Кіріспе
Тарихқа дейінгі өнер – әдебиетке дейінгі, тарихи дәуірге дейінгі мәдениеттерде жасалған өнердің барлық түрі. Ол геологиялық тарихтың өте кеш сатыларында басталып, әдетте сол мәдениет жазуды немесе жазба жүргізудің басқа тәсілдерін дамытқанға дейін, немесе маңызды тарихи оқиғаларды жазатын басқа мәдениетпен маңызды байланыс орнатқанға дейін жалғасады. Осы кезде көне өнер басталады, яғни жазуды білетін ежелгі мәдениеттердің өнері. Сондықтан, осы терминге кіретін кезеңнің аяқталу мерзімі әлемнің әртүрлі аймақтарында әртүрлі болады. Өнерлік мақсатпен жасалған еңбектердің іздерін көрсететін ең ертедегі адам жасаған заттар туралы пікірталас бар. Мұндай өнер 40 000 жыл бұрынғы Жоғарғы палеолит дәуірінде болғаны белгілі, бірақ одан да ертерек пайда болған болуы мүмкін. 2018 жылдың қыркүйегінде ғалымдар Homo sapiens жасаған ең ерте суретті тапқандарын хабарлады, оның жасы шамамен 73 000 жылға жетеді. Бұл бұрын табылған 43 000 жылдық артефакттардан әлдеқайда ерте. Алайда, сарапшылар осы гравюраларды «өнер» деп санауға бола ма жоқ па деген мәселеде келіспеушілік тудырады. Жоғарғы палеолиттен мезолитке дейін үңгір суреттері мен мүсіндер, әшекейленген бұйымдар сияқты көшпелі өнер басым болды, сондай-ақ кейбір тұрмыстық заттарда да декоративтік өрнектер кездеседі. Неолит дәуірінде ерте керамика, мүсін және мегалиттердің құрылысының іздері табылды. Осы кезеңде алғашқы тас суреттері де пайда болды. Қола дәуірінде металл өңдеудің дамуы өнер жасау үшін жаңа материалдарды, стильдік әртүрліліктің артуын және өнерден басқа ешқандай мақсаты жоқ заттардың жасалуын қамтамасыз етті. Бұл кезеңде кейбір аймақтарда өнер туындыларын жасауға маманданған қолөнершілер тобы және алғашқы жазу жүйелері пайда болды. Темір дәуірінде ежелгі Египеттен ежелгі Қытайға дейін жазуды білетін өркениеттер пайда болды. Әлемнің көптеген халықтары өздерінің географиялық аймағы мен мәдениетіне тән өнер туындыларын жасауды жалғастырды, дейін саяхаттар мен сауда оларға жазба жүргізу тәсілдерін жеткізді. Кейбір мәдениеттер, атап айтқанда майялар өркениеті, өркендеген кезеңінде жазуды өздігінен дамытты, бірақ кейіннен ол жоғалып кетті. Мұндай мәдениеттерді тарихқа дейінгі деп санауға болады, әсіресе егер олардың жазу жүйесі дешифрленбеген болса.
In the history of art, prehistoric art is all art produced in preliterate, prehistorical cultures beginning somewhere in very late geological history, and generally continuing until that culture either develops writing or other methods of record keeping, or makes significant contact with another culture that has, and that makes some record of major historical events. At this point ancient art begins, for the older literate cultures. The end date for what is covered by the term thus varies greatly between different parts of the world. The earliest human artifacts showing evidence of workmanship with an artistic purpose are the subject of some debate. It is clear that such workmanship existed 40,000 years ago in the Upper Paleolithic era, although it is quite possible that it began earlier. In September 2018, scientists reported the discovery of the earliest known drawing by Homo sapiens, which is estimated to be 73,000 years old, much earlier than the 43,000 years old artifacts understood to be the earliest known modern human drawings found previously. have been found, although experts disagree on whether these engravings can be properly classified as 'art'. From the Upper Paleolithic through to the Mesolithic, cave paintings and portable art such as figurines and beads predominated, with decorative figured workings also seen on some utilitarian objects. In the Neolithic evidence of early pottery appeared, as did sculpture and the construction of megaliths. Early rock art also first appeared during this period. The advent of metalworking in the Bronze Age brought additional media available for use in making art, an increase in stylistic diversity, and the creation of objects that did not have any obvious function other than art. It also saw the development in some areas of artisans, a class of people specializing in the production of art, as well as early writing systems. By the Iron Age, civilizations with writing had arisen from Ancient Egypt to Ancient China. Many indigenous peoples from around the world continued to produce artistic works distinctive to their geographic area and culture, until exploration and commerce brought record keeping methods to them. Some cultures, notably the Maya civilization, independently developed writing during the time they flourished, which was then later lost. These cultures may be classified as prehistoric, especially if their writing systems have not been deciphered.
Төменгі және орта палеолит
Ең ертедегі нақты өнер Жоғарғы палеолитке жататын Homo sapiens Aurignacian археологиялық мәдениетімен байланысты. Дегенмен, эстетикалыққа деген ұмтылыс 100 000 – 50 000 жыл бұрынғы Орта палеолитте пайда болғанына қатысты деректер бар. Кейбір археологтар Орта палеолитке тән кейбір заттарды көркемдік өнердің алғашқы мысалдары деп қарастырады. Заттардың симметриясы, құралдың пішініне назар аудару белгілері кейбір зерттеушілерді Ашеул қолбалталары мен әсіресе лавр ұштарын көркемдік ниетпен жасалған деп ойлауға жетеледі. Сонымен қатар, шамамен 500 000 жыл бұрын (яғни, Төменгі палеолитке дейін) Homo erectus-қа байланысты, Pseudodon қабығының DUB1006 fL фрагментінде акула тісімен жасалған деп саналатын зигзаг тәрізді өрнек, көркемдік қызметтің ең ерте дәлелі болуы мүмкін, бірақ осы геометриялық оюдың мақсаты әлі белгісіз. Бұл өрнек, табылган бөлігінде көрінгеннен гөрі, күрделі және құрылымды болған болуы мүмкін. Бұл сурет табылар кезде көптеген пікір-таластар туды. Осы суретті Homo sapiens жасағанын дәлелдеу үшін, пигменттерді химиялық талдаумен айналысатын француздық ғалымдар тобы түрлі әдістерді қолданып, сол сызықтарды қайта жасады. Олар сурет құрайтын сызықтардың қасақана салынғанын және олардың көп бөлігі окермен жасалғанын анықтады. Бұл жаңалық ертедегі Homo sapiens-тің мінез-құлқы мен танымдық қабілеттерін түсінуге жаңа көзқарас ұсынады. Неандертальдықтар да өнер жасаған болуы мүмкін. Ла Пасиега (Кантабрия) үңгірлеріндегі суреттер, Малтравиесо (Экстремадура) үңгіріндегі қолдың бейнесі және Ардалес (Андалусия) үңгіріндегі қызыл бояумен салынған түзілімдер 64 800 жылға дейін соққандарын көрсетеді, бұл Еуропаға қазіргі адамдардың келуінен кем дегенде 20 000 жыл бұрын болған. 2021 жылдың шілдесінде ғалымдар неандертальдықтар шамамен 51 000 жыл бұрын жасаған, әлемдегі ең көне өнер туындыларының бірі – сүйектен жасалған оюылды тапқандарын хабарлады.
