанда әділ жүйе ретінде қолданылуы мүмкін, бұл спойлер эффектісін болдырмауға және есептеуді жылдам жүргізуге мүмкіндік береді.
Шолу
Бекіту бойынша дауыс беру сайлаушыларға ақылға қонымды деп санаған барлық кандидаттарды таңдауға мүмкіндік береді. Стратегиялық мақұлдау рейтингтік дауыс беруден (немесе преференциялық дауыс беруден) ерекшеленеді, онда сайлаушылар екі нұсқаның басымдық ретін өзгерте алады, және егер мұндай өзгерістер кең ауқымда жасалса, бұл танымал емес кандидаттың жеңіске жетуіне әкелуі мүмкін. Стратегиялық мақұлдау, екі нұсқадан астам болғанда, сайлаушының мақұлдау шегін өзгертуді қамтиды. Сайлаушы, олардың арасында басымдық реті болған жағдайда да, қай нұсқаларға бірдей баға беру керектігін шешеді. Бұл кез келген сайлаушы үшін үш немесе одан көп кандидат болған жағдайда, екінші сүйікті кандидатын мақұлдау туралы тактикалық алаңдаушылықты тудырады. Өз сүйікті кандидатының жеңіске жету мүмкіндігін азайту үшін екінші кандидатын мақұлдау. Екінші кандидатын мақұлдамау, сайлаушыға ең ұнатпаған кандидатының екінші сүйікті кандидатын жеңіп, тіпті жеңіске жетуіне көмектеседі. Бекіту бойынша дауыс беруге бірнеше кандидатқа дауыс беруге және келісімге келуге болады, сонымен қатар ол «құып жете беру» және «жасыру» әдістеріне қарсы тұрады. Бірнеше кандидатқа дауыс беру, сайлаушы «а» және «б» екі кандидаттың орнына тек «а» кандидатын мақұлдаған кезде болады, себебі «б» үшін дауыс беру «а» кандидатының жеңілуіне әкелуі мүмкін. Сайлаушы «а» немесе «б» кандидатына қанағаттанған, бірақ «а» кандидатына сәл басымдық береді. Егер «б» жеңсе, бұл сайлаушы да қанағаттанатын болар еді. Егер «а» және «б» кандидаттарының қолдаушылары осылай істесе, «с» кандидатының жеңіске жетуіне себеп болуы мүмкін. Бұл «құс дилеммасын» тудырады, себебі «а» және «б» кандидаттарының қолдаушылары стратегиялық дауыс беруді бірінші болып тоқтатуға тырысады, осылайша екеуі де жеңіліп қалмас үшін. Келісімге келу, сайлаушы өзі үшін қабылдауға болмайтын кандидатты, одан да нашаррақ баламаның жеңіске жетуіне жол бермеу үшін мақұлдаған кезде болады.
Шын жүректен дауыс беру
Құптау сарапшылары шынайы дауыс беруді "сайлаушының нағыз қалау-тілектерін тікелей көрсететін, яғни қалау-тілектерін жалған көрсетпейтін" деп сипаттайды. Олар сондай-ақ, сайлаушының қалау-тілектерін реттілік бойынша бағалау тұрғысынан шынайы дауыс берудің нақты анықтамасын береді: егер сайлаушы бір үміткерге дауыс берсе, онда ол одан да қалаулы кез келген үміткерге де дауыс береді. Бұл анықтама шынайы дауыс берушіге жоғары бағаланған үміткерлерді бірдей қарауға мүмкіндік береді, соның нәтижесінде әр сайлаушының кем дегенде бір шынайы дауысы болады. Анықтама сонымен қатар, шын көңілмен дауыс берушіге бірдей дәрежедегі үміткерлерді әртүрлі қарауға да мүмкіндік береді. Екі немесе одан көп үміткер болған жағдайда, әр сайлаушы кем дегенде үш шынайы дауыс беруге таңдай алады. Осы үш дауыстың екеуі ешқандай үміткерді ерекшелемейді: ешқандай үміткерге дауыс бермеу және барлық үміткерлерге дауыс беру. Үш немесе одан көп үміткер болған кезде, әр сайлаушы үміткерлерді ажырататын бірнеше шынайы дауыс беруге мүмкіндік алады.
