Кіріспе
Франция өнері – Францияның географиялық аймағынан шыққан бейнелеу және пластикалық өнер (француз сәулет өнері, ағаш өңдеу, тоқыма және керамиканы қоса алғанда). Қазіргі Франция Жоғарғы палеолит дәуірінде еуропалық өнердің басты орталығы болды, содан кейін көптеген мегалиттік ескерткіштер қалдырды, ал Темір дәуірінде ерте кельт өнерінің көптеген әсерлі туындылары табылды. Галло-рим дәуірі ерекше провинциялық мүсін өнерінің стилін қалдырды, ал қазіргі франко-герман шекарасы маңындағы аймақ Италия мен басқа елдерге үлкен көлемде экспортталған, әсем әшекейленген ежелгі рим керамикасын жаппай өндіруге жетекшілік етті. Меровингтік өнерден бастап француз стильдерінің тарихы христиандық Еуропа өнерінің дамуындағы ерекше және ықпалды элемент ретінде басталады. Романдық және готикалық сәулет ортағасырлық Францияда гүлденді, готикалық сәулеттің отаны Солтүстік Францияның Иль-де-Франс және Пикардия аймақтары болды. Ренессанс кезеңінде Италия стильдік дамудың басты көзіне айналды, бірақ Франция Рококо және неоклассицизм дәуірлерінде Италияның ықпалына тең келді. 19 ғасырдан бастап және 20 ғасырдың ортасына дейін Франция, әсіресе Париж өнер әлемінің орталығы болып есептелді, ал Импрессионизм, Постимпрессионизм, Кубизм, Фовизм сияқты өнер бағыттары осы жерде пайда болды, сондай-ақ шетелдік суретшілердің École de Paris сияқты топтары да құрылды.
French art consists of the visual and plastic arts (including French architecture, woodwork, textiles, and ceramics) originating from the geographical area of France. Modern France was the main centre for the European art of the Upper Paleolithic, then left many megalithic monuments, and in the Iron Age many of the most impressive finds of early Celtic art. The Gallo Roman period left a distinctive provincial style of sculpture, and the region around the modern Franco German border led the empire in the mass production of finely decorated Ancient Roman pottery, which was exported to Italy and elsewhere on a large scale. With Merovingian art the story of French styles as a distinct and influential element in the wider development of the art of Christian Europe begins. Romanesque and Gothic architecture flourished in medieval France with Gothic architecture originating from the Île de France and Picardy regions of northern France. During the Renaissance led to Italy becoming the main source of stylistic developments until France matched Italy's influence during the Rococo and Neoclassicism periods During the 19th century and up to mid 20 century France and especially Paris was considered the center of the art world with art styles such as Impressionism, Post Impressionism, Cubism, Fauvism originating there as well as movements and congregations of foreign artists such as the École de Paris.
Тарихқа дейінгі дәуір
Қазіргі уақытта ең ерте белгілі еуропалық өнер 40 000 мен 10 000 жыл бұрынғы Жоғарғы Палеолит кезеңінен басталады. Францияда Шательперрония, Ориньяк, Солютре, Граветт және Магдален мәдениеттерінен қалған тарихи алдындағы өнердің көптеген мысалдары сақталған. Бұл өнерге үңгір суреттері жатады, мысалы, Лангедоктағы Лот аймағындағы Пех Мерледегі б.з.д. 16 000 жылға дейін сонатын атақты суреттер, Дордоньдегі Монтиньяк ауылының жанындағы Ласко, б.з.д. 13 000 мен 15 000 жылдар аралығында немесе тіпті б.з.д. 25 000 жылға дейін сонатын, Коскер үңгірі, б.з.д. 29 000 жылға дейін сонатын Шове үңгірі және Труа Фрер үңгірі; сондай-ақ, жануарлардың мүсіндері және «Венера» деп аталатын қасиетті әйелдердің мүсіндері сияқты көшпелі өнер де бар, мысалы, Ланд аймағында табылған және қазір Сен-Жермен-ан-Ле шатосындағы мұражайда сақталатын б.з.д. 21 000 жылға дейін сонатын «Брасемпуи Венері» немесе Адам және Ева мұражайындағы Леспюг Венері. Франция аймағынан табылған әсем әшекейлер, сүйектерден жасалған инелер, ою-өрнектер, сондай-ақ, кремень мен тастан жасалған жебе ұштары да осы алдындағы заманға жатады. Кейбір ғалымдар тек Homo sapiens қана көркемдік өрнекке қабілетті деп санайды, алайда, жақында табылған Ла Рош Котард маскасы – б.з.д. 33 000 жылға дейін сонатын, 2002 жылы Луара өзенінің жағасындағы үңгірде табылған Мустьер немесе Неандерталь артефактісі – енді Неандерталь адамдары да күрделі және дамыған көркемдік дәстүрді дамытқан болуы мүмкін екенін көрсетеді. Неолит дәуірінде (Неолиттік Еуропаны қараңыз) Карнак, Сен-Сюльпис-де-Фалейрен және Францияның басқа жерлеріндегі дольмендер мен менгирлер сияқты мегалиттік (үлкен тас) ескерткіштер пайда бола бастады; бұл құрылыстардың пайда болуы б.