Жоғарғы палеолит
2018 жылдың қарашасында ғалымдар Индонезияның Борнео аралындағы Лубанг Джериджи Салех үңгірінен 40 000 (мүмкін, 52 000) жыл бұрынғы белгісіз жануардың ең көне бейнелі суреті табылып, хабарлады. 2020 жылы Германияның Харц тауларынан Мегалоцерос сүйегі табылды, оған Homo neanderthalensis өкілдері 51 000 жыл бұрын әшекейлер ойып салған. Еуропадағы осы кезеңдегі монументалды ашық ауадағы өнер туындыларына Португалиядағы Коа алқабы мен Мазуко, Испаниядағы Доминго Гарсия мен Сиега Верде және Франциядағы жартас суреттері жатады. Оңтүстік Кореядағы Туробонг үңгірінен адам қалдықтары табылып, онда 40 000 жылға дейін сона сүйектері мен сона бейнелері кездеседі. Сокчанг ридегі сона мен бұғының петроглифтері де Жоғарғы Палеолитке жата алады. Жапонияның ерте туындыларын еске түсіретін стильдегі қыш сынықтары Джеджу аралындағы Косан риде табылды, ол кезде теңіз деңгейі төмен болғандықтан, Жапониядан қол жетімді болған. Ең көне петроглифтер шамамен Мезолит пен Жоғарғы Палеолиттің соңына, яғни 10 000 – 12 000 жыл бұрын жатсады. Африкадағы ең көне тас суреттері шамамен 10 000 жылға дейін сонады. Африкада табылған алғашқы нақты бейнеленген адам суреттері шамамен 8 000 жыл бұрын Нил өзені аңғарында пайда болған, ал 10 000 жыл бұрын Малиге дейін батысқа тараған. Ерте өнерді қамтитын танымал орындарға Оңтүстік Алжирдегі Тассили н'Айджер, Ливиядағы Тадрат Акакус (ЮНЕСКО Әлемдік мұрасы) және Солтүстік Чадтағы Тибести таулары кіреді. Оңтүстік Африкадағы Вондерверк үңгіріндегі жартасқа салынған суреттер осы кезеңге жатады. Танзаниядағы бір орында 29 000 жылға дейін сонатын күмәнді мерзімдер анықталды. Намибиядағы Аполлон 11 үңгір кешеніндегі бір орын 27 000 жыл бұрын пайда болған деп есептеледі. Түркиядағы Гёбекли-Тепеде тікбұрышты Т пішіндес тас бағаналар шеңбері бар, олардың жасы б.з.д. 10-8 мыңжылдықтарға дейін сонады; бұл әлемдегі ең көне мегалиттер. Көптеген бағаналар абстрактілі, түсініксіз пиктограммалармен және жануарлардың ойылған бейнелерімен әшекейленген.
Азия
Азия бірнеше маңызды өркениеттердің алға басу ортасы болды, ең бастысы – Қытай және Оңтүстік Азия өркениеттері. Шығыс Азияның тарихқа дейінгі кезеңі ерекше қызығушылық тудырады, себебі Қытайда жазу және тарихи жазбаларды жүргізудің салыстырмалы түрде ерте пайда болуы, онымен шектес мәдениеттер мен географиялық аймақтарға едәуір әсер еткен. Месопотамияның өте бай өнер дәстүрлерінің көп бөлігі тарихқа дейінгі деп саналынбайды, себебі жазу сол жерде өте ерте пайда болды, бірақ оған жақын орналасқан Урарту, Луристан және Парсы мәдениеттерінің маңызды және күрделі өнер дәстүрлері болған.
Үндістан субконтиненті
Ең ертедегі үнді суреттері – тарихқа дейінгі дәуірдегі тасқа салынған суреттер мен петроглифтер, мысалы, Бхимбетка үңгірлерінде табылғандар. Олардың кейбіреулері шамамен б.з.д. 8000 жылға дейін соққандарын көрсетеді. Инд өзені алқабындағы өркениет ұсақ мөрлер мен мүсіндер жасаған, олар сауатты болуы мүмкін. Бірақ, оның құлдырауынан кейін сауатты кезеңге дейін өте аз көркемдік мұралар қалды, себебі, ыдырайтын материалдар қолданылған болуы мүмкін.
Әзірбайжан
Әзірбайжандағы Үлкен Кавказ тауларының оңтүстік-шығысында, Бакуден 60 км қашықтықта орналасқан Гобустан ұлттық паркінің қорығы 12 мың жылдан астам бұрынғы кездерге дейін сақталып келген. Қорықта негізінен аң аулау көріністерін, адам және жануарлардың суреттерін бейнелейтін 6000-нан астам тасқа қашалған өрнектер бар. Сондай-ақ, викинг кемелеріне ұқсас ұзын кемелердің суреттері де кездеседі. Гобустанға тән ерекшелік – Гавалдаш (тамбурин тасы) деп аталатын табиғи музыкалық тас.
Қытай
Тарихқа дейінгі өнер туындылары, мысалы неолит дәуіріндегі Қытайдағы боялған қыш ыдыстар, Сары өзен аңғарының Яншао және Лонгшан мәдениеттеріне дейін жетеді. Қытайдың қола дәуірінде ежелгі Шан және Чжоу әулеттерінің халқы ата-бабаларды құрметтеу рәсімдерінде қолданылатын қарапайым ыдыстар мен басқа да заттардың әсемделген нұсқаларынан тұратын көптеген қытайлық ырым-жырымдық қоладан жасалған бұйымдар жасады, олар таоти өрнектерімен және кейінгі Шан дәуіріндегі қола жазуларымен әшекейленген. 1987 жылы Қытайдың орталық бөлігіндегі Сансиндуйде жасалған қазбалар бұрын белгісіз болған, жазу танымайтын қола дәуірі мәдениетін ашты, оның артефактілері арасында ең үлкен қоладан жасалған мүсіндер (сол жақтағы мысал) бар еді, және ол бір замандас Шан дәуірінен мәдени тұрғысынан өте ерекше болды, ол әрқашан Қытай мәдениетінің үздіксіз дәстүрінің бір бөлігі болып келді.
Жапония
Археологиялық дәлелдерге сәйкес, ежелгі Жапониядағы Жомон халқы біздің заманымыздан бұрынғы 11 мыңжылдықта қыш жасауды алғаш дамытқан. Өркендеген сайын, Жомон халқы ылғалды сазға өрілген немесе өрілмеген жіптер мен таяқтарды басып, әсем өрнектер жасаған.
