Кавказ мұсылмандық басшысы: Мир Фатах Ағаның тарихы

Кіріспе

Мир Фәттах Аға, көбінесе Муштаид деп аталатын (1892 жылдың 24 қазанында қайтыс болған) – Тәбризден (Персия Әзірбайжаны, Қажар империясы) шыққан жоғары дәрежелі Он Екі Имамдық Шиа мұсылман дін ғалымы (нақтырақ айтқанда, муджахид). Ресей үкіметі Қажар Персиясының есебінен Кавказ мұсылман халқының Ресейге адал болуын қамтамасыз еткені үшін оған үлкен еңбек сіңірген деп есептейді. Аға Мұхаммед хан Қажар билікке келгеннен кейін Кавказ үстінен ғасырлар бойғы ирандық билігін қайта орнатқан Қажар парсы империясы, ақырында Рус-парсы соғысы (1804–1813) және Рус-парсы соғысы (1826–1828) кезінде Солтүстік және Оңтүстік Кавказдағы барлық аумақтарын жоғалтты. 1828 жылы Рус-парсы соғысындағы (1826–1828) Ресейдің жеңісінен кейін және Үлкен Кавказ аймағындағы соңғы парсы аумақтарының Ресейге берілуінен кейін, жаңадан бағындырылған аймақтардың генерал-губернаторы Иван Паскевич Санкт-Петербургке хат жазып, Персияның Тәбриз қаласынан келген жоғары мұсылман дін ғалымы Мир Фәттахты Кавказ мұсылмандарының улемаларының басшысы етіп тағайындауды ұсынды. Ресей 1794 жылы Қырымда мемлекеттік институт құрған болатын, оның мақсаты – мемлекетті мұсылман азаматтарымен байланыстыру еді, ал олардың нақты міндеттері Санкт-Петербургтің талаптарына сәйкес өзгертілді. Паскевич мұсылман қауымдастығындағы Мир Фәттахтың жоғары беделінің арқасында оның Кавказда Ресейдің билігін нығайтуға құнды үлес қоса алады деп үміттенді. Алайда, ресейліктер бұл мәселенің шииттік екенін білмеді, себебі Мир Фәттах шиит, ал Кавказдағы мұсылмандардың көпшілігі сүннит болды. Осыған байланысты Ресей әкімшілігі кейіннен тек Кавказ аймағынан келген діни қайраткерлер ғана аймақта маңызды ықпалға ие бола алатынын түсінді. Дегенмен, Мир Фәттах бүкіл Кавказ бойынша осы рухани кеңестің басшысы болып тағайындалды және ол келесі он жыл бойы әкімшілікке өз идеялары бойынша үстемдік етуді жалғастырды. Ол өзінің құндылығын көптеген рет дәлелдеді, өйткені ол 1829 жылғы Солтүстік Кавказдағы Мурид көтерілісінде шиит халқының тыныш болуын қамтамасыз етті, тіпті олардың көптеген өкілдерін орыс қатарында күресуге көндірді. Алайда, Паскевичті 1831 жылы Варшавада поляк көтерілісін басуға мәжбүрлеген кезде жағдай күрт өзгерді. Оның орнын басқан генерал Розеннің басшылығымен Мурид көтерілісі көтерілісшіл имам Шамилдің басшылығымен күшті қарсылық көрсетті, бұл ресейліктерді өз ықпалымен күшті мұсылман көшбасшысын құрудан сақтандырды. Бірте-бірте, бірақ ақырында, Мир Фәттахтың мұсылман қауымының басшысы ретіндегі билігі мен үстемдігі әлсіреп, құлдырады. Көптеген өтініштер мен жеке өміріндегі бақытсыздықтардан кейін ол 1841 жылы Парсыға оралды. 1839 жылы Розеннің орнын Евгений Головин басқарды. Ол Кавказ мұсылмандарының болашағын шешті. Оның пікірінше, имам Шамил сияқты тұлғалардың ықпалына ие болуының жалғыз себебі – ғасырлар бойы аймақты дербес басқарып келген Қажар әулеті тағайындаған хандардың жемқорлығы болды. Ол және Кавказ әкімшілігінің басқа мүшелері исламның келесі жылдары құлдырауына және ыдырауына қолдау көрсетті, соның нәтижесінде табиғи және ақырында рустану күтілді. Иван Паскевичтің кеңесшісі және Кеңестің басшысы ретінде ол Грузияның Тифлис қаласында (содан кейін Ресей империясының бір бөлігі) тұрды, онда ол Күра (Мтквари) өзенінің сол жағалауындағы әйгілі бақты – Муштаид бағын құрды. Кавказдағы апатты оқиғалар, одан кейінгі жылдары болған, Паскевич пен Мир Фәттахтың қызметтен кетуіне және одан кейінгі генерал-губернаторлардың жаман басқару саясатына байланысты деп есептеледі, бұл оны 1841 жылы Тәбризге оралуға мәжбүр етті. Оның кетуінен кейін көп ұзамай Кавказ аймағындағы жағдай нашарлады, Имам Шамил және басқалар сияқты тұлғалардың көтерілуімен. Ресейге Солтүстік Кавказды толыққанды қосып алуға шамамен 50 жыл уақыт кетті.