з.д. бесінші мыңжылдықта басталған деп есептеледі, бірақ кейбір авторлар оның Мезолитке қатысты болуы мүмкін екенін айтады. Францияда шамамен 5000 мегалиттік ескерткіш бар, олардың көп бөлігі Бретаньде орналасқан, осы ескерткіштердің ең көп шоғырланған жері осы аймақ. Бұл аймақта менгирлер, дольмендер, кромлектер және кайрлар сияқты жақсы сақталған ескерткіштердің көптеген түрлері кездеседі. Оңтүстік Бретаньдегі Гавринис таушаңы мегалиттік өнердің көрнекті мысалы болып табылады: оның 14 метрлік ішкі дәлізі толығымен әсем ою-өрнектермен безендірілген. Қазір төрт бөлікке бөлінген Ер Граның үлкен сынған менхирі бастапқыда 20 метрден астам биіктікте болған, бұл оны ең биік менхирге айналдырды. Францияда осы кезеңнен сақталған көптеген боялған тастар, жылтыратылған тас балталар және жазулы менгирлер де бар. Гранд Прессинь аймағы бағалы кремнезный лезвияларымен танымал болды және олар неолит дәуірінде кеңінен экспортталды. Францияда неолиттен қола дәуіріне дейін, б.з.д. 4500–4000 жылдарға жататын Рёссен мәдениеті, б.з.д. 2800–1900 жылдарға жататын Шыныаяқ мәдениеті, б.з.д. 1600–1200 жылдарға жататын Дөңгелек қабірлер мәдениеті, б.з.д. 1300–800 жылдарға жататын Күлді алаптар мәдениеті және темір ғасырына өту кезеңінде б.з.д. 1200–500 жылдарға жататын Галльштатт мәдениеті сияқты әртүрлі археологиялық мәдениеттер кездеседі. Батыс Франциядағы тарихқа дейінгі орындар туралы толық ақпарат алу үшін Бретаньнің тарихқа дейінгі тарихы туралы бетті қараңыз.
Кельт және рим дәуірі
Протокельттік Урнфилд және Холштатт мәдениеттерінен континенттік темір дәуірі кельт өнері дамыды; негізінен Ла-Тен мәдениетімен байланысты, ол б.з.д. 450 жылдан бастап бірінші ғасырдағы римдік жаулап алуға дейін гүлденді. Бұл өнер жергілікті, классикалық және, мүмкін, Жерорта теңізі, шығыс көздерінен шабыт алды. Галлия кельттері Франция аумағында табылған көптеген қабірлер мен обалар арқылы белгілі. Келт өнері өте әсемдікке толы, түзу сызықтардан аулақ және симетрияны сирек қолданады, табиғатты еліктемейді және классикалық дәстүрдегі әдемілік идеалына бағынбаса да, көрінетін болса, жиі күрделі символизмді қамтиды. Бұл өнер туындылары әртүрлі стильдерді қамтиды және көбінесе басқа мәдениеттердің сәл өзгертілген элементтерін қосады, мысалы, Францияға алтыншы ғасырда келген, бірақ герман суретшілері қолданған ерекше өрілу мотивтері. Қазіргі Бургундиядағы келт Викс қабірінен ежелгі дүниенің ең үлкен қола ыдысы табылды, оны грек елінен келт аристократтары әкелген болуы мүмкін. Галлия аймағы (Галлия) бірінші ғасырдың б.з.д. басынан бастап бесінші ғасырдың б.з. дейінгі Рим империясының билігіне бағынды. Оңтүстік Франция, әсіресе Прованс және Лангедок, көптеген сақталған Галло-рим ескерткіштерімен танымал. Лугдунум, қазіргі Лион, Рим империясы кезінде Италиядан тыс ең ірі қала болды және екі рим императорының дүниеге келуіне себепкер болды. Қалада әлі де римдік қалдықтар, соның ішінде театр бар. Осы кезеңдегі монументалды жұмыстарға Оранж қаласындағы амфитеатр (Воклюс), Нимдегі "Maison Carrée" (Еуропадағы ең жақсы сақталған рим ғибадатханаларының бірі), Лионға жақын орналасқан Вьенн қаласы (өте жақсы сақталған ғибадатханасы – Август және Ливия ғибадатханасы), цирк және басқа да қалдықтар, Pont du Gard су құбыры (де өте жақсы сақталған), Гланом және Vaison la Romaine рим қалалары, Ним мен Арльдегі екі толыққанды Галло-рим аренасы, рим моншалары және Париж аренасы кіреді.
Меровингиялық өнер
Меровингтік өнер – франктардың Меровингтік әулетінің өнері мен сәулеті, ол қазіргі Франция мен Германияда V ғасырдан VIII ғасырға дейін жалғасты. V ғасырда Галлияда Меровингтік әулеттің пайда болуы өнерде маңызды өзгерістерге алып келді. Сәулетте берік және үйлесімді ғимараттар салуға деген ниет азайды. Мүсін жасау саркофагтарды, алтарьларды және шіркеу жиһаздарын безендірудің қарапайым тәсіліне дейін төмендеді. Алайда, алтынмен жұмыс істеу және қолжазбаларды безендірудің дамуы кельттік өрнектемелерінің қайта жандануына себеп болды, ол христиандық және басқа да элементтермен бірге Меровингтік өнердің негізін құрайды. Франк мемлекетінің Хлодвиг I (465–511) және оның ізбасарлары тұсында бірігуі шіркеулер салу қажеттілігімен қатар жүрді. Олардың жоспарлары, әдетте, римдік базиликалардан алынған болуы мүмкін. Өкінішке орай, бұл ағаштан салынған құрылыстар өрт салдарынан, соның ішінде кездейсоқ немесе нормандардың шапқыншылықтары кезінде жойылды және сақталған жоқ.
