Француз үңкіріндегі тас суреттері

Кіріспе

Француз үңгірі тарихқа дейінгі суреттермен Францияның оңтүстік-шығысындағы Ардеш департаментінде орналасқан Шове Понт-д'Арк үңгірі – әлемдегі ең жақсы сақталған бейнелі үңгір суреттерінің бірі және Жоғарғы Палеолит дәуіріндегі өмірдің басқа да дәлелдерін қамтиды. Ол Валон Понт-д'Арк коммунасының жанында, Ардеш өзенінің бұрынғы арнасының үстіндегі әктас жартаста, Ардеш шатқалында орналасқан. 1994 жылдың 18 желтоқсанында ашылған бұл орын ең маңызды тарихи алдындағы өнер нысандарының бірі саналады. БҰҰ-ның мәдени агенттігі ЮНЕСКО 2014 жылдың 22 маусымында оған Дүниежүзілік мұра мәртебесін берді. Үңгірді алғаш рет үш үңгіртанушы – Элиетт Брунел Дешамп, Кристиан Иллаир және Жан-Мари Шове зерттеді, оның құрметіне алты айдан кейін, қазір "Le Trou de Baba" ("Бабаның тесігі") деп аталатын жерді Мишель Роза (Баба) тапқаннан кейін үңгір оның атымен аталады. Кейіннен топ үңгірге қайта оралды. Бұл топтың тағы бір мүшесі Мишель Шабо екеуімен бірге үңгірге тереңірек кіріп, Арыстар галереясын және соңғы бөлмені тапты. Шове өзінің ашқандығы туралы егжей-тегжейлі есебін жазған. Суреттер мен адамның басқа да іздерінен бөлек, олар түрлі жануарлардың қазылған қалдықтарын, іздерін және белгілерін тапты, олардың кейбіреулері қазір жойылып кеткен. Француз археологы Жан Клотттың одан әрі зерттеулері осы орын туралы көп мәліметтерді ашты. Даталар туралы пікір талас тудырды, бірақ 2012 жылы жарияланған зерттеу өнерді шамамен 32 000–30 000 жыл бұрынғы Ауриньяк кезеңіне жатқызуды қолдайды. 2016 жылы жарияланған, қосымша 88 радиокөміртектік даталарды пайдаланған зерттеу екі кезеңді көрсетті: біреуі 37 000–33 500 жыл бұрын, екіншісі 31 000–28 000 жыл бұрын, ал қара суреттердің көпшілігі ертерек кезеңге жатады.

Ерекшеліктері

Үңгір Ардеша өзенінің бұрынғы арнасынан жоғары орналасқан, бұл Пон-д’Арк ашылғанға дейін болған. Ардеш аймағының шатқалдарында көптеген үңгірлер бар, олардың көпшілігі геологиялық немесе археологиялық маңызы бар. Радиокөміртектік талдауларға сүйенсек, үңгір екі бөлек кезеңде адамдар пайдаланған: ауриньяк және граветт кезеңдері. Көркемдік жұмыстардың көп бөлігі ертедегі ауриньяк дәуіріне (32 000 – 30 000 жыл бұрын) жатады. Кейінгі граветт кезеңіндегі қоныстану, шамамен 27 000 – 25 000 жыл бұрын болған, баланың іздері, ежелгі ошақтардың күйген қалдықтары және үңгірді жарықтандырған шамдардан қалған көміртегінің қара іздерінен басқа көптеген із қалдырмады. Бұл іздер дәл мерзімін анықтауға болатын ең көне адам іздері болуы мүмкін. Баланың үңгірге келгеннен кейін, деректер көрсетіп тұрғандай, тарихи кіреберісін жапқан жер сілкінісі салдарынан 1994 жылға дейін үңгірге ешкім тиіспеген. Үңгірдің жұмсақ, саз сияқты еденінде үңгір аюларының іздері және аюлардың ұйықтаған жерлері деп саналатын үлкен, дөңгелек ойыстар сақталған. Қазба жұмыстарынан табылған сүйектердің көптеген қалдықтары бар, олардың ішінде үңгір аюларының бас сүйектері және мүйізді екі мүйізді малдың бас сүйектері бар. 26 000 жыл бұрынғы іздер иттікі деп болжанады, бірақ олар қасқырдың іздері болуы мүмкін деген күмәндар бар.