Корея
Корея өнерінің ең алғашқы үлгілері б.з.д. 3000 жылға дейінгі тас дәуірінің туындыларынан тұрады. Олар негізінен құрбандық мүсіндерінен құралған, бірақ петроглифтер де жақында қайта жаңғыртылды. Тас өнері, күрделі тас құралдар мен керамика да кең таралған. Осы ерте кезеңнен кейін түрлі корей патшалықтары мен әулеттерінің өнер стильдері қалыптасты. Осы кезеңдерде суретшілер өнер туындыларында көбінесе қытай стилін қабылдады. Дегенмен, корейлер қытай мәдениетін ғана емес, өзгертіп, қарапайым әсемдікке, табиғаттың тазалығына және спонтандылыққа жеңіс туғызды. Қытай стильдерінің осы сүзілуі кейіннен мәдени және географиялық жағдайларға байланысты жапон өнерінің дәстүрлеріне әсер етті. Кореяның тарихқа дейінгі кезеңі Кореяның үш патшалығының құрылуымен аяқталады, олар 12 ғасырда жазылған «Самгук Саги» еңбегінде көрсетілген. Бұл еңбек классикалық қытай тілінде жазылған (дәстүрлі Кореядағы ғалымдардың жазба тілі), б.з.д. 1 ғасырында басталып, қытай мәтіндерінде де (мысалы, 3 ғасырдағы «Сангуо Чжи») одан бұрынғы тарих туралы айтылады.
Желмұн кезеңі
Мәдениеттің айқын дәлелі неолиттің соңғы кезеңінде пайда болады, Кореяда бұл кезең Jeulmun қыш құмырасы дәуірі деп аталады. Осы кезеңдегі қыш құмыралар, Қытайдың көршілес аймақтарында табылғандарымен ұқсас, Z пішіндес өрнектермен безендірілген. Неолиттің ең ерте қоныстары, мысалы, Осан ри, б.з.д. 6000–4500 жылдарға жатады. Бұл қыш ыдыстарға тарақпен жасалған өрнектер тән, көбінесе олардың түбі сүйір болып келеді. Осы дәуірдегі әшекей бұйымдарының ішінде қабықтан жасалған маскалар бар, олардың ең маңыздылары Тонгсам доң, Осан ри және Синам риде табылған. Нонгпо доңынан қолмен пішirilген қыш мүсіндер қазылып алынған.
Мумун кезеңі
Мумун керамикасы кезеңінде, шамамен б.з.д. 1500 және б.з.д. 300 жылдар аралығында егіншілік кеңейді, ал ауылдар өсіп, кейбір жерлеулер әсемделуіне байланысты, ірі саяси құрылымдардың пайда болғанына куәліктер көріне бастады. Кореядағы мегалиттік қабірлер мен дольмендер осы кезеңге жатады. Сол кездегі керамика ерекше, әшекейсіз стильде жасалған. Бұл стильдегі көптеген өзгерістер солтүстіктен жаңа тайпалардың қоныс аударуынан туындаған болуы мүмкін, бірақ бұл мәселе талқылауда. Оңтүстік Кореядағы бірнеше жерде осы кезеңге жатқан деп саналатын тас өрнектер панельдері табылды, негізінен стильдік ерекшеліктеріне сүйене отырып. Кореяға қола өңдеу технологиясының нақты уақыты да даулы, алайда б.з.д. 700 жылға қарай қоладан жұмыс жасалғаны белгілі. Табылған заттардың ішінде стильдік ерекшеліктері бар қылыштар, айналар және белбеулердің қапсырмалары бар, сондай-ақ б.з.д. I ғасырға қарай кең таралған, жергілікті ерекшеліктері бар қола өңдеу мәдениетінің куәліктері де бар.
Тарихи Корея
300 жылға дейінгі және үш патшалықтың құрылуы мен бекітілуі шамасындағы 300 жылға дейінгі кезеңде Қытай және Жапониямен сауданың күшеюімен көркемдік және археологиялық ерекшеліктері көрінеді, бұл сол кездегі қытай тарихтарында расталады. Қытайдың экспансиялық күштері б.з.д. 1-ғасырда Солтүстік Кореяға шапқындап кіріп, әкімшілік аймақтар құрды; олар біздің заманымыздың 4-ғасырында ығыстырылды. Олардың кейбірінің, әсіресе қазіргі Пхеньянға жақын орналасқан Лэлангтің қалдықтары, Хан стиліне тән көптеген заттарды табыстырды. Қытай тарихтарында Кореяда б.з.д. 1-ғасырда темір өңдеудің басталуы да тіркелген. Тас ыдыстар мен пеште пісірілген қыш ыдыстар да осы кезеңге жатады, бірақ мерзімдері туралы пікір таластар бар. Кореяда жапондық шығару орны анық керамика табылса, Қытайдың солтүстік-шығысында корейлік металл өнімдері кездеседі.
Дала өнері
Дала өнерінің тамаша үлгілері – көбінесе алтын әшекейлер мен жылқыға арналған жабдықтар – Венгриядан Моңғолияға дейінгі кең аумақтарда табылады. Б.з.д. 7-3 ғасырлар аралығында жасалған бұл заттар көшпелі халықтың үнемі қозғалыста болуына байланысты әдетте кішкентай болады. Дала өнері негізінен жануарлар өнері болып табылады, яғни бірнеше жануардың (нақты немесе қиялданған) қатысқан соғыс көріністері немесе жеке жануар бейнелері (мысалы, алтын бұғылар) басым. Бұл халықтардың арасында ең танымалдары – Еуропалық даланың батысындағы скифтер. 1947 жылы кеңес археологы Сергей Руденконың Алтай тауларындағы Пазырықта патшалық бейіт тапқандығы ең әйгілі жаңалықтардың бірі болды. Бұл бейітте көптеген маңызды заттардың ішінде, Парсыда жасалған болжамдалатын ең көне сақталған кілем де болды. Бұл аймақтың солтүстік бөлігіндегі тарихи алдындағы жерлеулерде әдетте шіріп кететін ағаш және мата сияқты органикалық материалдар сақталған. Дала халықтары Еуропадан Қытайға дейінгі көршілес мәдениеттерден әсер алды және оларға әсер етті, ал кейінгі скифтік бұйымдар ежелгі грек стиліне күшті әсер еткен, және олардың көпшілігі гректердің скифтерде жасағаны мүмкін.