Каролинг өнерінің
Каролингтік өнер – шамамен 120 жылдық кезең, 750 жылдан 900 жылға дейін, Карл Мартел, Кіші Пиппин, Карл Ұлы және олардың тікелей мұрагерлері билік құрған жылдар, бұл кезең Каролингтік қайта жаралу деп кеңінен танылған. Каролинг дәуірі – ортағасырлық өнер қозғалысының алғашқы кезеңі, ол Романға дейінгі өнер деп аталады. Солтүстік Еуропаның патшалары алғаш рет классикалық Жерорта теңізі маңындағы римдік өнер нысандарына демеушілік жасады, классикалық формаларды германдықтармен үйлестіріп, фигуралық сызық салуда жаңа өнертапқыштар жасады және Роман өнерінің және, әрі қарай, Батыста Готика өнерінің пайда болуына жағдай жасады. Бұл кезеңнен безенділген қолжазбалар, металл өнімдері, кішкентай мүсіндер, мозаикалар және фрескалар сақталған. Каролингтер Франциядағы көптеген шіркеулерде ауқымды сәулеттік құрылыс жобаларын жүзеге асырды. Олардың ішінде Мец, Лион, Вьенна, Ле-Ман, Реймс, Бове, Верден, Оксердегі Сен-Жермен, Флавиньдегі Сен-Пьер және Сен-Дени, сондай-ақ Шартр қаласының орталығы бар. 788 жылы аяқталған Сент-Рикье (Сомма) Сентула аббаттығы монастырь сәулетінің маңызды жетістігі болды. Тағы бір маңызды құрылыс (көбінесе бүгінде жоғалған) – Герминь-де-Престегі «Теодульф вилласы». 900 жыл шамасында Каролингтік биліктің аяқталуымен бірге өнер өндірісі үш буынға жуық уақытқа тоқтады. Каролингтік империя құлағаннан кейін Франция бірнеше талас-тартысқа толы провинцияларға бөлінді, біріктірілген демеушілік болмады. Француз өнерінің 10-шы және 11-ші ғасырлардағы туындылары жергілікті монастырлармен сауаттылықты және діни сенімді насихаттау мақсатымен жасалды, алайда олардың алғашқы стильдері ертеректегі Каролингтік кезеңнің шеберлігіне жете алмады. Көптеген аймақтық стильдер Каролингтік қолжазбаларын үлгі ретінде көшіру мүмкіндігіне және көшпелі суретшілердің болуына негізделді. Сент-Бертин монастыры 986-1007 жылдары оның аббаты Одберт тұсында маңызды орталыққа айналды, ол ағылшын және каролингтік формаларға негізделген жаңа стильді жасады. Жақын жердегі Сент-Васт (Па-де-Кале) аббаттығы да бірқатар маңызды туындылар жасады. Францияның оңтүстік-батысында 1000 жыл шамасында Лимож қаласындағы Сент-Марциал монастырында, сондай-ақ Альби, Фигеак және Гаскониядағы Сент-Север-де-Рустан қалаларында бірқатар қолжазбалар жасалды. Парижде Сен-Жермен-де-Пре аббаттығында ерекше стиль қалыптасты. Нормандияда 975 жылы жаңа стиль пайда болды. 10-шы ғасырдың соңында Клюни реформасы қозғалысы және империя тұжырымына деген жаңа қызығушылықпен бірге өнер өндірісі қайта жанданды.
Романдық өнер
Романдық өнер – шамамен 1000 жылдан бастап Францияда XII ғасырдың ортасында пайда болған готика стиліне дейінгі бір жүз елу жылдық кезеңде Батыс Еуропа өнерін білдіреді. "Романдық өнер" римдік құрылыс техникасына деген жаңа қызығушылықпен ерекшеленді. Мысалы, XII ғасырдағы Сен-Гильгем-ле-Дезерт монастырының капителдерінде акант жапырағы мотиві және декоративтік бұрғылау тесіктері қолданылған, олар римдік ескерткіштерде жиі кездеседі. Франциядағы басқа маңызды романдық ғимараттарға Лоиредегі Сен-Бенуа-сюр-Луар аббаттығы, Авейронның Конк қаласындағы Сен-Фой шіркеуі, Турдағы Сен-Мартин, Саона және Луарадағы Турнустағы Сен-Филиберт, Реймстегі Сен-Реми және Тулузадағы Сен-Сернен кіреді. Атап айтқанда, Нормандияда Берне, Мон-Сен-Мишель, Кутанс соборы және Байо шіркеулерінде кең ауқымды құрылыс жұмыстары жүргізілді. Көптеген романдық мүсіндер шіркеу архитектурасына эстетикалық қана емес, сонымен қатар құрылымдық мақсаттармен де үйлестірілді. Романдық кезеңге дейінгі шағын мүсіндер византиялық және ерте христиандық мүсіндерінің ықпалында жасалған. Басқа элементтер Таяу Шығыс елдерінің әртүрлі жергілікті стильдерінен алынды. Мотивтер "варварлар" өнерінен, мысалы, гротесктік бейнелер, жануарлар және геометриялық өрнектерден алынды, олар Альп тауларының солтүстігіндегі аймақтарда ерекше маңызға ие болды. Бұл кезеңдегі маңызды мүсіндік туындылардың бірі – Сен-Галль монастырындағы азудан жасалған мүсіндер. Римдік кезеңге дейінгі дәуірде монументалды мүсіншілік архитектурадан бөлек жасалған. Рим империясы құлағаннан кейін монументалды мүсіншілік алғаш рет маңызды өнер түрі ретінде пайда болды. Шіркеулердің қасбеттері, есіктері мен капителдері көлемі мен маңыздылығы жағынан ұлғайып, кеңейді, мысалы, Болиё-сюр-Дордоньдағы Соңғы Сот Темпануы және Мойсактегі Тұрған Пайғамбар. Библиялық оқиғалармен безендірілген монументалды есіктер, крещение тастары және шамдандар қоладан құйылды, бұл сол кездегі металл өңдеушілердің шеберлігін көрсетеді. Фрескалар шіркеулердің күмбездері мен қабырғаларына жабылды. Литургияның қажеттіліктерін қанағаттандыру және қасиеттілерге табыну үшін алтын мен күмістен жасалған құнды маталар мен заттар, мысалы, тостағандар мен реликтілер көбейтілді. XII ғасырда ірі тас мүсіндер Еуропаға кеңінен тарады. Прованс, Бургундия және Аквитанияның француз романдық шіркеулерінде мүсіндер қасбеттерді әшекейледі және капителдерге қосылды.