Суреттер

Жүздеген жануарлардың суреттері тізімделген, кем дегенде 13 түрлі түрді бейнелейді, оның ішінде басқа мұз дәуірі суреттерінде сирек немесе кездеспейтін түрлер де бар. Палеолиттік үңгір өнерінде көбінесе кездесетін, жылқы, жабайы сиыр, мамонт сияқты өсімдікпен қоректенетін жануарлардың суреттерінен гөрі, Шове үңгірінің қабырғаларында көптеген жыртқыш жануарлар бейнеленген, мысалы, үңгір арыстандары, барыс, аюлар және үңгір гиеналары. Бұқалардың суреттері де бар. Көптеген үңгір өнеріне тән, толыққанды адам бейнесінің суреттері жоқ, бірақ екі жартылай "Венера" бейнесі бар: біреуі Соңғы бөлменің нишасында немесе вестибюлінде, ал екіншісі бірнеше метр қашықтықтағы, конус немесе тіс пішіндес аспапта; екеуі де толық емес аяқтарға бекітілген сыртқы жыныс мүшесінен тұрады. Аспаптағы Венераның үстінде және оған жанасқан жерде бизонның басы бейнеленген, бұл кейбір зерттеушілерді бұл композициялық суретті Минотавр деп сипаттауға итермеледі. Үңгірдің бетіне басылған қолдарға пигменттің шашыратылуы арқылы жасалған қызыл охр қол іздері мен қолдың контурлары бар. Үңгірдің ішінде абстрактілі белгілер – сызықтар мен нүктелер кездеседі. Сонымен қатар, көбелекке немесе құсқа ұқсас екі анықталмаған сурет те бар. Бұл тақырыптардың жиынтығы, тарихқа дейінгі өнер мен мәдениетті зерттеушілердің кейбіреулерін, бұл суреттерде діни, шамандық немесе магиялық элементтер болған деген тұжырымға әкелді. Кейінірек бұғы суретімен жабылып қалған суретте, сол кездегі белсенді болған аймақтық жанартауларға ұқсас, лава құйып жатқан жанартау бейнеленген. Бұл расталса, бұл вулканның атқылауының ең ерте суреті болар еді. Бұл суреттерді жасаған суретшілер басқа үңгір өнерінде сирек кездесетін техникаларды қолданған. Көптеген суреттер қабырғадағы қоқым мен шөгінділер тазартылғаннан кейін ғана жасалған сияқты, суретшілер жұмыс істеген тегіс және айқын ақшыл бетті қалдырған. Сондай-ақ, үш өлшемділік және қозғалыс сезімі кейбір бейнелердің контурларын ойып жасау арқылы жеткізілген. Бұл өнер сол заманға тән ерекшелігі – мысалы, жануарлардың бір-бірімен өзара әрекеттесуі сияқты "көріністерді" бейнелеуі. Мысалы, екі жүнді бұқаның мүйіздерін шауып, аумақ немесе жұптасу құқығы үшін күресіп жатқаны көрінеді.

Hundreds of animal paintings have been catalogued, depicting at least 13 different species, including some rarely or never found in other ice age paintings. Rather than depicting only the familiar herbivores that predominate in Paleolithic cave art, i. e. horses, aurochs, mammoths, etc., the walls of the Chauvet Cave feature many predatory animals, e. g., cave lions, leopards, bears, and cave hyenas. There are also paintings of rhinoceroses. Typical of most cave art, there are no paintings of complete human figures, although there are two partial "Venus" figures: one within a niche or vestibule of the End Chamber, and the other on a roughly conical or dental shaped pendant several meters away; both are composed of what appears to be a vulva attached to an incomplete pair of legs. Above the pendant Venus, and in contact with it, is a bison head, which has led some to describe the composite drawing as a Minotaur. There are a few panels of red ochre hand prints and hand stencils made by blowing pigment over hands pressed against the cave surface. Abstract markings—lines and dots—are found throughout the cave. There are also two unidentifiable images that have a vaguely butterfly or avian shape to them. This combination of subjects has led some students of prehistoric art and cultures to believe that there was a ritual, shamanic, or magical aspect to these paintings. One drawing, later overlaid with a sketch of a deer, is reminiscent of a volcano spewing lava, similar to the regional volcanoes that were active at the time. If confirmed, this would represent the earliest known drawing of a volcanic eruption. The artists who produced these paintings used techniques rarely found in other cave art. Many of the paintings appear to have been made only after the walls were scraped clear of debris and concretions, leaving a smoother and noticeably lighter area upon which the artists worked. Similarly, a three dimensional quality and the suggestion of movement are achieved by incising or etching around the outlines of certain figures. The art is also exceptional for its time for including "scenes", e. g., animals interacting with each other; a pair of woolly rhinoceroses, for example, are seen butting horns in an apparent contest for territory or mating rights.