Ординарлық артықшылықтармен адал стратегия
Шын ниетімен дауыс берудің бірнеше мүмкіндігі бар сайлаушы, бәрібір қай шын ниетті дауысын қолдануды таңдауы керек. Дауыс беру стратегиясы – бұл таңдау жасаудың бір жолы, сондықтан стратегиялық мақұлдау, оған балама емес, шын ниетті дауыс беруді қамтиды. Бұл басқа дауыс беру жүйелерінен өзгеше, оларда әдетте сайлаушының бір ғана шын ниетті дауысы болады. Егер үш немесе одан көп үміткер болса, мақұлдау сайлауының жеңімпазы қолданылған шын ниетті дауысқа байланысты өзгеруі мүмкін. Кейбір жағдайларда, мақұлдау сайлаушылардың пікірлерін өзгертпестен, кез келген үміткерді, тіпті Кондорсе жеңімпазын және Кондорсе жеңілісін шын ниетпен сайлай алады. Егер Кондорсе жеңімпазын сайлау және Кондорсе жеңілісін сайламау дауыс беру жүйесі үшін қажетті нәтижелер саналса, мақұлдау шын ниетті, стратегиялық дауыс беруге осал болуы мүмкін. Бір жағынан, мұндай жағдайлар жиі кездеседі және ерекше жағдайлар емес. Екінші жағынан, мүмкін болатын нәтижелердің көп түрлілігі мақұлдаудың артықшылығы ретінде қарастырылады, ол сайлаушылардың қатарлық пікірлеріне ғана емес, сонымен қатар негізгі құндылықтарына да икемділігі мен жауаптылығын көрсетеді.
Дихотомиялық преференциялар
Мақұлдау жүйесі, сайлаушылардың екіұшты пікірлері бар ерекше жағдайларда, бірнеше шын ниетті дауыс беру мәселесін болдырмайды. Екіұшты пікірлері бар сайлаушы үшін мақұлдау стратегиялық тұрғыдан дұрыс (немесе стратегиясыз) болып табылады. Барлық сайлаушылар екіұшты пікірлеріне ие болса және шын ниеттерін білдіре дауыс берсе, Кондорсе жеңімпазы, егер ол болса, сайланатынына кепілдік беріледі. Дегенмен, үш немесе одан көп үміткер болған кезде екіұшты пікірлер жиі кездеспейді. Көптеген сайлаушылар болған жағдайда барлық сайлаушылардың екіұшты пікірлері болуы ықтимал емес.
Кардиналдық коммуналдық қызметтер стратегиясы
Бекітілген дауыс беру стратегиясы мақұлдаудың екі өрескел ерекшелігімен басқарылады. Бір жағынан, мақұлдау соңғы зиян келтірмеу принципін орындамайды, сондықтан кандидатқа дауыс беру сол сайлаушының артық көретін кандидаттың орнына сол кандидаттың жеңіске жетуіне себеп болуы мүмкін. Екінші жағынан, мақұлдау монотондық принципін қанағаттандырады, сондықтан кандидатқа дауыс бермеу ешқашан оның жеңіске жетуіне көмектеспейді, бірақ оның артық көре алмайтын кандидатқа жеңілуіне әкелуі мүмкін. Қай жағдайда болса да, сайлаушы кем қанағаттанарлық сайлаушыны таңдау тәуекеліне тап болуы мүмкін. Сайлаушы, сайлаушылардың негізгі пайдалылығын, әсіресе фон Нейман-Моргенштерн пайдалылық теоремасы арқылы, және басқалардың қалай дауыс беретінінің ықтималдығын ескере отырып, тәуекел мен пайда арасындағы тепе-тезімді табуға тырыса алады. Майерсон мен Вебер сипаттаған рационалды сайлаушы моделі оң перспективалық бағасы бар кандидаттарға дауыс беретін мақұлдау стратегиясын көрсетеді. Бұл стратегия модельдің шектеулеріне байланысты және басқа сайлаушылардың саны жеткілікті болған жағдайда, сайлаушының күтілетін пайдалылығын барынша арттырады. Оптималды мақұлдау дауысы әрқашан ең жақсы кандидатқа дауыс береді, ең нашар кандидатқа емес. Дегенмен, оптималды дауыс беру 4 немесе одан көп кандидат болған жағдайда, артық көретін кандидатқа дауыс бермеуді талап етуі мүмкін. Басқа да стратегиялар бар, олар белгілі жағдайларда оптималды стратегиямен сәйкес келеді. Мысалы:
Орташадан жоғары пайдалылығы бар кандидаттарға дауыс беріңіз. Бұл стратегия, егер сайлаушы барлық жұптық салыстырулар бірдей ықтимал деп ойласа, оптималды стратегиямен сәйкес келеді.
