Кіріспе

Михаил Михайлович Щербатов (Михаи́л Миха́йлович Щерба́тов; 22 шілде 1733 - 12 желтоқсан 1790) – Ресей ағартушылығының жетекші идеологы және өкілі, Михаил Ломоносов пен Николай Новиковпен бірдей деңгейде. Адам табиғаты мен әлеуметтік прогреске қатысты көзқарасы Свифт пессимизмімен жақын. Ол мемлекет қайраткері, тарихшы, жазушы және философ ретінде танылды, сонымен қатар XVIII ғасырдың екінші жартысында қалыптасқан ресейлік консерватизмнің ең көрнекті өкілдерінің бірі болды. М. М. Щербатов жақсы білім алған. Ол тарих, философия, әдебиет және медицинаны оқыды. Өмірінің соңына дейін үй кітапханасында 40 000 томдық кітап жинағы болды. Ол кездегі барлық білімді адамдар сияқты француз тілін білген, сонымен қатар неміс, итальян және басқа да батыс тілдерін де жақсы меңгерген. 1767 жылдан бастап Щербатов мемлекеттік қызметте болып, жауапты лауазымдарды атқарды. Ол Наказ комиссиясында Ярославль дворяндарының өкілі болды (1767), орта тап өкілдерінің жеке комиссиясының мүшесі, Сауда кеңесінің мүшесі (1770), Палата кеңесінің президенті және сенатор (1779) қызметтерін атқарды. 1768 жылы тарихшы лауазымын алып, Сенаттың бас хабаршысы болып тағайындалды. Оның пікірінше, саяси идеал – билік бөлінісі бар конституциялық монархияның британдық үлгісін қабылдау. Ол осындай идеалды Петр дәуірінен бұрынғы Ресейде тапты, онда, оның ойынша, автократия Кеңес боярлары сияқты аристократиялық органмен шектелген. Михаилдың Ресейді билеген Петр I (1682 жылдың 7 мамырынан 1725 жылға дейін) туралы жазбаларындағы жеке көзқарасы мен ұстанымы өте күрделі болды. "Ұлы Петрдің кемшіліктері мен автократиясын зерттеу" (1782) атты жобасының бірінде ол Петрді ашық сынап, оның Ресейдің өркендеуі үшін жасағандары адамгершілікпен жасалса, уақытқа көбірек созылса да, аз шығынға түсер еді деп дәлелдеді. Щербатовтың пікірінше, егер шетелден қарыз алу және Ұлы Петрдің автократиясы болмаса, Ресей ағартушылығына көбірек уақыт қажет болар еді, ал сыртқы саясаттағы қарсыластары елді басып алуы мүмкін еді. Дегенмен, Щербатов Петрдің жеке әлсіздіктерінен бөлек, оның қаталдығы мен зұлматтылығы сол заманның жамандығынан туындағанын жақсы білген. Петр сол заманның талабына сәйкес билікке келді. Щербатовтың әкесі Мәскеудің генерал-губернаторы болған. Щербатовтың Ресейдің ең көне әулеттерінің бірінен шыққандығы оның ұлттық тарихқа өмір бойы қызығушылығын түсіндіруге болады. 1759-1761 жылдары жарияланған мақалалар сериясында ол крепостнойлықты қорғады және Петр I жойған дворяндық артықшылықтарын жақтады. 1767 жылғы Заң шығарушы жиналыста Ярославль дворяндарының өкілі ретінде сайланғанда, Щербатов Ресей империясының қолданыстағы институттарын қатысты сынады. Ол императрицаның назарын аударды және 1768 жылы император тарихшысы, ал 1778 жылы министрліктің президенті болып тағайындалды. 1779 жылдан 1786 жылға дейін Сенатта қызмет етті. Щербатовтың 1771-1791 жылдары жеті томдық болып жарық көрген "Ресей тарихы ең ерте заманнан бері" еңбегі Ақыл дәуірінің рационалистік идеяларымен сіңген. Ол теңсіздікті адам табиғатының қасиеті деп есептеді және бұл ойын "Офир еліне саяхат" (1783) атты алғашқы орыс утопиясында көрсетті. Щербатовтың соңғы және ең маңызды еңбегі – 1797 жылы жарық көрген "Ресейдегі адамгершіліктің бұзылуы туралы" трактатында қазіргі заманғы әлеуметтік әдет-ғұрыптарды қатысты сынады.