Ерте заманауи кезең
XV ғасырдың аяғында Италияға француз басқыншылығы және Фландрия байланыстары бар Бургундия сарайының жақындығы француздарды Солтүстік және Италия Ренессансының тауарларымен, суреттерімен және шығармашылық рухымен таныстырды. Франциядағы алғашқы көркемдік өзгерістерді итальян және фламанд суретшілері жасады, мысалы Жан Клуэ және оның ұлы Франсуа Клуэ, сондай-ақ итальяндық Россо Фиорентино, Франческо Приматиччо және Никколо делла Аббат, олар көбінесе 1531 жылдан бастап Фонтенбло мектебінің бірінші буыны деп аталады. Леонардо да Винчиді Франсуа I Францияға шақырды, бірақ ол француз патшасы үшін өзімен әкелген суреттерден басқа көптеген жұмыстар жасамады. Франсуа I-ден Генри IV-ге дейінгі кезеңдегі өнер көбінесе Италияның кешкі сурет және мүсік дамуларынан, әдетте Манеризм деп аталатын нәрседен күшті шабыт алды, ол Микеланджелоның кейінгі туындыларымен және басқалардың арасында Пармиджаниномен байланысты. Ол аллегория мен мифологияны кеңінен пайдалануды қамтитын көрнекі риторикаға сүйенетін, созылған және әдемі фигуралармен сипатталады. Француз Ренессансының ең үлкен жетістігі – Луара аңғарындағы шатолардың салынуы. Бұрын бекіністер ретінде қарастырылмаған бұл сарайлар Луара аймағының өзендері мен жерлерінің байлығынан пайдаланып, тамаша сәулет шеберлігін көрсетті. Ренессанс стилін қабылдаған маңызды француз сәулетшілерінің қатарында Пьер Леско, ол патша үшін Лувр сарайының бір бөлігін қайта жаңартты, Филибер Делорм, Жан Булан және Жак I Андруэ дю Серсо болды. Францияда Ренессанс кезеңінде мүсік өнері зор дамуға ие болды және ол сурет салудан жақсы сақталған. Франческо Лорана 15 ғасырдың соңында Францияда қысқа уақыт жұмыс істегенімен, Италия соғыстары басталғаннан кейін, 16 ғасырдың басында ғана Италия стилі Францияда кеңінен таралды. Мүсік өнерінде 1504 жылы Францияға Людовик XII-ге еріп келген Джусто отбасының келуі маңызды рөл атқарды. Кейіннен, Франсуа I үшін 1540 жылдан бастап жұмыс істеген тағы бір маңызды итальян мүсіншісі Бенвенуто Челлини Францияға Манеризм стилін әкелді (мысалы, Фонтенбло нимфасы). Сол кездегі маңызды француз мүсіншілерінің қатарында Мишель Коломб, Нант қаласындағы Бретань герцогы Франциск II-нің қабіріне жауапты, ол Джусто ағайындыларымен бірге жұмыс істеу мүмкіндігіне ие болды. Коломбпен бірге Жан Гужон және Жермен Пилон осы кезеңнің ең үздік француз мүсіншілері болып саналады, олар күрделі Манеризм стилінде жұмыс істеді. Бұл дәуірдің тағы бір маңызды тұлғасы Пьер Бонтемп болды. Шампань аймағы, Труа маңындағы, сондай-ақ Луара аңғары мен Нормандия мүсік өнерінің маңызды аймақтық орталықтары болды. Лотарингия және Бар герцогтігінде Лижье Рикье тұлғасында аймақтық, бірақ өте талантты суретші пайда болды.