Күтілетін жеңімпаздан артық көретін кез келген кандидатқа дауыс беріңіз, сондай-ақ күтілетін жеңімпаз күтілетін екінші орыннан артық көретін болса, оған да дауыс беріңіз. Бұл стратегия үш немесе одан аз кандидат болған жағдайда немесе күтілетін жеңімпаз бен күтілетін екінші орын арасындағы теңдікке қатысты півоттық ықтималдық басқа півоттық ықтималдықтармен салыстырғанда жеткілікті үлкен болған жағдайда оптималды стратегиямен сәйкес келеді. Егер барлық сайлаушылар осы стратегияны қолданса, тепе-тезімде Кондорсе жеңімпазы сайланады, егер ол болса. Тек ең жақсы көретін кандидатқа дауыс беріңіз. Бұл стратегия оң перспективалық бағасы бар бір ғана кандидат болған жағдайда оптималды стратегиямен сәйкес келеді. Тағы бір стратегия – кандидаттардың жоғарғы жартысына, орташадан жоғары пайдалылығы бар кандидаттарға дауыс беру. Егер сайлаушы басқалар өз дауыстарын кездейсоқ және тең бөліп жатыр деп ойласа, бұл стратегия сайлаушының күшін немесе тиімділігін арттырады, яғни қай кандидаттың жеңіске жетуіне әсер ететінінің ықтималдығын арттырады. Оптималды стратегиялық мақұлдау Кондорсе принципін қанағаттандырмайды және Кондорсе жеңілісіне әкелуі мүмкін. Стратегиялық мақұлдау кейбір ерекше жағдайларда Кондорсе жеңімпазын сайлауға кепілдік бере алады. Мысалы, егер барлық сайлаушылар рационалды болса және дауыс беруді тіркеудегі статистикалық тәуелсіз қателерден басқа, барлық басқа сайлаушылардың дауыс беруі туралы жалпы білімге негізделген стратегиялық оптималды дауыс берсе, онда жеңімпаз Кондорсе жеңімпазы болады, егер ол болса.
Vote for the candidates that have above average utility. This strategy coincides with the optimal strategy if the voter thinks that all pairwise ties are equally likely
Vote for any candidate that is more preferred than the expected winner and also vote for the expected winner if the expected winner is more preferred than the expected runner up. This strategy coincides with the optimal strategy if there are three or fewer candidates or if the pivot probability for a tie between the expected winner and expected runner up is sufficiently large compared to the other pivot probabilities. This strategy, if used by all voters implies at equilibrium the election of the Condorcet winner whenever it exists. Vote for the most preferred candidate only. This strategy coincides with the optimal strategy when there is only one candidate with a positive prospective rating. Another strategy is to vote for the top half of the candidates, the candidates that have an above median utility. When the voter thinks that others are balancing their votes randomly and evenly, the strategy maximizes the voter's power or efficacy, meaning that it maximizes the probability that the voter will make a difference in deciding which candidate wins. Optimal strategic Approval fails to satisfy the Condorcet criterion and can elect a Condorcet loser. Strategic Approval can guarantee electing the Condorcet winner in some special circumstances. For example, if all voters are rational and cast a strategically optimal vote based on a common knowledge of how all the other voters vote except for small probability, statistically independent errors in recording the votes, then the winner will be the Condorcet winner, if one exists.