Таяу Шығыс
Қазіргі Израильдегі Айн Сахри ғашықтары – б.з.б. 9000 жылға жатпайтын кальциттен жасалған шағын натуфтық мүсін. Сол шамада Түркияның шығысындағы Ғөбекли Тепе есімді керемет ескерткіштің құрылысы басталды. Алғашқы кезеңде, Сыртқы керамикалық неолит (PPNA) дәуіріне жататын, ірі, бірақ әдемі пішінделген Т-тәрізді тас бағаналар шеңберлері орнатылды – әлемдегі ең көне мегалиттер. Қазіргі таңда геофизикалық зерттеулер нәтижесінде 20-ға жуық шеңберде 200-ден астам бағана табылды. Әр бағананың биіктігіне дейін және салмағы 10 тоннаға жетеді. Олар тасқа қазылған ойықтарға орнатылған. Екінші кезеңде, Сыртқы керамикалық неолит (PPNB) дәуірінде орнатылған бағаналар кішірек болды және жылтыратылған әкпен жабылған тікбұрышты бөлмелерде тұрды. Бағаналардың тегіс беттеріне жануарлар, абстрактілі суреттер және кейбір адамдардың бейнелері салынған. Дәстүр бойынша, Таяу Шығыстағы тарихқа дейінгі кезең б.з.б. 6 ғасырда Ахеменид империясының құрылуымен аяқталады, бірақ бұл аймақта жазу 2000 жылға жуық бұрын пайда болған. Осыған байланысты Месопотамия өнерінің өте бай және ұзақ дәстүрі, сондай-ақ ассириялық мүсіншілік, хетт өнері және Луристан қоласы сияқты көптеген дәстүрлердің бәрі тарихқа дейінгі өнерге жатады, тіпті олар билеушіні мақтауға арналған жазулармен жабылған болса да, мысалы, көптеген ассириялық сарайдағы бейнелер.
Тас дәуірі
Жоғарғы палеолит өнері мүйіз бен сүйектегі, әсіресе жануарлар бейнеленген ою-өрнектерді, сондай-ақ жоғарыда талқыланған Венера мүсіндері мен үңгір суреттерін қамтиды. Климат жылырақ болғанына қарамастан, мезолит кезеңінде бұрынғы кезеңнің жетістіктерінен айқын төмендеу байқалады. Тас өнері Скандинавия мен Солтүстік Ресейде, Жерорта теңізі маңындағы Шығыс Испанияда және Солтүстік Италиядағы Валькамоникадағы ең ерте тас суреттерінде кездеседі, бірақ осы аймақтардың арасында емес. Көшпелі өнердің мысалдары ретінде магдален мәдениетінен кейінгі Азилия мәдениетіне тән боялған тастар мен Даниядағы Тибринд Вигтен табылған ескектер сияқты тұрмыстық заттардағы өрнектерді атауға болады. Сербиядағы Темір қақпадағы Лепенски Вирдің мезолиттік мүсіндері б.з.д. 7-мыңжылдыққа жатады және адамдарды немесе адам мен балықтың араласуын бейнелейді. Ауыл шаруашылығының дамымаған кезеңдерінде де қарапайым қыш ыдыстар әртүрлі аймақтарда жасала бастады.
Мезолиттік
Алдыңғы жоғарғы палеолитпен және одан кейінгі неолитпен салыстырғанда, мезолиттен сақталған өнер туындылары аз. Жоғарғы палеолиттен бері тараған, болжам бойынша, Иберия Жерорта теңізі бассейнінің тас өнері – кең таралған құбылыс, бірақ ол жоғарғы палеолиттің үңгір суреттерінен әлдеқайда аз танымал, және олармен қызықты қарама-қайшылықты құрайды. Қазіргі таңда бұл орындар көбінесе ашық аспандағы жартастар, ал бейнеленгендердің көп бөлігі жануарлар емес, адамдар, үлкен топтардағы кішкентай тұлғалар; Рока делс Морос жерінде 45 тұлға бар. Киімдер, билер, шайқастар, аң аулау және азық-түлік жинау сахналары бейнеленген. Тұлғалар палеолит өнеріндегі жануарларға қарағанда әлдеқайда кішкентай және көбінесе схемалық түрде, бірақ көбінесе сергекті поздарда бейнеленген. Ілгек тесіктері мен қарапайым ою-өрнектермен бірнеше кішкентай қашап жасалған әшекейлер белгілі, олардың кейбіреулері Солтүстік Еуропадан кеудерейден, ал біреуі Ұлыбританиядағы Старр Каррден шиферден жасалған. Орал тауларындағы тас өнері палеолиттен кейін ұқсас өзгерістерді көрсетеді, ал ағаштан жасалған Шигир жөтел мүсін жасау үшін кеңінен қолданылған материалдың сирек сақталған мысалы болуы мүмкін. Бұл геометриялық өрнектермен қашалған, бірақ адам басымен толықталған шыршадан жасалған тақтайша. Қазір бөлшектерге бөлінген, бірақ жасалған кезде 5 метрден аса биіктікте болғандығы көрінеді.
Неолит дәуірі
Орталық Еуропада Linearbandkeramic, Lengyel және Vinča сияқты көптеген неолиттік мәдениеттер әйелдер (сирек еркектер) және жануарлардың мүсіндерін, оларды өнер деп атауға болады, сондай-ақ, мысалы, Želiesovce және боялған Lengyel стиліндегі күрделі керамикалық өрнектер жасады. Мегалиттік (яғни, үлкен тастан) ескерткіштер неолит дәуірінде Мальтадан Португалияға дейін, Франция арқылы, Оңтүстік Англиядан Уэльс пен Ирландияның көп бөлігіне дейін таралған. Олар сонымен қатар Германияның солтүстігінде және Польшада, тіпті Египетте Сахара шөлінде (Набта Плайя және басқа да жерлерде) де кездеседі. Барлық ғибадатханалардың ең жақсы сақталғандары және ең көне тұрған құрылыстары – Мальтаның мегалиттік ғибадатханалары. Олар б.з.д. V мыңжылдықта пайда болды, бірақ кейбір авторлар мезолиттік тамырлары бар екенін болжайды. Тарихи алдындағы ең танымал орындардың бірі – Стоунхендж, ол Стоунхендж әлемдік мұрасының бір бөлігі болып табылады және жүздеген ескерткіштер мен археологиялық орындарды қамтиды. Ескерткіштер Батыс және Солтүстік Еуропаның көп бөлігінде, әсіресе Францияның Карнак аймағында табылған. Ирландияның Ньюграйндж қаласындағы б.з.д. 3200 жылға жуық салынған үлкен үйінді қабірдің кіреберісінде күрделі спиральдармен өрнектелген алып тас орналасқан. Жақын жердегі Ноуттағы үйіндінің айналасында тік беттеріне тас суреттері салынған үлкен, жалпақ тастар бар, олардың мағынасы әртүрлі болып келген, соның ішінде жергілікті аңғардың бейнесі және Айдың ең көне суреті де бар. Бұл ескерткіштердің көпшілігі мегалиттік қабірлер болған, ал археологтар олардың көпшілігі діни мағынаға ие деп санайды. Ноутта Батыс Еуропадағы мегалиттік өнердің шамамен үштен бірі шоғырланған деп есептеледі. Орталық Альп тауларында Камунндықтар шамамен 350 000 петроглиф жасаған: Валкамоникадағы тас суреттерін қараңыз.