Барокко мен классицизм
XVII ғасыр француз өнерінің барлық салалары үшін алтын ғасыр болды. XVII ғасырдың басында Мари де Медичи мен Людовик XIII сарайында кеш маньеризм және ерте барокко үрдісі өркендеуін жалғастырды. Бұл кезеңдегі өнерде Еуропаның солтүстігіндегі голланд және фламанд мектептерінің, сондай-ақ Римдегі Контрреформация суретшілерінің ықпалы байқалады. Франциядағы суретшілер Питер Пол Рубенстің фламанд бароккосының, нәзік сызықтары мен түстерінің артықшылықтарын Николя Пуссеннің рационалды бақылауымен, пропорциясымен, рим классицистік барокко стилімен салыстырып, жиі талқылады. Римде жұмыс істейтін классицизмнің тағы бір жақтаушысы – классикалық ландшафттың нысанын анықтаған Клод Гелле, Ле Лоррен деп аталатын суретші болды. Ғасырдың басындағы көптеген жас француз суретшілері Римге барып, өздерін оқытып, Валентин де Булонь және Симон Воуэ сияқты суретшілер Караваджоның ықпалын тез сіңірді. Соңғысы Францияға барокконы әкелген деп есептеледі және 1627 жылы Парижге оралғанда патшаның бірінші суретшісі болып тағайындалды. Бірақ француз суреті көп ұзамай итальян бароккосының әсемдігі мен натурализмінен алыстады, ал Эусташ Ле Сюер және Лоран де Ла Ир сияқты суретшілер Пуссеннің үлгісімен классицистік жолды дамытты, бұл Антикалық дәуірден шабыттанған, пропорцияға, үйлесімге және сурет салудың маңыздылығына баса назар аударатын «Париждік аттицизм» деп аталды. Тіпті Воуэ Италиядан оралғаннан кейін, мінез-құлқын өзгертіп, көбірек өлшенген, бірақ әлі де сәнді және әсем стильге көшті. Бірақ сонымен бірге Жорж де Ла Турдың шаммен жарықтандырылған керемет суреттерімен бейнеленген күшті Караваджистік барокко мектебі де сол кезеңде сақталды. Үш Ле Нен ағайындарының суреттерінде бейшаралар мен кедейлер голландтық үлгіде бейнеленген. Филипп де Шампаньнің суреттерінде Людовик XIII-нің министрі кардинал Ришельедің үгіт-насихат портреттері де, католик Янсенистерінің ойлы портреттері де бар. Сәулет саласында Соломон де Броссе, Франсуа Мансар және Жак Лемерсье сияқты сәулетшілер барокконың француз түрін анықтауға көмектесті, бұл бүкіл Еуропаға әсер еткен және итальяндық эквивалентінен – палаццодан едәуір ерекшеленетін қалалық отель-партивкуле формуласын жасады. Көптеген аристократиялық қамалдар жаңа классикалық барокко стилінде қайта салынды, олардың ең танымалдары – Maisons және Cheverny, «французша» биік шатырларымен және көрнекті мұнараларымен безендірілген қамалдың ортағасырлық моделін сақтаған формасымен ерекшеленеді. XVII ғасырдың ортасынан соңына дейін француз өнері көбінесе «классицизм» терминімен аталады, бұл пропорция мен қарапайымдылықтың белгілі бір ережелерін ұстануды білдіреді, бұл бароккоға тән емес, өйткені ол сол кезеңде Еуропаның қалған бөлігінде қолданылған. Людовик XIV тұсында Италиядағы барокко француздық талғамға сай келмеді, мысалы, Бернинидің Луврді қайта құру туралы әйгілі ұсынысын Людовик XIV қабылдамады. Ұран, соғыстар және сәулет өнерінің ұлылықтары арқылы Людовик XIV Францияның және өзінің атын даңқтауға бағытталған ауқымды бағдарламаны іске қосты. Әкесі салған шағын аңшылық сарай болған Версаль сарайы, Людовик XIV-нің басшылығымен, сәулетшілер Луи Ле Во (ол сондай-ақ Во-ле-Виконт сарайын салған) және Жюль Ардуэн Мансар (Париждегі Инвалидтер шіркеуін салған), суретші және дизайнер Шарль Ле Брюн және ландшафт архитектор Андре Ле Нотр француз бағының рационалды формасын жетілдірді, ол Версальден бүкіл Еуропаға тарады. Мүсік өнері үшін Людовик XIV билігі Пьер Пуже, Франсуа Жирардон және Антуан Койзевокс сияқты суретшілерді қолдауының арқасында маңызды кезең болды. Римде Пьер Легрос, барокко стилінде жұмыс істеді, ол ғасырдың соңында ең ықпалды мүсіншілердің бірі болды.
