Кіріспе

Үңгір қабырғалары мен төбелеріндегі суреттер, көбінесе тарихқа дейінгі кезеңге жатады. Суретте: Аргентина, Перито Морено, Санта-Крус үңгірі. Үңгірдегі өнер б.з.д. 7300 және б.з. 700 жылдар аралығында жасалған; көбінесе сол қолдың сылуеттері бейнеленген. Жақында, 2021 жылы Индонезияның Сулавеси аралында 45 500 жыл бұрынғы шошқаның үңгір суреті табылды. 2018 жылғы зерттеуде Иберия түбегіндегі бейнелі емес үңгір өнерінің ең көне үлгілерінің жасы 64 000 жылға жетеді деп мәлімделді. Испаниядағы Мальтавиесо, Ардалес және Ла Пасиега үңгірлерінен табылған үш қызыл түсті бейнелі емес символдар Еуропадағы қазіргі адамдар пайда болуына кемінде 20 000 жыл бұрын жасалған. Осыған байланысты, оларды қазіргі адамдар емес, неандертальдықтар жасаған болуы мүмкін. 2018 жылдың қарашасында ғалымдар Индонезияның Борнео аралындағы Лубанг Джериджи Салех үңгірінен 40 000 (немесе 52 000) жыл бұрынғы, белгісіз жануардың ең көне бейнелі суреті табылды деп хабарлады.

Кездесу

[[Файл:Lubang Jeriji Saléh Бұқаның үңгір суреті.jpg|thumb|Lubang Jeriji Saléh үңгірінен табылған ең көне белгілі бейнелеу суреттерінің бірі – белгісіз еңдік малдың бейнесі. Оның жасы 40 000 жылдан астам (мүмкін 52 000 жылдай) деп есептеледі. Үңгірлер мен жартасты үстірттер (париеттік өнер табылған жерлер) әдетте көптеген кезеңдердің қалдықтарымен толы болады. Бірақ кейінгі технологиялар бояудың өзінен, қабырғадағы шырақ іздерінен немесе картиналардың үстіне түскен карбонаттардың қалыптасуынан суреттерді датировать мүмкіншілік берді. Суреттердің тақырыбы да хронологияны көрсетуі мүмкін: мысалы, Испаниядағы Cueva de las Monedas үңгіріндегі бұғы суреті осы суреттерді соңғы мұз дәуіріне жатқызады. Ең көне белгілі үңгір суреті – Испанияның Касерес қаласындағы Малтравиесо үңгіріндегі қызыл қолдың көшірмесі. Ол уран-торий әдісімен датирленді, ал Сулавесидегі Timpuseng үңгіріндегі шошқа суретінің жасы кем дегенде 35 400 жылды құрайды. Кейбір зерттеушілер бұл суреттердің осы кезең үшін тым жетілгендігіне сеніп, осы жасқа күмән тудырады. 2011 жылға дейін 80-нен астам радиокөміртектік жас анықталды, үлгілер шырақ іздерінен, суреттердің өзінен, сондай-ақ үңгір еденінен табылған жануар сүйектері мен көмірден алынды. Бұл үлгілер бойынша радиокөміртектік жас Chauvet үңгірінде екі кезеңде суреттер жасалғанын көрсетті: 35 000 жыл бұрын және 30 000 жыл бұрын. Көптеген суреттердің мыңдаған жылдар бойы қайта-қайта өңделгені – күрделі суреттерге қарағанда ертерек суреттердің болуын түсіндіруге мүмкін. Chauvet үңгірінде 30-32 мың жыл бұрын мүйіз бұғыларының суреті салынған. 2009 жылы үңгіршілер Румыниядағы Coliboaia үңгірінен Chauvet-тегі суреттермен стильдік жағынан салыстыратын суреттерді тапты. Алғашқы датировка нәтижесінде суреттердің жасы Chauvet-тегі суреттермен шамалас: шамамен 32 000 жыл. Австралияда Арнем жерінің жазық алабында 40 000 жылдан астам уақыттан бері жойылған мегафаунаны бейнелейтін үңгір суреттері табылды, бұл осы жерді ең көне белгілі суреттердің біріне айналдырады; алайда, ұсынылған жас бейнеленген түрлердің жойылуының бағасына байланысты. Австралияның тағы бір жері – Nawarla Gabarnmang-та радиокөміртектік әдіспен 28 000 жылға датирленген көмір суреттері бар, бұл оны Австралиядағы ең көне және әлемдегі сенімді жас деректері бар ең көне орындардың біріне айналдырады. Басқа мысалдар ерте қола дәуіріне дейін созылуы мүмкін, бірақ Франциядағы Ласкода (б.з.д. 15 000 ж.) және Испаниядағы Алтамирада көрінген Магдален стилі шамамен 10 000 ж.б.д. жойылды, неолит дәуірінің басталуымен бірге. Кейбір үңгірлерде сурет салу бірнеше мың жылдар бойы жалғасқан болуы мүмкін. Еуропалық тарихқа дейінгі кезеңнің сақталған келесі фазасы – Иберияның Жерорта теңізі бассейнінің жартастағы өнері, бұл өте ерекше, кішкентай және аз егжей-тегжейлі суреттердің үлкен жиынтығына, кем дегенде жануарлармен салыстырылатын адамдарға шоғырланған. Бұл шамамен 10 000 – 5 500 жыл бұрын жасалған және бұрынғы (әлдеқайда суық) кезеңде қолданылған терең үңгірлердің ойықтарына қарағанда, жартастардың астындағы паналарда немесе жақын үңгірлерде салынған. Жеке суреттер табиғи түрде аз болғанымен, олар үйлесімді композицияларға жиналған. Ұзақ уақыт бойы үңгірдегі өнер табиғилықтан алыстап, әдемі, табиғи жануарлардың суреттерінен қарапайым суреттерге, содан кейін абстрактілі пішіндерге айналды.

Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия

Pettakere үңгірі, Бантимурун ауданы (kecamatan), Оңтүстік Сулавеси, Индонезия. Марос Панкеп карстіндегі (Сулавеси, Индонезия) үңгірлердегі 0,000 жыл бұрын жасалған қолдың эскиздері. Қол эскиздерінің жасы 35 000–40 000 АБ шамасында екені бағаланады. Индонезияда Сулавесидің Марос ауданындағы үңгірлер қол іздерімен әйгілі. Қалимантанның Санкулиранг аймағындағы 30 суреттелген үңгірден шамамен 1500 теріс қол іздері табылды; 2005 жылғы алдын ала мерзімдеу талдауы олардың жасын 10 000 жылға жуық деп көрсетті. 2014 жылғы зерттеуде уран-торий мерзімдеу әдісімен Марос қол эскизінің жасы кем дегенде 39 900 жыл екені анықталды. Бабирусаның суреті кем дегенде 35,4 мың жыл бұрын жасалған, бұл оны әлемдегі ең көне бейнеленген суреттердің біріне айналдырады. Соңғы кезде, 2021 жылы археологтар Индонезиядағы Леанг Тедонгге үңгірінен кем дегенде 45 500 жыл бұрын жасалған үңгір суреттерін тапқандарын хабарлады. Science Advances журналының мәліметінше, үңгірдегі қабырғадағы суреттер аймақта адамдар қоныстанғандығының ең алғашқы дәлелі болып табылады. Аймақтағы климаттың өзгеруі салдарынан суреттердің тез бүлінетіні хабарланды. Палеолит дәуірінде пайда болған Мұңғолиядағы Хоит Ценхер үңгірінен табылған жартас суреттерінде қабырғалардан төбеге дейін суреттелген символдар мен жануарлардың бейнелері бар. Оларда жедел, бұқа, өгіз, қашар, арыстан, арқалы қой, антилопа, түйе, піл, страус және басқа да жануарлардың суреттері бейнеленген, көбінесе бірінің үстіне бірі түскен суреттерден (палимпсест) құралған. Суреттер қоңыр немесе қызыл түсті, стильдік тұрғыдан әлемдегі басқа палеолиттік жартас суреттеріне ұқсас, бірақ Моңғолиядағы басқа мысалдардан ерекшеленеді. Бирмадағы Падах-Лин үңгірлерінде 11 000 жыл бұрын жасалған суреттер мен көптеген тас құралдар сақталған.

Оңтүстік Африка

Намибиядағы Аполлон 11 үңгірінен табылған үңгір суреттері шамамен 25 500–27 500 жыл бұрын жасалған деп саналады. 2011 жылы археологтар Оңтүстік Африканың оңтүстік жағалауындағы Кейптауннан шығысқа қарай орналасқан Бломбос үңгірінен найза ұштары және басқа қазба материалдарының арасында кішкентай тас сынығын тапты. Жеті жылдық жанжалды зерттеулерден кейін, тасқа салынған сызықтардың қолмен салынғаны және 73 000 жыл бұрынғы охрдан жасалған бозғышпен салынғаны анықталды. Бұл осы уақытқа дейін табылған ең көне тас суреті болып табылады.