Кездесу

Жан Клоттс айтқандай, үңгірде "суреттерден, оттың іздерінен және едендерден алынған қара түсті" радиокөміртек даталау негізінде белгілі ең көне үңгір суреттерінің кейбіреулері бар. Клоттс "күні екі топқа бөлінеді, біреуі шамамен 27 000–26 000 жыл бұрын, ал екіншісі шамамен 32 000–30 000 жыл бұрын" дейді. Кейбір археологтар бұл даталарға күмән келтіреді. Кристиан Цюхнер басқа жақсы даталанған жерлердегі ұқсас суреттермен стильдік салыстыруларға сүйене отырып, қызыл суреттер граветт дәуірінен (шамамен 28 000–23 000 жыл бұрын), ал қара суреттер ерте магдален дәуірінен (шамамен 18 000–10 000 жыл бұрын) деп пікір білдірді. Петтит пен Бан сонымен қатар, даталау дәстүрлі стильдік ретімен сәйкес келмейді және суреттерде пайдаланылған ағаш көмірінің көзі мен ашық тау жыныстары бетіндегі беткі ластану деңгейі туралы белгісіздік бар деп мәлімдеді. Стилистикалық зерттеулер кейбір граветт оюларының қара суреттерге салынып, суреттердің ескірек шығу тегін дәлелдегенін көрсетті. 2011 жылға қарай радиокөміртек талдауына 80-нен астам үлгі алынды, олардың үлгілері оттың іздерінен, суреттердің өздерінен, сондай-ақ үңгірдің еденінен табылған жануарлардың сүйектері мен ағаш көмірінен алынды. Радиокөміртек даталары осы үлгілердің негізінде Шоведе екі кезең болғанын көрсетті: 35 000 жыл бұрын және 30 000 жыл бұрын. Бұл үңгірдің Ауригнак дәуірінде орналасқанын және суреттелгенін көрсетеді. 2012 жылдың мамыр айында Савой университеті, Экс-Марсель университеті және Ұлттық тарихқа дейінгі орталық ғалымдары Proceedings of the National Academy of Sciences журналында жариялаған зерттеу мақаласында суреттерді 30 000–32 000 жыл бұрын Ауригнак дәуірінде жасаған адамдар жасағандығын растады. Зерттеушілердің бұл тұжырымдары үңгірдің жалғыз кіреберісі деп саналатын жердің айналасындағы тау жыныстарының геоморфологиялық және 36Cl (Хлорид 36) даталауын пайдалана отырып, талдау жасауға негізделген. Олардың талдаулары кіреберіс шамамен 29 000 жыл бұрын құлаған жартастан жабылып қалғанын көрсетті. Олардың бұл табылған деректері үңгірдегі адамның болу уақытын және суреттерді радиокөміртек даталау арқылы анықтаған уақытқа сәйкес келтірді, яғни 32 000–30 000 жыл бұрын. 2016 жылы осы журналда 259 радиокөміртек датаны зерттеген зерттеу жүргізілді, олардың кейбіреулері бұрын жарияланбаған. Зерттеу нәтижесінде адам баласы екі кезеңді басқарды, біріншісі 37 000 жылдан 33 500 жылға дейін, ал екіншісі 31 000 жылдан 28 000 жылға дейін. Қара суреттердегі екі датадан басқа барлық даталар ерте кезеңнен шыққан. Авторлар бірінші кезең үңгірді бекіткен тас құлаумен аяқталды деп санайды, екінші баспана кезеңінің соңында тағы екі тас құлау болды, содан кейін адамдар немесе ірі жануарлар үңгірге қайтадан табылғанға дейін кірмеді. Los Angeles Times газетінің электронды поштасына авторлардың екеуі түсіндірді:

The cave contains some of the oldest known cave paintings, based on radiocarbon dating of "black from drawings, from torch marks and from the floors", according to Jean Clottes. Clottes concludes that the "dates fall into two groups, one centred around 27,000–26,000 BP and the other around 32,000–30,000 BP." Some archaeologists have questioned these dates. Christian Züchner, relying on stylistic comparisons with similar paintings at other well dated sites, expressed the opinion that the red paintings are from the Gravettian period (c. 28,000–23,000 BP) and the black paintings are from the Early Magdalenian period (early part of c. 18,00010,000 BP). Pettitt and Bahn also contended that the dating is inconsistent with the traditional stylistic sequence and that there is uncertainty about the source of the charcoal used in the drawings and the extent of surface contamination on the exposed rock surfaces. Stylistic studies showed that some Gravettian engravings are superimposed on black paintings proving the paintings' older origins. By 2011, more than 80 radiocarbon dates had been taken, with samples from torch marks and from the paintings themselves, as well as from animal bones and charcoal found on the cave floor. The radiocarbon dates from these samples suggest that there were two periods of creation in Chauvet: 35,000 years ago and 30,000 years ago. This would place the occupation and painting of the cave within the Aurignacian period. A research article published in Proceedings of the National Academy of Sciences in May 2012 by scientists from the University of Savoy, Aix Marseille University and the Centre National de Prehistoire confirmed that the paintings were created by people in the Aurignacian era, between 30,000 and 32,000 years ago. The researchers' findings are based on the analysis using geomorphological and 36Cllink=Chlorine 36 dating of the rock slide surfaces around what is believed to be the cave's only entrance. Their analysis showed that the entrance was sealed by a collapsing cliff some 29,000 years ago. Their findings put the date of human presence in the cave and the paintings in line with that deduced from radiocarbon dating, i. e., between 32,000–30,000 years BP. A 2016 study in the same journal examining 259 radiocarbon dates, some unpublished before, concluded that there were two phases of human occupation, one running from 37,000 to 33,500 years ago and the second from 31,000 to 28,000 years ago. All but two of the dates for the black drawings were from the earlier phase. The authors believe that the first phase ended with a rockfall that sealed the cave, with two more rockfalls at the end of the second occupation phase after which no humans or large animals entered the cave until it was rediscovered. In an email to the Los Angeles Times two of the authors explained,

2020 жылы зерттеушілер жаңа IntCal20 радиокөміртек калибрлеу қисығын пайдаланып, үңгірдегі ең көне сурет 36 500 жыл бұрын жасалған деп есептеді. Chauvet үңгірінің өзінде жүргізілген датамен қатар, 2008 жылдан бастап, үңгірді зерттеуге жауапты ғылыми топтың бірнеше мүшесі Джулиен Моннидің басшылығымен Ардеш өзенінің сағалары бойындағы басқа да тас сурет орындарында хронологиялық зерттеулер жүргізді. Бұл Points үңгірінде (Аигезе; Гард; Франция) болды, ол Шове үңгірімен, сонымен қатар Deux Ouvertures үңгірінде айқын иконографиялық ұқсастықтарды ұсынады. "Datation Grottes Ornées" (DGO) жобасы аясында бұл зерттеу аймақтағы тас суреттеріндегі үңгірлер қай кезде пайда болғанын анықтауға бағытталған. DGO жобасы Chauvet үңгірінің хронологиялық және иконографиялық ерекшелігін "сырттан" талқылауды ұсынады, оны аймақтық ансамбльге орналастыру арқылы. Бұл зерттеу әлі жалғасуда (2020). Алайда, ол қазірдің өзінде Chauvet үңгірінің хронологиясына қатысты жанама көптеген нәтижелер берді.

Сақтау

1994 жылдан бері үңгірге қоғамдық кіру тоқтатылған. 19-шы және 20-шы ғасырларда табылған Алтамира және Ласко сияқты әсемделген үңгірлердегі тәжірибелерге байланысты кіруге қатаң шектеулер қойылған. Көптеп келушілердің кіруі салдарынан қабырғаларда саңырау пайдалып, өнер ескерткіштеріне зиян келген. 2000 жылы үңгір суреттерінің маманы және археолог Доминик Баффиер үңгірді сақтау және басқару жөніндегі жұмыстарға тағайындалды. 2014 жылы оның орнын Мари Бардиза басты. Caverne du Pont d'Arc (Grotte Chauvet 2) – Chauvet үңгірінің "Faux Lascaux" үлгісінде жасалған көшірмесі, 2015 жылдың 25 сәуірінде көпшілікке ашылды. Бұл әлемдегі ең ірі үңгір көшірмесі, Ласко үңгірінің көшірмесінен он есе үлкен. Өнер шынайы жер асты мекенінің кішірейтілген көшірмесінде, жер үстіндегі дөңгелек ғимаратта толық көлемде қайта жаңғыртылған, нағыз үңгірден бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан. Көрермендердің сезімдерін ояту үшін үнсіздік, қараңғылық, температура, ылғалдылық және акустика сияқты әсерлер мұқият қайта жаңғыртылған.