Рококо және неоклассицизм
Рококо және неоклассицизм – XVIII ғасырдың басынан XVIII ғасырдың соңына дейінгі Еуропадағы бейнелеу және қолданбалы өнер, сәулетті сипаттауға қолданылатын терминдер. Францияда 1715 жылы XIV Людовик қайтыс болғаннан кейін, әдетте Регенттік деп аталатын еркіндік кезең басталды. Версаль 1715 жылдан 1722 жылға дейін тасталып, жас король XV Людовик және Парижде тұратын Орлеан герцогы басқаратын үкімет тұрды. Онда сәндік өнерде рокайль деп аталатын жаңа стиль пайда болды: барокконың асимметриясы мен динамикасы сақталды, бірақ стильде жаңарып, реторикалық емес, аз мақтаншақтықпен, жасандылықты терең зерттеумен және табиғаттан шабыттанған мотивтерді пайдаланумен ерекшеленді. Бөлмелер мен жиһаздарды безендірудің осы әдісі суретте де қолданылды. Рокайль суреттері «тойлы кештер», театрлық көріністер, жағымды мифологиялық сюжеттер және әйелдердің жалаңаш бейнелері сияқты жеңіл тақырыптарға бет бұрды. Көп жағдайда мифтердің немесе тарихи суреттердің нәрлі жақтары алынып тасталып, суреттелген көріністердің сәнді және жағымды жағына баса назар аударылды. Бұл кезеңдегі суреттерде сурет салуға қарағанда түске көбірек мән берілді, көзге көрінетін қылқалам соққыларымен және өте жарқын көріністермен ерекшеленді. Бұл кезеңдегі маңызды француз суретшілеріне «тойлы кеш» жанрын қалыптастырған Антуан Ватто, жұмсақ пасторальдық және жомарт көріністерімен танымал Николя Ланкре және Франсуа Буше жатады. Пастельмен сурет салу сол кезде Еуропада әсіресе танымал болды, ал Франция пастель суреттерінің орталығы болды, оның көрнекті өкілдері – Морис Квентин де Ла Тур, Жан Батист Перронно және швейцариялық Жан Этьен Лиотар. XV Людовик стиліндегі безендіру, соңғы билік ету кезеңінде көрініс тапса да, пастельді түстермен, ағаш панельдермен, кішігірім бөлмелермен, аз алтынмен және аз брокатпен, мұқабалармен, гүл шоқтарымен және кейде қытайлық мотивтермен ерекшеленді. Шантильи, Винсенн, содан кейін Севр мануфактуралары сол кездегі ең жақсы фарфор бұйымдарын өндірді. Жоғары білікті эбеністер, көбінесе Парижде тұратын жиһаз жасаушылар, бағалы ағаштан және қола әшекейлерден жасалған жиһаздарды жасады, олар бүкіл Еуропада жоғары бағаланды және үлгі ретінде алынды. Ең танымалдары – Версальдағы XV Людовик патшаның жұмыс үстелін жасаған Жан Франсуа Обен, Бернард II ван Рисамбург және Жан Анри Ризенер. Жоғары білікті суретшілер, «ciseleur doreurs» деп аталатын, жиһаз және басқа да сәндік өнер бұйымдарының қола әшекейлеріне маманданған, ең танымалдары – Пьер Гутьер және Пьер Филипп Томьер. Томас Жермен және оның ұлы Франсуа Томас Жермен сияқты талантты күміс шеберлері Еуропаның түрлі патшалықтарының мақтауына ие болған күрделі күміс жиынтықтарын жасады. Шатолар мен қалалық үйлердегі бөлмелер XIV Людовик билік еткен кезге қарағанда көбірек жекебас болды және рокайль стиліндегі боуазеримен (бөлменің қабырғаларын жабатын оюлы ағаш панельдермен) безендірілді, олар Гермен Бофран және Жиль Мари Оппенор сияқты сәулетшілер немесе Жюст Аурель Мейссонье сияқты орнатушылар (декоративтік заттарды дизайнерлер) ойлап тапқан. Ғасырдың бірінші жартысындағы ең көрнекті сәулетшілер Бофран, Роберт де Котт және Анже Жак Габриэль, олар Париждегі Конкорд алаңы мен Бордодағы Биржа алаңын XIV Людовик дәуірінен саналы түрде шабыттанған стильде жобалады. Ғасырдың бірінші жартысында Франция Италияны ығыстырып, Еуропадағы өнер орталығы және негізгі өнер ықпалына айналды, көптеген француз суретшілері континенттің басқа сарайларында жұмыс істеді. XVIII ғасырдың екінші жартысында Еуропадағы француз тілінің басымдығы, әсіресе өнер мен ғылым арқылы жалғасты, ал Еуропа сарайларының мүшелері француз тілінде сөйлеуі күтілді. Француз академиялық жүйесі суретшілерді даярлауды жалғастырды, бірақ Жан Оноре Фрагонар және Жан Батист Симеон Шарден сияқты кейбіреулері қалың қылқаламмен сурет салудың жаңа және көбірек импрессионистік стильдерін зерттеді. Жанрлардың иерархиясы ресми түрде сақталғанымен, жанрлық сурет, пейзаж, портрет және натюрморт өте танымал болды. Шарден мен Жан Батист Одри натюрморттары үшін мақталды, бірақ бұл сурет салу тақырыптарының иерархиясындағы барлық жанрлардың ең төменгісі деп саналды. Бұл кезеңде романтизмге дейінгі элементтер де кездеседі. Хьюберт Роберттің итальяндық каприччо суреттерінен шабыттанған қираған жерлердің бейнелері, сондай-ақ Клод Жозеф Вернеттің дауылдар мен айдың жарығындағы теңіз көріністері осыған ұқсас. Сондай-ақ Андре Ле Нотрдің рационалды және геометриялық француз бағынан ағылшын бағына өту, ол жасанды түрде жабайы және иррационалды табиғатқа баса назар аударды. Кейбір бақтарда — храмдардың қираған қалдықтары — «ессіздіктер» деп аталды. XVIII ғасырдың соңғы жартысында Францияда неоклассицизмге бет бұрылыс болды, яғни грек және рим формаларын және иконографиясын саналы түрде пайдалану. Бұл қозғалыс Дидро сияқты зиялылар тарапынан рокайль стилінің жасандылығы мен сәндік мәніне қарсы реакция ретінде қолдау тапты. Суретте бұл стильдің ең көрнекті өкілі Жак-Луи Давид, ол грек вазаларының профильдерін еске түсіріп, профильді пайдалануға баса назар аударды. Оның сюжеттері көбінесе классикалық тарихқа қатысты, мысалы Сократтың және Бруттың өлімі. Оның суреттерінің қадір-қасиеті мен мазмұны XVII ғасырдың суретшісі Никола Пуссеннің туындыларынан шабыт алды. Пуссен мен Давид өз кезегінде Жан Огюст Доминик Энгрге үлкен әсер етті. Бұл кезеңдегі басқа да маңызды неоклассицизм суретшілеріне Жан Батист Грез, Жозеф Мари Вьен және портрет жанрында Элизабет Луиза Виже Лебрен жатады. Неоклассицизм декоративтік өнерге және сәулетке де енді. Леду және Булле сияқты сәулетшілер қарапайым және таза геометриялық формаларға негізделген, симметрия мен үйлесімді іздеген радикалды неоклассицизм стилін жасады, Ледудың Арк-э-Сенан тұз зауыдының кешені сияқты көрегейлік жобаларды жасады, бұл Ортағасырлық ойшылдардың рационалды ұғымдарынан дамыған идеалды зауыттың моделі.