Қола дәуірі
Б.з.д. 3-мыңжылдықта Еуропада қола дәуірі басталды, бұл өнер үшін жаңа материал әкелді. Қола құралдардың тиімділігінің артуы өнімділіктің өсуіне әкеп соқты, ол өз кезегінде қолөнершілер тобын қалыптастырудың алғашқы қадамы болған артық өнімді тудырды. Қоғамның байлығының артуымен қатар, сәнді тауарлар жасала бастады, әсіресе әшекейленген қару-жарақтар. Мысалға, салтанатты қола дулығалар, сәндік балта бастары мен қылыштар, лур сияқты күрделі музыкалық аспаптар және Oxborough Dirk сияқты ешқандай қолданысқа ие емес, тек рәсімдік мақсаттағы заттар жасалды. Арнайы заттар алтыннан жасалды; Батыс және Орталық Еуропадан темір дәуірінен гөрі көбірек алтын заттар сақталған, олардың көптеген құпиялы және таңғажайып түрлері бар, мысалы, ирландтық ерекшелігі саналатын лунулалар, Молд плащы және алтын бас киімдер. Орталық Еуропадан табылған қыш ыдыстар әсем пішінделген және безендірілген. Діни обрядтарды бейнелейтін тас суреттер көптеген аймақтарда табылды, мысалы, Швециядағы Бохусланда және Солтүстік Италиядағы Валь Камоникада. Жерорта теңізінде миной өркениеті жоғары деңгейде дамыды, оның сарай кешендерінен фрескалардың бөліктері қазылып алынды. Қазіргі Ежелгі Египет өнері және басқа да дамыған Таяу Шығыс мәдениеттерінің өнері енді "тарихқа дейінгі" деп қарастырылмайды.
Темір дәуірі
Темір дәуірінде антропоморфтық мүсіндер дамыды, мысалы, Хиршланденнің жауынгері және Германияның Глауберг қаласындағы мүсін. Ерте темір дәуіріндегі Халштат суретшілері геометриялық, абстрактілі дизайндарды ұнатты, бұл классикалық әлеммен сауда байланыстарының нәтижесі болуы мүмкін. Ла Теннің күрделі және иілген стилі темір дәуірінің соңында Рейн өзенінің аңғарында пайда болды, бірақ ол тез арада континентке тарады. Бай басшылар сыйлықтарға және көрсетуге құштар болған сияқты, ал бронзадан жасалған сусын ыдыстары сияқты классикалық ықпалдар шарап ішудің жаңа әдетіне куәлік етеді. Ортақ тамақтану және ішу кельт қоғамы мен мәдениетінің маңызды бөлігі болды, ал олардың өнерінің көп бөлігі тақталар, пышақтар, қазандықтар және кеселер арқылы көрініс тапты. Сондай-ақ, жылқы жабдықтары мен қару-жарақтары да безендірілді. Мифологиялық жануарлар діни және табиғи сюжеттермен қатар кең таралған мотив болды, ал олардың бейнеленуі натуралистік пен стильделудің араласқан нұсқасы еді. Мегалиттік өнер кейде қолданыла берді, мысалы, қазіргі Францияның Энтремонт қаласындағы киелі орынның тас бағаналары. Жеке әшекейлерге торк алқалары кірді, ал монеталардың енгізілуі көркемдік өрнек беруге қосымша мүмкіндік берді. Осы кезеңдегі монеталар грек және римдік үлгілердің туындылары, бірақ кельт көркемдік стилінің ерекшелігін көрсетеді. Рейн аймағындағы Вальдальгесхаймдегі соңғы б.з.д. IV ғасырлық шарабаның жерлеу орны Ла Тен өнерінің көптеген көрнекті мысалдарын тапты, соның ішінде қола құмырасы және адамдардың бейнеленген қола тақташалары. Көптеген бұйымдарда классикалық өсімдіктерден алынған деп есептелетін иілген, органикалық стильдер болды. Батыс Еуропаның көп бөлігінде осы көркемдік стильдің элементтері римдік колониялардың өнері мен сәулетінде сақталған. Әсіресе Ұлыбритания мен Ирландияда римдік кезеңнен жалғасқан байланыс бар, бұл кельт мотивтерінің 6 ғасырдан бастап христиандық аралдық өнерде жаңа күшпен қайта пайда болуына мүмкіндік берді. Дамыған этрус мәдениеті б.з.д. 9-2 ғасырларда гректердің ықпалымен дамыды, содан кейін римдіктер оны сіңіріп алды. Осы кезеңнің соңында олар жазуды дамытты, бірақ ерте этрус өнерін тарихқа дейінгі деп санауға болады.
Африка
Ежелгі Мысыр осы мақаланың шеңберінен тыс қалады; оның Суданмен, осы кезеңде Нубия деп аталған, ерекше жақын қарым-қатынасы болды. Нубияда біздің заманымыздан бұрынғы 4-мыңжылдықтан бастап "А тобы", "С тобы" және Куш патшалығы сияқты дамыған мәдениеттер өркендеді.
Солтүстік Америка
Лит кезеңіне жататын, Америкадағы ең көне белгілі өнер – Веро Бич сүйегі, мүмкін мамонт сүйегі, б.з.д. 11 000 жылға дейін сонатын, жүріп бара жатқан мамонттың сызығымен ойылған. Америкадағы ең көне суреттелген зат – 10 900-10 200 жылдар аралығында жасалған Купер бизонының бас сүйегі.
Орта Америка
Ежелгі ольмектердің "құс ыдысы" мен тостағаны, екеуі де керамикадан жасалған және шамамен б.з.д. 1000 жылға жатса, сондай-ақ басқа да керамикалар шамамен 900°C-тан жоғары температураға жете алатын пештерде өндірілген. Мұндай жоғары температураға қол жеткізген тарихқа дейінгі жалғыз басқа мәдениет – ежелгі Египет. Ольмек өнерінің көп бөлігі жоғары стильде болып келеді және туындылардың діни мағынасын көрсететін иконографияны пайдаланады. Дегенмен, ольмек өнерінің кейбір туындылары таң қалдыратындай натуралистік, адам анатомиясын бейнелеуде дәлдігімен көзге түседі, бұл көрсеткішпен Колумбқа дейінгі Жаңа әлемде тек классикалық Майя дәуірінің ең жақсы туындылары ғана теңесе алады. Ольмек өнер формалары монументалды мүсіндерге және кішкентай жаде (нефрит) мүсіндеріне баса назар береді. Көбінесе, құдай жағуардың бейнесі осындай туындыларда кездеседі. Ольмек мүсіндері де олардың өмір сүрген кезеңінен көптеп табылған.