Шчербатов тарихшы және публицист ретінде

"Ресейдегі адамгершіліктің бұзылуы туралы" атты ең танымал еңбектерінің бірінде Щербатов билік орындарының жаппай заң бұзушылықтарын, мысалы, пара алу, мемлекеттік қаражатты талан-таражға салу, құлшылық ету және т.б. сынға алды. Сондай-ақ, Ұлы Петрдің "көрнекі адамдарды" жақындатып, мемлекет дағдарысына әкеп соққан әдістерін де сынға алды. Алайда Шчербатов бейтарап болуға тырысты және Петрдің модернизациясының жағымды және жағымсыз жақтарын көрсетті. Ол Петр реформалары Ресейде болған өзгерістер туралы жазды, оның назарын саяси және әскери салалардағы өзгерістерге ғана емес, сонымен қатар мәдениет саласында да ауқымдылады. Ол еуропаландыруға байланысты "жеке және басқа да мәселелерде біз шынымен де айтарлықтай табысқа жеттік деп айта аламыз және басқаларға қалай көрінетінімізді түзету үшін алып қадамдармен алға жылжудамыз" деп атап өтті. Екатерина II патшалық құрғаннан кейін (1762 жылдың 28 маусымынан 1796 жылға дейін Ресей императрицасы ретінде билік құрған) Щербатов Құрылған комиссияға (1767-1771) қатысты. Ол реттік кестедегі карталарды жоюды және орыс дворяндарының құқықтарын кеңейтуді қолдады. Алайда ол кейбір советтік зерттеушілердің ойлауынша, "сарай" идеологтары емес, тек "тар мүдделерді" ойлаған жоқ. Саудагерлерге тиесілі және олардың зауыттарында жұмыс істейтін крепостнойларға қатысты, Шчербатов оларды өз орындарында тіркеуге алуды қажет деп тапты, бірақ бұдан әрі сатып алуға рұқсат бермеді. Ол зауыттарда тіркелген құлдарды біртіндеп босатып, оларға жақсы мінез-құлық пен өнерді жақсы білгені үшін сый ретінде бостандық беруді ұсынды. Шчербатов крепостнойлықты сақтауды жақтап, шаруалар білімсіз болғандықтан өз бостандығын дұрыс пайдалана алмайтынын айтты. Ол сондай-ақ крепостнойлық проблемаларын оны жою арқылы емес, жер иелерінің фермерлерге деген көзқарасы мен қарым-қатынасын өзгертіп, біртіндеп шешу мүмкін деп сенді. Өлер алдында Шчербатов өзінің саяси көзқарасын білдіретін екі шығармасын шығарды: "Әкімшілік туралы түрлі пікірлер" және "Заңнама туралы жалпы ойлар". Ол осы еңбектерінде төрт басқару формасын: монархияны, деспотизмді (немесе автократияны), аристократияны және демократияны ажыратты және монархиялық басқаруды ең түсінікті деп санады. Шчербатов идеалды монархты өзін халық әкесі деп санайтын, автократия орнату үшін заң шығаруды қабылдамайтын, өз мүддесін мемлекет мүддесімен бөліспейтін және халық арасынан кеңесшілерді таңдауға дағдыланған, өз егемендігіне құлшыныспен, туған ел мен заңдарды сүйіспеншілікпен үйлестіретін адам деп санайды. Алайда, әр түрлі "ашу-ызаға" ұшыраған әкімдердің көпшілігі аталған сипаттамаларға сай келе алмады. Аристократиялық кеңес Ресей үшін әлі түсінікті емес еді. Адамдардың өздерінің аса қалаулы, өзімшіл және билікке құмарлықтарын бағындыруға ұмтылмауы "бөліністер, партиялар, жеккөрушілік пен зұлымдықты туғызады, бұл, негізінен, осы құмарлықтардың салдарынан пайда болады". Демократиялық үкіметтер "өздерінің ішкі мүшелерін жеп, әр түрлі партияларға бөлініп, әр түрлі қиын-қыстау кезеңде дауылды теңізде кеме сияқты лақтырылып, көбінесе ұшқыштың шеберлігімен батып кетуден құтылып, тіпті көбінесе құриды, кейде тіпті кемежайда". Шербатов биліктің формасы ретінде автократияны қабылдамай, "оған қарамастан, азаптау бар, онда деспоттың ақылсыз еркінен басқа заңдар мен ережелер жоқ" деп жазды. Заңнамаға қатысты ресейлік көзқарастар Шчербатовтың түрлі мемлекеттік мекемелердегі практикалық жұмысының нәтижесі болды. Жаңа заңдарды қабылдау үшін бұл мәселені мұқият зерттеу қажет болғандықтан, Шчербатов "заңдарды бірнеше әділ, ақылға қонымды, жақсы білетін, еңбекқор және мемлекет ісіне берілген адамдар құрауы керек" деп есептеді. Шербатов заңдарды басқарудың әртүрлі формаларымен салыстыра отырып, монархияның артықшылығын атап өтті, оның қатаң заңдары бар, азаматтардың өміріне, мүлкіне және тыныштығына қауіпсіздікті қамтамасыз ете алады. Шчербатовтың "Офир еліне саяхат" атты утопиялық еңбегінде мемлекеттік жүйе туралы идеялар дамыды. Оның басты идеясы заңдар моральдық қағидаттарға негізделуі керек және мемлекеттің азаматтары алдымен ізгілікке, содан кейін заңға, содан кейін патша мен билікке құрмет көрсетуі керек. Олардың өмірі, ең алдымен, табиғи бостандығына байланысты, содан кейін азаматтық жауапкершіліктеріне байланысты, олар тек қоғамға қатысты белгілі бір міндеттерді жүктеуден басқа, бостандығын шектеуге тырыспайды. Осы тұрғыдан алғанда, ол адамдар заңдарды құрметтеуі және орындауы керек деп сенді, қоғамдағы қарым-қатынастар адамгершілік қағидаттарға және бір-біріне, сондай-ақ монархқа құрметке негізделуі керек, осылайша елдің шегінде әлеуметтік тепе-теңдік пен саяси тыныштық орнатуға болады. Осы еңбекте Шчербатов қоғамның өркендеуі мен игілігі үшін жүйесін жасады, оның негізі монархқа құрмет пен сыйлаудың кез келген өзімшіл құлшынысқа немесе сыйлық алу үмітіне қатысты болмауы керек екендігінде жатты. Ол сондай-ақ қоғамдағы құрылымның бірнеше сатылы топтарға бөлінуі идеясын қолдады, оған сәйкес әр азаматтың өмірі реттеледі. Пирамиданың жоғасында патша тұрады, оны құдайша емес, "теңдер арасындағы бірінші" деп қарау керек. Содан кейін жер иелері мен саудагерлер келеді. Ең төменде шаруалар класы тұрады. Олар бос болмаса да, утопиялық мемлекеттің заңнамасы олардың иелері оларға адамдықпен қарауы керек, олардың қажеттіліктерін қамтамасыз етуі, олардың еңбегіне құрмет көрсетуі және қатал жазалардан аулақ болуын талап етеді. Қазіргі уақытта Шчербатовтың идеялары орыс және шетел зерттеушілерінің назарын әлі де қызықтырады және орыс консерватизмінің қозғалысын зерттейтін көптеген кітаптар мен мақалаларда қызу талқыланады.