Владимир Голан: Чехия ақыны және аудармашысы

Кіріспе

Чех ақыны және аудармашы

Владимир Холан (16 қыркүйек 1905 – 31 наурыз 1980) – өлеңдерінде түсініксіз тіл, қараңғы тақырыптар мен пессимистік көзқарастарды жиі қолданған чехословакиялық ақын. 1960 жылдардың аяғында ол Нобель сыйлығына үміткер болған.

Өмір

Холан Прагада дүниеге келген, бірақ балалық шағының көп бөлігін елордадан тыс өткізді. 1920 жылдары ол заңгерлік білім алып, кеңседе жұмыс істей бастады, бұл лауазым ақын үшін үлкен наразылық көзіне айналды. Әкесі қайтыс болғаннан кейін 1932 жылы Вера Пилароваға үйленді. Осы жылы ол өзінің алғашқы поэзиялық туындысы деп санайтын «Vanutí» (Жел соғу) өлеңдер жинағын жариялады (оған дейін «Blouznivý vějíř» /1926/ және «Triumf smrti» /1930/ екі кітабы жарық көрген). Бұл жинақты чех сыншыларының көрнекті өкілі Франтишек Ксавер Шалда бағалап, Холанды француз ақыны Стефан Маллармемен салыстырды. 1930 жылдары Холан түсініксіз лирикалық өлеңдер жазуын жалғастырды және бірте-бірте саяси көзқарастарын білдіре бастады (алғашқыда Испания азамат соғысына реакция ретінде). «Odpověď Francii» (Францияға жауап), «Září 1938» (1938 жылғы қыркүйек) және «Zpěv tříkrálový» (Үш патша әні) атты саяси өлеңдері 1938 жылғы қыркүйектен 1939 жылғы наурызға дейінгі Чехословакиядағы жағдайға жауап болды. Олар оны көбірек түсінікті және танымал етті. «Sen» (Түс) атты өлеңі қатыгез соғыстың алдын ала хабарлаушысы болды (1939 жылғы сәуірде Богемия және Моравия протекторатында жарияланды). Соғыс жылдары ол ұлттық қорлықтан шабыттанған бірнеше поэзиялық әңгімелер жариялады. Соғыстан кейін ол «Panychida» еңбегінде оқиғалардың апокалиптикалық суретін бейнеледі және «Tobě» (Саған), «Rudoarmějci» (Қызыл Армия сарбаздары) және «Dík Sovětskému svazu» (Кеңес Одағына рахмет) өлеңдерімен Қызыл Армияны жырлады. Ол католик шіркеуінен шығып, коммунистік партияға мүше болды. 1949 жылы коммунистер билікке келгеннен кейін ол Ярослав Сейфертпен бірге кеңестік ақын Владимир Маяковскийді сынаған дауға қатысты. Осының салдарынан екеуіне де жаңа туындыларын жариялауға тыйым салынды. Ол коммунистік партиядан шығып, қайтадан католик шіркеуіне кірді. 1950-1960 жылдары ол шындық пен лирикалық абстракцияны үйлестіретін ұзын өлеңдер жазды. Ол ағылшын тілінде соғыстан кейінгі туындыларымен танымал, әсіресе «Noc s Hamletem» (Гамлетпен бір түн, 1964) поэмасы – ең көп аударылған чех поэзиясы және оның қысқа, тегіс лирикалық ойлары, кейде саяси наразылықтың ишараларымен. Ол өлең жазудан қол үзген, аңызға айналған ақын ретінде танылды. 1949 жылы қиын жылдары дүниеге келген Катерина атты қызы болды, оған қоса ол әлеуметтік проблемалармен қатар Даун синдромымен де ауырды. Ол оған «Bajaja» атты өлең арнады, ол Ярослав Сейферттің «Maminka» шығармасымен бірге чех балалар поэзиясының негізгі туындыларының бірі саналады. Кітапты Жири Трнка суреттеді. 1977 жылы қызы қайтыс болғаннан кейін Холан өмірге деген құлшынысын жоғалтып, жазуын тоқтатты. 1980 жылы Праганың Кампа ауданындағы пәтерде қайтыс болды және Олшаны зиратында жерленді.

Holan was born in Prague, but he spent most of his childhood outside the capital. When he moved back in the 1920s he studied law and started a job as a clerk, a position that was a large source of dissatisfaction for the poet. He lost his father and in 1932 married Věra Pilařová. In the same year he published the collection of poems Vanutí (Breezing), which he considered his first piece of poetic art (there were two books preceding it: Blouznivý vějíř /1926/ and Triumf smrti /1930/). It was his only collection to be reviewed by the knight of Czech critics, František Xaver Šalda, who compared Holan favorably with the French poet Stéphane Mallarmé. In the 1930s Holan continued writing obscure lyrical poetry and slowly started to express his political feelings (reacting to the Spanish Civil War at first). Political poems Odpověď Francii (The Reply to France), Září 1938 (September 1938) and Zpěv tříkrálový (Twelfth Night Song) were reactions to the situation in Czechoslovakia from September 1938 till March 1939. They also made him more intelligible and popular. The poem called Sen (The Dream) is a presage of a cruel war (published in the Protectorate of Bohemia and Moravia in April 1939). During the war he published several poetic stories in verse inspired by national humiliation. After the war he published an apocalyptic record of events in his Panychida and chanted about the Red Army in Tobě (To You), Rudoarmějci (Red Army Soldiers) and Dík Sovětskému svazu (Thanks to the Soviet Union). He left the Catholic Church and became a member of the Communist Party. In 1949 after the communist takeover he and Jaroslav Seifert were involved in an argument in which they criticized Soviet poet Vladimir Mayakovsky. As a result, they were both banned from publishing new works. He left the Communist Party and re entered the Catholic Church. In the 1950s and 1960s he wrote longer poems mixing reality and lyrical abstraction. He is best known in English for his postwar works, both the often teasingly obscure longer poem Noc s Hamletem (A Night with Hamlet, 1964) which became the most often translated Czech poem, and his short, gnomic lyrical reflections, with occasional submerged notes of political protest. He became a legendary poet recluse. He had a daughter, Kateřina, born in 1949 in his bad years and in addition to the social problems she had Down syndrome. He wrote a poem called Bajaja for her, which with Jaroslav Seifert's Maminka, is one of the cornerstone of Czech children's poetry. The book was illustrated by Jiří Trnka. When his daughter died in 1977, Holan lost his will to live and ceased writing. He died in a flat in Prague's riverfront Kampa district in 1980 and was buried in Olšany Cemetery.

Аудармашы ретінде

Ол француз, неміс, орыс, поляк және басқа тілдерден өлеңдер аударған. Ол Райнер Мария Рилке, Михаил Лермонтов, Шарль Вильдрак, Шарль Бодлер, Жан де Ла Фонтен, Пьер де Ронсар, Николаус Ленау, Адам Мицкевич және Юлиуш Словацкий сияқты ақындардың шығармаларын аударды.