Оңтүстік Америка
Оңтүстік Америкадағы тас дәуірі өнеріне Монте-Алегре мәдениетінің Педра Пинтада үңгірінде жасалған 9250–8550 жж. б.з.б. мерзіміне жататын жартас суреттері кіреді. Перудегі Гитарреро үңгірінде Оңтүстік Америкадағы ең көне мата бұйымдары, 8000 ж. б.з.б. мерзіміне дейін сақталған.
Лит және керамика алдындағы кезеңдер
Перу, оның ішінде елдің солтүстік бөлігінен Чилидің солтүстік бөлігіне дейін созылған Орталық Анд аймағы, шамамен б.з.д. 10 000 жылға дейін адам қоныстанғандығының куәліктерін ұсынады. Бұл аймақта б.з.д. 1850 жылы керамика пайда болуына дейін үңгір суреттері мен моншақтар табылған. Бұл табыстардың ішінде Токепала үңгірлеріндегі б.з.д. 9500 жылға дейін сонау салынған тас суреттері бар, олардың мерзімі ғылыми тұрғыдан даулы. Перудегі Телармакай сияқты жерлеу орындарында б.з.д. 8600–7200 жылдар аралығында қызыл охр және моншақ түймелермен жасалған ритуалдық жерлеудің іздері табылды. Перуде пайда болған ең алғашқы керамика Валидивия аймағынан әкелінген болуы мүмкін; жергілікті қыш өнімдерінің өндірісі б.з.д. 1800 жылы Котош таулы аймағында және шамамен б.з.д. 1700 жылы Ла Флорида жағалауында пайда болды. Хуака Приетада, б.з.д. 2500–2000 жылдарға жататын орында, адам беттері күйдірілген ежелгі кальбаш қабықтары табылды. Хуака Приетада бұрылып өрілген өсімдік талшықтарынан жасалған, өрнекті және боялған тоқымалар да кездесті.
Бастапқы кезең және бірінші кезең
Орталық Анд мәдениеттеріндегі бастапқы кезең шамамен б.з.д. 1800 жылдан 900 жылға дейін созылды. Осы кезеңде Хуака-Приетадан табылған маталар өте күрделі, мысалы, тырнақтары жыланға айналған шабақтар мен екі басқан құстардың суреттері бейнеленген. Бұл суреттердің көпшілігі көру иллюзиясына ұқсас, яғни көрермен нені көруді қаласа, соның суреті басым болады. Осы уақыттан қалған басқа да жылжымалы өнер туындыларына әшекейленген айналар, сүйек және қабықшадан жасалған зергерлік бұйымдар, қуырылмаған саз балшықтан жасалған әйел мүсіндері жатады. Котош, Эль-Параисо (Перу) және Ла-Гальгада (археологиялық орын) сияқты жерлерде 100 000 тоннадан астам тасты жылдауды қажет ететін монументалды сәулеттік құрылыстар сақталған. Оңтүстік Америкадағы ең ірі салтанатты орындардың бірі – Сечин-Альто да ерекше назар аударарлық. Бұл орынның ең маңызды ескерткіші – он екі қабатты платформа, оның тастарына әскери сюжеттер салынған. Таулы аймақтың сәулеті мен өнері Шавин мәдениетінің қалыптасуына негіз болды. Шавин мәдениеті бірінші кезеңде (шамамен б.з.д. 900 жылдан бастап) Орталық Андыста үстемдік құрды және әдетте екі кезеңге бөлінеді. Б.з.д. 500 жылға дейін созылған бірінші кезең сол кездегі таулы және жағалаулық мәдениеттердің маңызды мәдени бірігуін көрсетеді. Текстиль, керамика, зергерлік бұйымдар және сәулет сияқты өнердің барлық түрлерінде яғуарлар, жыландар және адам-жануар гибридтері сияқты фантастикалық бейнелер кездеседі, олардың көпшілігі шығыстағы ормандардан шабыттанғандай көрінеді. Шавин мәдениетінің кейінгі кезеңі б.з.д. 500 жыл шамасында Шавин-де-Уантар орындағы маңызды сәулеттік кеңеюмен және стильдік өзгерістермен сипатталады. Бұл кеңеюге, басқа өзгерістермен қатар, қырықтан астам үлкен тас бас кірді, олардың орналасуы адамнан мифологиялық жануарларға айналуын көрсетеді. Бұл кезеңдегі кешендегі өнердің көп бөлігінде де осындай мифологиялық бейнелер кездеседі. Осы кезеңмен байланысты жылжымалы өнерге металлургияның дамыған түрлері, металл қорыту және дәнекерлеу кіреді. Каруа сияқты жерлерден табылған маталар Шавин мәдениетінің ықпалын көрсетеді, ал Шавин тарап отырған Куписник стиліндегі керамика аймақтағы кейінгі мәдениеттер үшін стандарттарды белгіледі. (Бұл мақаланың басында суреттелген ыдыс, кейінірек Моче мәдениетіне жатса да, Шавиннің тұмсықты ыдыстарының типін көрсетеді.)
Алғашқы аралық кезең
Ерте орталық кезең шамамен б.з.д. 200 жылдан 600 жылға дейін созылды. Бірінші Көріністің соңында Чавин мәдениеті құлдырауға бет бұрды, ал басқа мәдениеттер, көбінесе жағалау аймақтарында, дамуға кірісті. Олардың ең ертесі – Перудің орталық бөлігіндегі Паракас түбегінде орналасқан Паракас мәдениеті. 600–175 жылдар аралығында өркендеген олардың ерте туындылары Чавиннің әсерін анық көрсетеді, бірақ жергілікті ерекше стиль мен техника қалыптасты. Ол техникалық және көп уақытты талап ететін егжей-тегжейлі жұмыс, көрнекі түрде әдемі түстер және көптеген бейнелеу элементтерімен сипатталды. Техникалық ерекшеліктерге оттан өткеннен кейін саз ыдыстарға сурет салу және матаға тігіс салу жатады. Бір қызықты табылған нәрсе – оқу мақсатында қолданылған плащ; ол сарапшылардың тоқудың кейбір түрлерін жасағандығын, ал олардың жұмысымен салыстырғанда, аз тәжірибелі оқушылардың еңбектері араласқандығын көрсетеді. Перудің оңтүстігіндегі Наска мәдениеті, Наска сызықтары арқылы жер бетіне салынған алып суреттерімен кеңінен танымал, Паракас мәдениетімен кейбір ортақтықтарды бөліседі, бірақ техникасы (және көлемі) ерекшеленеді. Наска керамикасын жылтыратқышпен бояды, сондай-ақ маталарын да бояды. Наска керамикасында қарапайымнан фантастикалыққа дейінгі әртүрлі тақырыптар бейнеленген, соның ішінде тұрмыстық ыдыстар мен бейнелі мүсіндер бар. Наскалар алтынмен жұмыс істеуде де шебер болды және Анд музыкасында естілетіндей стильдегі құмыралар жасады. Әйгілі Наска сызықтары ғибадатхана сияқты құрылыстармен (тұрақты қоныс іздері жоқ) және сызықтармен байланысты болған ырым-жырымдық мақсаттарға арналған ашық алаңдармен бірге келеді. Сызықтар табиғи «қара тақтаға» салынған, онда қара тастың жұқа қабаты ақ тасты жабады; сызықтар қажетті жерлердегі жоғарғы қабатты алып тастау арқылы жасалды, бұл үшін алдымен геодезиялық әдістерді қолданып, суреттің жоспарын жасады. Перудің солтүстігінде бұл кезеңде Моче мәдениеті үстемдік құрды. Мочика немесе Ерте Чиму деп те аталатын бұл соғысшыл мәдениет шамамен 500 жылға дейін аймаққа билік етті, көрінетіндей, шөл жағалауындағы маңызды ресурстарға қол жеткізу үшін – егістік жерге және суға – жаулап алуды пайдаланды. Моче өнері тағы да ерекше, көрнекі және динамикалық, көптеген басқа Анд мәдениеттеріне тән емес. Сипан қаласындағы таза патшалық қабірлер сияқты жаңа жатқандар бұл кезең туралы білімді едәуір кеңейтті. Мочелер Чавин мәдениетінің кейбір элементтерін сіңірді, сонымен қатар сіңірілген кішігірім көрші мәдениеттердің, мысалы, Рекуай және Викус мәдениеттерінің идеяларын қабылдады. Олар толығымен мүсінделген керамикалық жануарлар жасады, алтынмен жұмыс істеді және маталар тоқыды. Өнерде күнделікті суреттер жиі кездеседі, бірақ олар ырым-жырымдық мақсатта жасалған сияқты. Кейінгі жылдары Мочелер кеңейіп келе жатқан Уари империясының ықпалына түсті. Уака-дель-Сольдегі Серро-Бланко орны Мочелердің астанасы болған көрінеді. 600 жыл шамасында табиғи апаттардан көп бөлігі қиратылған, содан кейін алтын іздеген испан конкистадорлары бұзған, және қазіргі кезде тонаушылармен жалғасуда.