Австралия

Австралияның Кимберли және Какаду аймақтарында маңызды ежелгі тас суреттері, қызыл тозаңмен (охра) салынған, табылды. Қызыл тозаң – органикалық материал емес, сондықтан осы суреттерді көміртектік әдіспен датирлеу көбінесе мүмкін емес. Қазірге дейін ең ерте датирленгені – Кимберли аймағындағы 17 300 жылдық кенгуру суреті, ол суреттің астындағы және үстіндегі араның ұясының материалына көміртектік талдау жасау арқылы анықталды. Кейде сурет мазмұны, мәтіндік артефакттар немесе қызыл тозаң бояуымен қасақана немесе кездейсоқ араластырылған органикалық материал, соның ішінде шамын күйдіргендегі қара күл (torch soot) арқылы шамамен мерзімін немесе кем дегенде дәуірін анықтауға болады.

Азия

Филиппиндегі Табон үңгірлеріндегі ең көне өнер туындысы үңгірдің кіреберісінің үстіндегі акуланың бейнесі болуы мүмкін. Ол кейінірек жасалған құмырадағы жерлеу сахнасымен жартылай бұзылған. Үндістанның Керала штатындағы Эдаккал үңгірлерінде б.з.д. 5000 жылдан б.з.д. 1000 жылға дейінгі неолит дәуірінен бастап жасалған суреттер кездеседі.

Солтүстік Африка

Алжирдің оңтүстік-шығысындағы Тассили-н-Айджер тауларында көптеген үңгір суреттері табылды. ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұралық орны саналатын бұл тау жынысы өнері алғаш рет 1933 жылы ашылды және содан бері 15 000-нан астам гравюралар мен суреттер табылған. Олар Сахараның осы бөлігінде б.з.д. 6000 жылдан бастап классикалық кезеңнің соңына дейін жануарлардың көші-қоны, климаттың өзгеруі және адамдардың қоныстану үлгілерінің қалай өзгергенін көрсетеді. Үңгір суреттері Ливиядағы Акакус, Месак Сеттафет және Тадрат сияқты аймақтарда, сондай-ақ Нигердегі Айр таулары мен Чадтағы Тибестиде де кездеседі. Суға түсушілер үңгірі мен жануарлар үңгірі Мысырдың оңтүстік-батысында, Ливиямен шектес Сахара шөлінің Гилф Кебир таулы аймағында орналасқан. Суға түсушілер үңгірін 1933 жылдың қазан айында венгр саяхатшысы Ласло Алмаси ашқан. Бұл жерде адамдардың жүзіп жүрген суреттері сақталған, олар соңғы мұз дәуірінде, шамамен 10 000 жыл бұрын салған деп есептеледі. 2020 жылы Туризм және Ежелгіліктер министрлігінің археологиялық экспедициясы Уди-Аль-Зульма аймағында есектер, түйелер, бұғылар, қашарлар және тау ешкілері бейнеленген әк тасты үңгірді тапты. Үңгірдің тереңдігі 15 метр, ал биіктігі 20 метрді құрайды.

Оңтүстік Африка

Оң жақтағы суретте Оңтүстік Африканың Батыс Кап провинциясындағы Сан тайпасының тасқа салынған суреттері көрсетілген. Оңтүстік Африкадағы уХахламба / Дракенсберг паркіндегі бұл суреттер, шамамен 3000 жыл бұрын салынған деп есептеледі. Бұл аймаққа 8000 жыл бұрын қоныс аударған Сан халқының суреттері жануарлар мен адамдарды бейнелейді және діни сенімдерін көрсетеді деген болжам бар. Адам бейнелері Африканың тас өнерінде Еуропаға қарағанда әлдеқайда көп кездеседі.

Солтүстік және Баха Калифорния

Мексикада құрылған Антропология және тарих ұлттық институты (INAH) Баха-Калифорнияда 1500-нен астам тас өнерімен байланысты археологиялық ескерткіштерді тіркеді. Осы ескерткіштердің 300-ден азы Американың жергілікті тайпаларымен байланысты. Осы 300 нысанның 65%-ында суреттер, 24%-ында петроглифтер, 10%-ында суреттер мен петроглифтердің қосындысы, ал 1%-ында геоглифтер кездеседі. Баха-Калифорнияда орналасқан бес нысанда қол іздері немесе қол суреттері табылды, олардың барлығы осы аймаққа тараған. Бұл нысандарға Милагро де Гвадалупе (23 із), Коррал де Кено (6 із), Ранчо Вьехо (1 сурет), Пьедрас Гордас (5 із) және Валле Секо (3 із) кіреді. Көптеген қолдар "сол қолдар" болып табылады (яғни, бас бармағы оң жақта, бірақ бұл үлгі артқы немесе алдыңғы жағына байланысты оң және сол қолдармен де оңай жасалуы мүмкін), және бұл суретшілердің бояу шашырату құбырын оң қолымен ұстағанын көрсететін аргумент ретінде пайдаланылды.