Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тагиш тілі – Канаданың Юкон аймағындағы Тагиш тайпасының (немесе Каркросс Тагиш) жойылған тілі.
Extinct language spoken by the Tagish First Nations people of Yukon Territory, Canada
Тагиш тілі Тагиш немесе Каркросс Тагиш тайпасының, тарихи тұрғыдан Солтүстік-Батыс Аймақтар мен Юкон аймағында өмір сүрген алғашқы халықтарының тілі болған. "Тагиш" атауы /ta:gizi dene/ яғни "Тагиш халқы" деген сөзден шыққан, олар осылай өздерін атаған. /ta:gizi/ сөзі "көктемгі мұз жарылып жатыр" деген мағына беретін жер-атау. Бұл тіл Солтүстік Атабаска тілдері тобына жатады және Тахлтан мен Каска тілдерімен тығыз байланысты. Кейде бұл үш тіл Тахлтан-Каска-Тагиш деп біріктіріледі, ал кейбір зерттеушілер оларды бір тілдің диалекттері деп санайды. 2004 жылғы мәлімет бойынша, Тагиш тілінде еркін сөйлейтін жалғыз адам – Люси Рен (Agaymā/Ghùch Tlâ) болды. Ол 2008 жылы қайтыс болды.
Tagish was a language spoken by the Tagish or Carcross Tagish, a First Nations people that historically lived in the Northwest Territories and Yukon in Canada. The name Tagish derives from /ta:gizi dene/, or "Tagish people", which is how they refer to themselves, where /ta:gizi/ is a place name meaning "it (spring ice) is breaking up. The language is a Northern Athabaskan language, closely related to Tahltan and Kaska. The three languages are often grouped together as Tahltan Kaska Tagish; the three languages are considered dialects of the same language by some. As of 2004, there was only 1 native fluent speaker of Tagish documented: Lucy Wren (Agaymā/Ghùch Tlâ). She died in 2008.
Жіктеу
Тагиш тілі – үлкен На Дене тілдер отбасының көптеген тілдерінің бірі, оған Солтүстік Американың тағы бір атаулы тілдер тобы кіретін Атабаскан тілдері де жатады. Солтүстік Атабаскан тілдері көбінесе Тагиш-Тахлтан-Каска деп аталатын тілдер жиынтығының құрамына кіреді деп есептеледі. Бұл жиынтықтағы тілдердің сөздік қоры мен грамматикасы өте ұқсас, бірақ дауыстық кедергілер жүйесі бойынша ерекшеленеді.
Tagish is among many other languages within the large language family of Na Dene languages, which includes another group of indigenous North American languages called the Athabaskan languages. The Northern Athabaskan languages are often considered to be part of a complex of languages entitled Tagish Tahltan Kaska. The languages in this complex have an extremely similar lexicon and grammar but differ in systems of obstruents.
Тарих
Тагиш халқының мәдениеті жағалаудағы үнді мәдениеттерінде де, ішкі аймақтардағы мәдениеттерде де (Тлингит және Атапаска тілдері, Атапаска тілдері) түбірлерімен байланысты. Канададағы дерлік барлық жергілікті тілдердің құлдырауына ең үлкен әсер еткен фактор – абориген балаларын өз тілдерінде сөйлеуге тыйым салынған интернат мектептеріне қатыруға мәжбүр ету болды. 1898 жылғы Юкон алтын асығынан кейін, ағылшын тілі аймақта басым тілге айналды. Балалардың көпшілігі жақын жердегі, тек ағылшын тілінде оқытылатын Чоутла англикан мектебіне барғандықтан, жергілікті тілдерді еркін меңгеру деңгейі төмендеді. Тіл курстары 1970-ші жылдары қайтадан енгізіле бастады, бірақ оларға қаражат жеткіліксіз болды және француз немесе ағылшын тіліндегі бағдарламалармен салыстыруға келмейтін еді. Соңғы кезде саяси ояну тілге конституциялық мәртебе беру үшін күреске, сондай-ақ мектеп бағдарламаларын жақсартуға, тілдік конференциялар өткізуге және халықтың тілге деген санасын арттыруға ықпал етті. Дегенмен, тагиш тілі ұсынылған жергілікті тілдер бағдарламаларының бірі болған жоқ. Кен Маккуиннің сөзіне сүйенсек, барлық күш-жігерге қарамастан, соңғы тагиш тілінде сөйлейтін адам қайтыс болғаннан кейін тіл жойылуы мүмкін.
The culture of the Tagish people has its roots in both the coastal Indian cultures and those from the interior (Tlingit and Athabaskan languages, Athapaskan respectively). The most significant impact on the decline of nearly every native language in Canada came when aboriginal children were forced to attend residential schools where they were forbidden to speak their own languages. After the Yukon Gold Rush in 1898, English became the majority language of the area. As the majority of children attended the English only Chooutla Anglican school nearby, fluency in the native languages began to be lost. Language courses began to be reintroduced in the 1970s, but the programs had little funding and were not comparable to the French or English programs present. More recently, political awareness has led to movements to gain constitutional provisions for the language, as well as a greater focus on in school programs, language conferences, and public awareness. however Tagish was not one of the offered native language programs. Ken McQueen stated that despite efforts, the language will likely become extinct after the last fluent Tagish speaker dies.
Тагиш " Алғашқы дауыстар " бағдарламасында
FirstVoices – бұл абориген тілдерінің компьютерлік дерекқоры және веб-базалық оқыту және дамыту құралы. Тагиш тілі жойылу қаупі төніп тұрған абориген тілдерінің FirstVoices цифрлық мультимедиалық архивіне енгізілген алғашқы тілдердің бірі болды.
FirstVoices is an indigenous language computer database and web based teaching and development tool. Tagish was one of the first to be added to the FirstVoices digital multimedia archive of endangered indigenous languages.
Әуелі дауыстылар
Қысқа дауыстылар /i, e, a, o, u/; сондай-ақ олардың ұзын әріптестері /iː, eː, aː, oː, uː/. Ұзын дауыстылар макронмен көрсетіледі: Мұрындық дауыстылар ілмекшемен көрсетіледі: .
The short vowels /i, e, a, o, u/; as well as their long counterparts /iː, eː, aː, oː, uː/. Long vowels are denoted with a macron as follows: Nasal vowels are denoted by a hook as follows: .
Сөздік
Кейбір әйелдер есімдерінде "Маа" мұрынды префиксі болады, ол тікелей "анасы" деп аударылады.
Some women's names contain the nasalized prefix Maa which translates directly to "mother of."