Ортаңғы көкжиек
Ортаңғы көкжиек біздің заманымыздың 600-1000 жылдары аралығында өмір сүрді, оған екі мәдениет: Хуари мен Тиуанаку үстемдік етті. Тиуанаку (Тиауанако деп те жазылады) мәдениеті Титикака көліне жақын жерде (қазіргі Перу мен Боливия шекарасында), ал Вари мәдениеті Перудің оңтүстік таулы аймағында пайда болды. Екі мәдениет те Уари мен Тиуанакудың негізгі орталықтары арасындағы ерте аралық кезеңде белсенді болған Пукара мәдениетінің ықпалына түскендей. Бұл мәдениеттердің екеуінің де кең ауқымды ықпалы болды және олардың көшпелі өнерінде ортақ белгілері болды, бірақ монументалды өнерлері біршама ерекшеленді. Тиуанакудың монументалды өнері тас жұмыстарында техникалық шеберлікті көрсетті, оның ішінде мұқият жасалған рельефтер мен Понсе монолиті (сол жақтағы суретте), сондай-ақ Тиуанакудың негізгі орнында орналасқан Күн қақпасы сияқты монолиттер бар. Көшпелі өнерде қыш ыдыстарда бейнеленген бас суреттері бар «портреттік ыдыстар», сондай-ақ ягуарлар мен жыртқыш құстар сияқты табиғи бейнелер кездеседі. Керамикадан, тоқымадан бастап, ағаш, сүйек, қабықша сияқты әртүрлі материалдар шығармашылық үшін қолданылды. Тиуанаку орналасқан жерлерде дөңгелек тоқымалар табылған, олардың тоқыма жиегінің тығыздығы сантиметрге 80 жіпке жетеді. Вари Перудің солтүстігінен орталыққа дейінгі аймаққа үстемдік етті, олардың негізгі орталығы Аякучоға жақын орналасқан. Олардың өнері Тиуанаку стилінен айырмашылығы батыл түстер мен өрнектерді пайдалану арқылы ерекшеленеді. Вариден табылған ең маңызды заттардың бірі – дін қызметкерлері немесе билеушілер киетін деп есептелетін, көбінесе күрделі абстрактілі геометриялық өрнектермен, сондай-ақ жануарлар мен бейнелер бейнеленген тоқыма киімдер. Жоғары техникалық сапаға ие Вари керамикасы көп жағынан алдыңғы мәдениеттерге ұқсас, онда Моче сияқты құлаған мәдениеттердің жергілікті ықпалы әлі де байқалады. Металл бұйымдары, тонаушылар үшін құнды болғандықтан сирек кездеседі, бірақ олар әсем қарапайымдылықты және жоғары шеберлікті көрсетеді.
Кейінгі Горизонт және инка мәдениеті
Бұл кезең 1438 жылы кеңейе бастаған Инка империясының орталық Анд мәдениетіне толыққанды үстемдік құрған дәуірін көрсетеді. Ол 1533 жылы испан жаулап алуына дейін жалғасты. Инкалар бағындырған мәдениеттерден көптеген техникалық білімді сіңіріп қана қоймай, оларды стандартты пішіндермен және үлгілермен бірге өз ықпал аймағында, Китодан (Эквадор) Сантьягоға (Чили) дейін таратып, кеңейтті. Инка тас қалау шеберлігі ерекше; алып тастар араларына сіңіп кіретіндей етіп, мұқият орнатылған, тіпті пышақ жүзі де аралыққа сыймайды. Инканың монументалды құрылыстарының көптегені айналасындағы табиғи ортаны сәндіктей бейнелейді, бұл Мачу-Пикчудағы кейбір құрылыстарда ерекше көзге түседі. Инка Куско қаласын пума пішінде салған, пуманың басы Саксаюаман қаласында орналасқан, және қаланың әуеден түсірілген суреттерінде бұл пішін бүгінгі күнге дейін көрініп тұрады. Инка өнерінің иконографиясы, көптеген алдыңғы мәдениеттерден әсер алғанымен, оның ерекшелігін сақтайды. Қола өнімдері, сондай-ақ бірқатар мәдени дәстүрлер Чиму мәдениетіне қарызды: ең жақсы өнімдер билеушілерге арналған, олар ең әдемі мата киіп, алтын мен күміс ыдыстардан тамақтанған. Осының салдарынан Инка металл өнімдері сирек кездесетін, және испан жаулап алушылары үшін олжаның маңызды көзіне айналды. Киіз өнімдері империяда кеңінен бағаланды, өйткені оларды империяның алыс аймақтарында тасымалдау оңайырақ болды. Қыш ыдыстар көп мөлшерде жасалды, және басқа материалдар сияқты, стандартталған пішіндер мен үлгілерде өндірілді. Бір кең таралған пішін – урпу, қазіргі заманғы сақтау ыдыстары сияқты әртүрлі стандартты сыйымдылыққа ие ерекше құмыра пішіні. Осы стандарттауға қарамастан, көптеген жергілікті аймақтар өздерінің мәдениетінің ерекше ерекшеліктерін сақтап қалды; Инка билігіне дейін Чимудың күшті бақылауында болған аймақтарда жасалған қыш ыдыстар сол стильдің ерекшеліктерін сақтайды. Испан жаулап алуынан кейін, орталық Анд өнері испандықтар әкелген соғыс пен аурулардың әсеріне ұшырады. Ерте колониялық кезеңдегі өнер христиандық және Инка діни және көркемдік идеяларының ықпалын көрсетті, содан кейін жаулап алушылар әкелген жаңа техникаларды, соның ішінде матаға майлы бояу салуды қабылдады.
