Кіріспе
Испаниядағы Алтамира үңгірі (исп. Altamira Cave) – Испанияның Кантабриядағы Сантильяна-дель-Мар тарихи қаласының жанында орналасқан үңгір кешені. Бұл орын тас дәуірінде жасалған көмірмен салған суреттерімен және сол кездегі жергілікті фауна мен адам қолының түрлі түсті суреттерімен әйгілі. Ең ерте суреттер Жоғарғы Палеолит дәуірінде, шамамен 36 000 жыл бұрын салынған. Алтамираның атақтылығы оның көп түсті суреттерінің ерекшелігімен қатар, оның суреттерінің еуропалық үңгір суреттерінің арасындағы ең алғашқысы болып, тарихқа дейінгі кезеңде жасалғанының анықталғанымен байланысты. Саутуола Хуан де Виланова и Пьераның қолдауымен 1880 жылы зерттеулерін жариялады, бұл бастапқыда көпшіліктің құптауына ие болды. Алайда, Санц де Саутуоланың зерттеулерін жариялау сарапшылар арасында қызу пікірталас тудырды, олардың кейбіреулері тарихқа дейінгі адамдардың абстрактілі ойлау қабілеті жеткіліксіз болғандықтан суреттердің тарихқа дейінгі шығу тегін жоққа шығарды. Пікірталас 1902 жылға дейін жалғасты, осыған дейін Франко-Кантабрия аймағында осыған ұқсас тарихқа дейінгі суреттердің көптеген мысалдары табылды және бұл дәлелдерді жоққа шығару мүмкін болмады. Алтамира Франко-Кантабрия аймағында орналасқан және 1985 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны деп жарияланды, ол Испанияның солтүстігіндегі Алтамира үңгірі мен Палеолиттік үңгір өнерінің маңызды орны болып табылады. Қорғау мақсатында қазіргі таңда үңгірге баруға тыйым салынған, бірақ оның бір бөлігінің көшірмелері осы жерде және басқа да орындарда сақталған.
The Cave of Altamira (,/æ//l//t//ə/'/m//ɪər//ə/ ; lang es ˈkweβa ðe altaˈmiɾa) is a cave complex, located near the historic town of Santillana del Mar in Cantabria, Spain. It is renowned for prehistoric cave art featuring charcoal drawings and polychrome paintings of contemporary local fauna and human hands. The earliest paintings were applied during the Upper Paleolithic, around 36,000 years ago. Aside from the striking quality of its polychromatic art, Altamira's fame stems from the fact that its paintings were the first European cave paintings for which a prehistoric origin was suggested and promoted. Sautuola published his research with the support of Juan de Vilanova y Piera in 1880, to initial public acclaim. However, the publication of Sanz de Sautuola's research quickly led to a bitter public controversy among experts, some of whom rejected the prehistoric origin of the paintings on the grounds that prehistoric human beings lacked sufficient ability for abstract thought. The controversy continued until 1902, by which time reports of similar findings of prehistoric paintings in the Franco Cantabrian region had accumulated and the evidence could no longer be rejected. Altamira is located in the Franco Cantabrian region and in 1985 was declared a World Heritage Site by UNESCO as a key location of the Cave of Altamira and Paleolithic Cave Art of Northern Spain. The cave can no longer be visited, for conservation reasons, but there are replicas of a section at the site and elsewhere.