Mir Fatah Agha, commonly known as Mushthaid (died 24 October 1892), was a high ranking Twelver Shi'a Muslim cleric (specifically, a mujtahid) from Tabriz (Persian Azerbaijan, Qajar Empire), whom the Russian government credited with keeping the Muslim population of the Caucasus loyal to the Russians, following their recent expansion and conquering of the Caucasus at the expense of Qajar Persia. The Qajar Persian empire, which had reasserted century long Iranian suzerainty over the Caucasus following the ascension of Agha Mohammad Khan Qajar, had eventually indefinitely lost all their territories in the North and South Caucasus during the Russo Persian War (1804–1813) and Russo Persian War (1826–1828). In 1828, after the Russian victory in the Russo Persian War (1826–1828) and the ceding of the final Persian territories in the greater Caucasus region to Russia, Ivan Paskevich, then governor general in the newly conquered regions wrote a letter to St. Petersburg to propose that Mir Fettakh a high Muslim cleric from Tabriz, Persia, should be made head of the Muslim ulema in the Caucasus. Russia had already created an assembly in 1794 in Crimea as an intention to connect the state with its Muslim subjects and their precise responsibilities being changed in response to demands from St. Petersburg. Paskevich hoped that by the help of Mir Fettakh's high stature in the Muslim community, he could make a very valuable contribution to the Russian consolidation of power in the Caucasus. The Russians however did not seem aware this could cause a problem as Mir Fettakh was a Shia, while the majority of the Muslims in the Caucasus were Sunni. On a related note, the Russian administration did realize eventually that only religious figures from the Caucasus could have significant influence in the region. Nevertheless, Mir Fettakh was appointed head of this spiritual assembly in the entire Caucasus and he would continue to dominate the administration according to his ideas for the next decade. He proved his worth many times as he kept the Shiite population quiet in the 1829 Murid uprisings in the North Caucasus, but even persuaded many to fight amongst the Russian ranks. However, things made a drastic turn when Paskevich was made to combat the Polish insurrection in 1831 in Warsaw. Under his successor, General Rosen, the Murid uprisings proved themselves to be capable of setting firm resistance under the rebellious Imam Shamil, which made the Russians reluctant to create a strong Muslim leader under its own auspices. Slowly but eventually, the power and hegemony of Mir Fettakh as head of the Muslim community was decimated. After many petitions and misfortunes in his personal life, he returned to Persia in 1841. In 1839, Rosen was followed by Yevegni Golovin. He sealed the further future of the Caucasian Muslims. According to him, the sole reason why figures like Imam Shamil had only gained influence due to the corrupt rule of the khans appointed by the Qajar dynasty who had ruled the regions quasi independently for centuries. He and other members of the Caucasus administration would openly advocate a policy of making Islam decline and erode in the following years to come expecting a natural and eventual Russification. While being an adviser to Ivan Paskevich and head of the Assembly, he lived in Tiflis, Georgia (then recently part of the Russian Empire) where he established a famous garden on the left bank of the Kura River (Mtkvari) known as the Mushthaid Garden. The disastrous events in the Caucasus which came some years after are believed to be due to Paskevich's and Mir Fatah's departures from office, and the bad ruling policies of subsequent governor generals, which forced him to return to Tabriz in 1841. Soon after his departure, the situation in the Caucasus worsened with the rise of figures such as Imam Shamil and others. It would take Russia around 50 years to fully annex the North Caucasus.