Оңтүстік Американың солтүстігіндегі ертедегі керамика
Оңтүстік Америкада әшекейленген қыш ыдыстардың ең ерте дәлелдері екі жерде табылды. Бразилияның Сантарем аймағындағы түрлі орналасқан жерлерде б.з.д. 5000-3000 жылдар аралығына жататын керамикалық сынықтар кездеседі. Колумбиядағы Монсу және Сан-Хасинтодағы ескерткіштер әртүрлі стильдегі қыш ыдыстарды қамтиды және б.з.д. 3500 жылға дейін соқпалы. Бұл – белсенді зерттеулер жүргізіліп жатқан және өзгеріске ұшырауы мүмкін сала. Керамика қисық сызықты ойықтармен әшекейленген. Колумбияның Боливар департаментіне қарасты Пуэрто-Хормигадағы тағы бір ежелгі ескерткіште б.з.д. 3100 жылға дейінгі керамикалық сынықтар табылды, олар Колумбия мен Венесуэладағы кейінгі Барранкоид мәдениетінің табыстарымен байланысты стильдегі жануарлар бейнелерін қамтиды. Эквадордың Вальдивиясында да б.з.д. шамамен 3100 жылға дейінгі ескерткіш бар, онда әшекейленген сынықтар мен мүсіндер кездеседі, олардың көпшілігі жалаңаш әйелдерді бейнелейді. Вальдивиан стилі Перудің солтүстігіне дейін жеткен, ал Лавалле сөзіне сәйкес, әлі де көне артефакттарды таба алады. Б.з.д. 2000 жылға қарай, керамика Венесуэланың шығысында пайда болды. Ла Грута стилі, көбінесе қызыл немесе ақ түспен боялған, керамикаға ойылған жануарлардың суреттерін және жануарлардың бейнесіндегі керамикалық ыдыстарды қамтиды. Венесуэланың батысындағы Ранчо Пелудо стилі салыстырмалы түрде қарапайым мата сияқты әшекейлермен және ойықтармен ерекшеленеді. Орталық Андыда б.з.д. 1800 жылға және одан кейінгі кезде табылған заттар Эквадордың Вальдивиан дәстүрінен шыққан болып көрінеді.
Оңтүстік Американың шығысындағы ертедегі өнер
Оңтүстік Американың Анды тауларынан шығысқа қарайғы көптеген аймақтарының алғашқы қоныстануы туралы салыстырмалы түрде аз мәлімет белгілі. Бұл тас азаттығына (әдетте, ұзақ сақталатын артефакттарды қалдыру үшін қажет) және органикалық материалдарды жылдам қайта өңдейтін ормандарға байланысты. Анд аймақтарынан тыс, тұрғындары Перудің ерте мәдениеттерімен анық байланысты болған жерлерде, алғашқы табылар көбінесе жағалау аймақтарымен және тас шығып тұрған жерлермен шектелген. Бразилияның солтүстігінде адамдардың 8000 ж.б.д. жылдарына дейін қоныстанғанының куәліктері бар, сондай-ақ жасы белгісіз (немесе ең жақсы жағдайда нақты емес) тас суреттері де кездеседі, бірақ керамика ең ерте көркем туындылар болып саналады. Бразилияның Мина өркениеті (б.з.д. 3000–1600 жылдар) қызыл бояумен жабылған қарапайым дөңгелек ыдыстарға ие болды, олар кейінірек Баия және Гайана мәдениеттерінің стильдік көрінісі болды.
Оңтүстік Оңтүстік Америка
Оңтүстік Американың оңтүстік аймақтарында адамдардың 10 000 ж.б. дейін қоныстанғанына куәліктер бар. Оңтүстік Бразилиядағы Пампада орналасқан Аррио-ду-Фоссейі сайты сол кезеңге қатысты сенімді мәліметтерді көрсетсе, континенттің ең оңтүстік ұшындағы Тьерра-дель-Фуэго 7000 ж.б. дан бері мекенделген. Көркемдік тұрғыдан табылған заттар сирек; Патагонияның кейбір аймақтарында керамика жасалмаған, ол тек еуропалықтармен байланыс арқылы келген.
Австралия
Ерте заманнан бері Австралияның аборигендері мен Торрес бұғазы аралдарының тұрғындары ерекше өнер үлгілерін жасап келеді. Көптеген өнер туындылары уақытша, құмға немесе адам денесіне белгілі бір жерді, тотемді немесе мәдени хикаяны бейнелеу үшін салынған. Ең ерте сақталған өнер ескерткіштері көбінесе тасқа салынған суреттер. Олардың кейбіреулері "рентген суреттері" деп аталады, себебі олар бейнеленген жануарлардың сүйектері мен ішкі мүшелерін көрсетеді. Кейбір абориген өнері заманауи көрермендерге абстрактілі көрінеді; абориген өнерінде геометриялық пішіндер, нүктелер және сызықтар қолданылып, айтылып жатқан оқиғаны жеткізуге мүмкіндік береді. Гвион Гвион тас өнері – Батыс Австралияда кездесетін көптеген тас өнері стилдерінің бірі. Олар көбінесе адамдардың мүсіндерінен тұрады, бұл мүсіндер ең ұсақ бөлшектеріне дейін, анатомиялық пропорцияларды сақтап суреттелген. Олардың жасы кем дегенде 17 000 жылға жетеді, ал кейбір зерттеулер олардың жасы 70 000 жылға дейін солуы мүмкін екенін көрсетеді. Сиднейдегі тасқа ойылған суреттер де елдегі танымал тас өнері орындарының бірі болып табылады.
Полинезия
Полинезияның түпкі халқы ерекше көркемдік мұраға ие. Көптеген заттары органикалық материалдардан жасалғандықтан тарихқа сіңіп кеткенімен, олардың ең әсерлі туындылары саз және таста сақталған. Бұл туындылардың ішінде Батыс Океаниядан біздің заманымыздан бұрынғы 2-мыңжылдықтың соңына жататын көптеген қыш сынықтары бар. Сонымен қатар, полинезиялықтар өз аралдарында петроглифтер, тас платформалар немесе Мараэ және бабалардың мүсіндерін қалдырған, олардың ең танымалдары – Пасха аралының Моаилары.