Сипаттама
Үңгір шамамен ұзын және бұрылып өтетін бірнеше дәліздер мен залдардан тұрады. Басты дәліздің биіктігі екі метрден алты метрге дейін жетеді. Үңгір Виспиер тауының әктас тау жынысындағы алғашқы карст құбылыстарынан кейін болған құлаулар нәтижесінде қалыптасқан. Үңгір еденінде жүргізілген археологиялық қазбалар жоғарғы солютрей (шамамен 18 500 жыл бұрын) және төменгі магдален (шамамен 16 590 және 14 000 жыл бұрын) кезеңдеріне жататын көптеген артефакттарды тапты. Екі кезең де палеолит немесе ескі тас дәуіріне жатады. Осы екі мың жылдық аралықта үңгірде тек жабайы жануарлар ғана мекендеген. Бұл жердегі адамдар айналасындағы таулардағы аңғарларда жайылатын бай жануарлар мен жақын жағалаудағы теңіз өмірінен пайдалануға мүмкіндік алған. Шамамен 13 000 жыл бұрын тас құлап, үңгірдің кіреберісін жапқан, оның ішіндегілерді сақтап, кейін жақын жердегі ағаш құлап, құлаған тастарды бұзғаннан кейін табылғанға дейін сақтаған. Адамдардың мекендеуі үңгір аузымен шектелген, бірақ суреттер үңгірдің барлық бөлігінде салынған. Суретшілер суреттерді салу үшін көмір, охр немесе гематитті пайдаланған, көбінесе осы пигменттерді сұйылтып, түстің қарқындылығын өзгертіп, жарық-көлеңке әсерін туғызған. Олар сондай-ақ суреттеріне үш өлшемді көрініс беру үшін үңгір қабырғаларының табиғи контурларын пайдаланған. Көп түсті төбе – үңгірдің ең әсерлі бөлігі, онда әртүрлі поздағы жойылып кеткен дала бизондарының (Bison priscus) тобы, екі жылқы, үлкен едік және мүмкін жабайы шошқа бейнеленген. Магдален кезеңінде салынған бұл суреттерде жануарлармен қатар абстрактілі пішіндер де бар. Солютрей суреттерінде жылқылар мен ешкілердің суреттері, сондай-ақ суретшілер үңгір қабырғасына қолын қойып, оның үстіне пигментті үрлеп, теріс бейне қалдырған қол іздері бар. Солтүстік Испаниядағы көптеген үңгірлерде палеолит өнері кездеседі, бірақ олардың ешқайсысы Альтамира сияқты күрделі немесе жақсы сақталған емес.
Ашылу, қазба, күмән
1879 жылы әуесқой археолог Марселино Санц де Саутуола сегіз жасар қызы Марияның басшылығымен үңгірдегі суреттерді тапты. Үңгірді Мадрид университетінің археологы Хуан Виланова и Пьера және Саутуола бірлесіп қазды, нәтижесінде 1880 жылы жарияланған еңбекте суреттердің палеолит дәуіріне жататыны болжалды. Габриэль де Мортильт пен Эмиль Картайлак бастаған француз мамандары Саутуола мен Пьераның гипотезасын қабылдауға кедергі келтірді, ал олардың тұжырымдары Лиссабондағы 1880 жылғы Тарихқа дейінгі конгресте қатты сынға ұшырады. Суреттердің жоғары көркемдік деңгейі мен жақсы сақталғандығына қарамастан, Саутуола жасаушылықта айыпталды, себебі ол үңгірдің қабырғаларында және төбесінде түтін іздерінің болмауына түсіндіре алмады. Оның бір елдесі суреттерді Саутуоланың тапсырысымен замандас суретші салғанын мәлімдеді. Кейін Саутуола суретшінің майға майлы сүйек майын қолданғанын, ол басқа отынға қарағанда аз түтін шығаратынын білді. 1902 жылға дейін ғана, тарихи алдындағы кескіндемелердің басқа да жаңалықтары табылып, Альтамира суреттерінің көнелігі туралы гипотезаны қабылдау жеңілдеген соң, ғылыми қоғам испандарға қарсылығын қайтарып алды. Сол жылы Картайлак «L'Anthropologie» журналында жарияланған «Mea culpa d'un sceptique» атты мақаласында өзінің қателігін мойындады. Саутуола 14 жыл бұрын қайтыс болғандықтан, оның ақталғанын көре алмады. Картайлак Анри Брейльдің қолмен салған суреттерінің көмегімен үңгір туралы екі кітап жазды. Брейль – католик дін қызметкері және шебер суретші болған, оның үңгірмен байланысы Г.К. Честертонның «Мәңгілік адам» кітабының бірінші тарауында талқыланады. Үңгірдегі одан әрі қазба жұмыстарын 1902-1904 жылдары Гермилио Алкальде дель Рио, 1924-1925 жылдары неміс Хьюго Обермайер, ал 1968 жылы Хоакин Гонсалес Эчегарай жүргізді.