19 ғасыр
Француз революциясы және Наполеон соғыстары Франция өнеріне зор өзгерістер әкелді. Франция императоры Наполеон I-нің дәріптеу және миф жасау бағдарламасы Давид, Грос және Гериннің суреттерінде тығыз үйлестірілді. Жан-Огюст Доминик Ингрес 1850 жылдарға дейін неоклассицизмнің басты өкілі болды және сурет салуға түс салудан басымдық берген көрнекті ұстаз еді. Сонымен қатар, ориентализм, египеттік мотивтер, трагикалық анти-батыр, жабайы ландшафт, тарихи роман және орта ғасырлар мен Ренессанс кезеңдерінен көріністер – романтизмнің барлық элементтері – оңай жіктеуге келмейтін жарқын дәуірді құрады. Осы кезеңнің ең маңызды романтикалық суретшісі Эжен Делакруа болды, ол сәтті мансапқа ие болды және Ингреске басты қарсылас еді. Одан бұрын Теодор Жерико 1819 жылғы Салонда көрсетілген «Медузаның салдары» арқылы романтизмге жол ашты. Камиль Коро классицизмнің ықпалынан туған және идеалданған ландшафт суретінен қашып, бір мезгілде атмосфералық өзгерістерге көбірек реалистік және сезімтал болуға тырысты. Романтикалық тенденциялар ғасыр бойы жалғасты, идеалданған ландшафт суреті де, реализм де романтизмдегі тұқымдардан өсті. Густав Курбе және Барбизон мектебінің жұмыстары, сондай-ақ Густав Моро, Анри Матисс және Жорж Руо, сонымен қатар Одилон Редонның профессоры – XIX ғасырдың соңындағы Символизм, логикалық даму болып табылады. Академиялық сурет өнері Эколь де Бо-Артта дамыды және көпшілік пен мемлекет үшін ең табысты болды: Жан Леон Жером, Уильям Бугеро және Александр Кабанель сияқты жоғары білікті суретшілер Ингрес пен неоклассиктердің ізімен антикварлық сюжеттерден шабыттанған тарихи көріністерді суреттеді. Жаңа авангардтық суретшілер мен сыншылар олардың консервативтілігі үшін сынға алғанмен, академиялық суретшілердің ең таланттылары тарихи жанрды жаңартты, көптеген мәдениеттер мен техникалардан, мысалы, Шығыстан және фотосурет өнертабысының нәтижесінде пайда болған жаңа перспективалардан шабыт алды. Көптеген сыншылар үшін Эдуард Мане XIX ғасыр мен қазіргі заман туралы жазды (Шарль Бодлер поэзияда істегендей). Оның алтын ғасырдағы испан суреттерін қайта ашуы, боялмаған холстты көрсетуге дайындығы, ашық жалаңаштарды зерттеуі және радикалды щетка соққылары импрессионизмге алғашқы қадамдар болды. Импрессионизм Барбизон мектебін бір қадам алға жылжытты, күрделі стильді және аралас түстер мен қара түстің қолданылуын толығымен қабылдамай, ашық ауада өзгеретін жарықтың нәзік әсерлерін бейнелеуге көшті (шартық Ж.М.В. Тернер мен Эжен Буденнің суреттерінен шабыттанды). Ол Клод Монеге соборларымен және сабан жинауларымен, Пьер Огюст Ренуарға ашық ауадағы ерте фестивальдерімен және кейінірек қызғылт жалаңаштардың қауырсынды стилімен, Эдгар Дегаға бишілермен және моншақтармен жеткізді. Басқа маңызды импрессионистер – Альфред Сислей, Камиль Писсарро және Густав Кайлеботт. Осы шектен өткеннен кейін, келесі отыз жыл таңғажайып эксперименттердің тізіміне айналды. Голландта туған, бірақ Францияда өмір сүрген Винсент ван Гог экспрессионизмге жол ашты. Түс теориясының ықпалымен Жорж Серат импрессионистік экспериментке басшылық еткен және Поль Сигнак соңынан ерген пуантилистік техниканы ойлап тапты. Суретшінің суретшісі Пол Сезанн әлемді геометриялық тұрғыдан зерттеуге тырысты, бұл оның көптеген әріптестерін бейжай қалдырды. Банкир Пол Гоген Эмиль Бернардпен бірге Бретаньде символизмді, содан кейін Француз Полинезиясында экзотизм мен примитивизмді тапты. Бұл суретшілер постимпрессионистер деп аталды. 1890 жылдардағы Les Nabis қозғалысы, Пол Серузье, Пьер Боннар, Эдуард Вуйяр және Морис Дени сияқты суретшілерді біріктірді, Гогеннің Бретаньдегі үлгісінен әсер алды: олар жапондық гравюраның графикалық тәсілдерімен жазық жазықтарда сәндік өнерді зерттеді. Олар өнер туындысы – суретшінің жеке эстетикалық метафоралар мен символдардағы табиғатты синтездеуінің соңғы өнімі және көрнекі көрінісі екенін уағыздады. Өзін-өзі оқытқан, почта шебері Анри Руссо наив революцияның үлгісіне айналды.
For many critics Édouard Manet wrote of the nineteenth century and the modern period (much as Charles Baudelaire does in poetry). His rediscovery of Spanish painting from the golden age, his willingness to show the unpainted canvas, his exploration of the forthright nude, and his radical brush strokes are the first steps toward Impressionism. Impressionism would take the Barbizon school one step farther, rejecting once and for all a belabored style and the use of mixed colors and black, for fragile transitive effects of light as captured outdoors in changing light (partly inspired by the paintings of J. M. W. Turner and Eugène Boudin). It led to Claude Monet with his cathedrals and haystacks, Pierre Auguste Renoir with both his early outdoor festivals and his later feathery style of ruddy nudes, Edgar Degas with his dancers and bathers. Other important impressionists were Alfred Sisley, Camille Pissarro and Gustave Caillebotte. After that threshold was crossed, the next thirty years became a litany of amazing experiments. Vincent van Gogh, Dutch born, but living in France, opened the road to expressionism. Georges Seurat, influenced by color theory, devised a pointillist technique that governed the Impressionist experiment and was followed by Paul Signac. Paul Cézanne, a painter's painter, attempted a geometrical exploration of the world, that left many of his peers indifferent. Paul Gauguin, a banker, found symbolism in Brittany along Émile Bernard and then exoticism and primitivism in French Polynesia. These painters were referred to as Post Impressionists. Les Nabis, a movement of the 1890s, regrouping painters such as Paul Sérusier, Pierre Bonnard, Édouard Vuillard and Maurice Denis, was influenced by Gauguin's example in Brittany: they explored a decorative art in flat plains with the graphic approach of a Japanese print. They preached that a work of art is the end product and the visual expression of an artist's synthesis of nature in personal aesthetic metaphors and symbols. Henri Rousseau, the self taught dabbling postmaster, became the model for the naïve revolution.
20 ғасыр
ХХ ғасырдың басындағы жылдар импрессионизм мен постимпрессионизмнің тудырған түс пен мазмұн бойынша эксперименттерімен ерекшеленді. Шығыс елдерінен келген өнімдер де жаңа ықпалдар әкелді. Сомамен бір уақытта Les Fauves (Генри Матисс, Андре Деран, Морис де Вламинк, Альберт Марке, Рауль Даффи, Отон Фриес, Чарльз Камойн, Анри Мангуен) неміс экспрессионизмі сияқты түсқа басқан, жарылыс жасады. Парижде тұратын испан суретшісі Пабло Пикассо африкалық тайпалық маскаларды тауып, 1907 жылы «Авиньон қыздары» атты туындысын жасауға шабыттанды. Кубизмнің барлық кезеңдері келесі он жыл бойы Еуропа мен Америка суретшілігіне үстемдік етті. (Толық талқылау үшін Кубизм туралы мақаланы қараңыз.) Бірінші дүниежүзілік соғыс Франциядағы өнердің дамуын тоқтатпады. 1916 жылы Цюрихтегі «Кабаре Вольтер» барында наразылық білдірген топ жиналып, Даданың антиөнерлік радикалдылыққа толы жаңа бағытын құрды. Сол кезде Франсис Пикабия мен Марсель Дюшан да ұқсас идеяларды зерттеді. 1917 жылы Нью-Йоркте өткен көрмеде Дюшан Р.Матт қол қойған ақ фарфорлық писсуарды («Фонтан») өнер туындысы ретінде таныстырып, дайын өнімдерді пайдаланушының алғашқысы болды. Дада Парижге жеткенде, Зигмунд Фрейдтің еңбектеріне, әсіресе оның санасыздық туралы көзқарастарына қызығушылық танытқан жас суретшілер мен жазушылар тобы оны құлшыныспен қарсы алды. Даданың тудырған қозғалысы автоматты жазу, кездейсоқ әрекеттер және кейде сананың өзгеруі арқылы санасыздықты зерттеумен байланысты болды. Сюрреалистер тез арада сурет салу мен мүсін жасауға көшті. Күтпеген элементтердің шоқтықтығы, фроттаж, коллаж және декалькомания техникаларын қолдану, мистикалық пейзаждар мен арманнан туған бейнелерді сомдау 1930 жылдардың соңына дейін басты әдістерге айналды. Осы соғыстан кейін француз өнерінің бағыты шамамен екіге бөлінді. Бір топ суретшілер соғысқа дейінгі эксперименттерді, әсіресе сюрреализмді жалғастырды, ал екіншілері Нью-Йорктен келген абстрактілі экспрессионизм мен акшн-пейнтингті қабылдап, оларды тахизм немесе L'art informel арқылы француздық стильде орындады. Осы екі бағытқа паралель Жан Дюбуфет соғыстан кейінгі жылдары балалар суреттері, граффити және түрлі медиадағы карикатураларды зерттеу арқылы үстемдік құрды.