Даталау және кезеңдеу
Үңгірде табылған археологиялық артефакттардың, сондай-ақ суреттер мен бояулардың жасалған мерзімі туралы ғылыми консенсус жоқ, және ғалымдар Алтамира үңгіріндегі тас суреттерінің жасын анықтауды жалғастыруда. 2008 жылы уран-торийлік талдау қолданған зерттеушілер суреттердің салыстырмалы түрде қысқа емес, 20 000 жылға дейін созылған кезеңде жасалғанын анықтады. 2012 жылы жарияланған келесі зерттеу, қосымша уран-торийлік талдаудан алынған деректерге негізделген, Солтүстік Испаниядағы бірнеше үңгірлердегі, оның ішінде Алтамираның "Гран-сала"сындағы кейбір клавиформалық белгілерге жасалған даталауды қамтыды. Ең көне белгі, "Техо де лос Поликромостың үлкен қызыл клавиформалық символына ұқсас" нысан, 36.16 (түзетілген) жылға, яғни әлі де Ауриньяк кезеңіне жатқызылды. Сондай-ақ Техо де лос Поликромос бөлмесіндегі қызыл нүктелі контурлы жылқы 22.11 (Солютрейдің басталуы) жылға даталанды, бұл суреттердің 10 000 жылдан астам кезеңді қамтитынын көрсетеді.
Келушілер мен көшірмелері
1970 және 2000 жылдары суреттер көптеген келушілердің тынысындағы көмірқышқыл газы мен су буының әсерінен зақымдана бастады. Алтамира 1977 жылы толығымен жабылып, 1982 жылы шектеулі қолжетімділікпен қайта ашылды. Күн сайын өте аз келуші қабылданатындықтан, үш жылдық күту тізімі пайда болды. 2002 жылы кейбір суреттерде жасыл қалып пайда болғаннан кейін үңгірлер жұртшылыққа жабылды. Жақын жерде Мануэль Франкело және Свен Небель салған үңгірдің көшірмесі мен мұражай салынды, ол 2001 жылы аяқталды. Көшірме үңгірдің негізгі залындағы түрлі түсті суреттерді, сондай-ақ екінші дәрежелі туындылардың таңдаулы коллекциясын көруге қолайлы жағдай жасайды. Онда нағыз үңгірде көруге болмайтын адам беттерінің мүсіндері де бар. Дегенмен, 2010 жылдың желтоқсан айында Испанияның Мәдениет министрлігі үңгірді жұртшылыққа жабық ұстауды шешті. Бұл шешім үңгір жабылып қалғаннан кейін ішкі сақтау жағдайларының айтарлықтай тұрақталғанын анықтаған сарапшылар тобының кеңесіне негізделді.
Мәдени әсері
Алтамира үңгіріндегі бірнеше түрлі түсті суреттер испан халқының мәдениетінде кеңінен танымал. Кантабрияның автономиялық үкіметі аймаққа туризмді тарту үшін пайдаланатын логотипі осы үңгірдегі бизондардың біріне негізделген. "Бисонте" (испан тілінде "бизон"), 20-шы ғасырға жататын испандық темекі бренді, өзінің логотипімен бірге палеолит стиліндегі бизон бейнесін пайдаланған. 1965 жылы жарық көрген испандық комикстер сериясы "Altamiro de la Cueva" Альтамира үңгірінің құрметіне аталған. Комикстер сериясы Флинтстондар сияқты, тері киім киген ежелгі үңгір адамдарының, бірақ қазіргі заманғы адамдар ретінде бейнеленген оқиғаларын көрсетеді. "The Caves of Altamira" әні 1976 жылы Steely Dan джаз-рок тобының "The Royal Scam" альбомында орын алды, кейіннен Перри соул тобы оны қайта жазды. 20-шы ғасырдың ортасында Виктор Шрекенгосттың Американың Salem China қыш ыдыс компаниясы үшін жасаған "Primitive" атты заманауи асхана жинағы Альтамира үңгіріндегі суреттерде бейнеленген бизон, бұғы және таяқпен аң аулайтын адамдардың бейнесіне негізделген. Бизон бейнесі шотланд жазушысы Хал Дунканның "Songs for the Devil and Death" атты поэзия жинағының мұқабасында қолданылған. Сатьяжит Райдің "Agantuk" фильмінің басты кейіпкері, шабуылдап келе жатқан бизон суретінен шабыттанып, үйінен шығып, тайпалық халықтарды зерттеуге бет бұрды. 2007 жылы үңгірлер Испанияның 12 қазынасының бірі ретінде таңдалды, бұл байқауды Antena 3 және COPE телеарналары ұйымдастырды. 2016 жылы британдық режиссер Хью Хадсон Антонио Бандерастың басты рөлде ойнаған және Марк Кнопфлердің музыкасымен сүйемелдеген "Альтамира" (Испаниядан тыс жерлерде "Finding Altamira" деп аталған) фильмін шығарды, ал саундтрек альбомы "Altamira" атты атаумен жарық көрді.