Кіріспе

Монмартрдағы ойын-сауық орны, Париж (1881–1897)

Le Chat Noir (lə ʃa nwaʁ; француз тілінде "Қара мысық") – Париждің богемді Монмартр ауданындағы 19 ғасырдағы ойын-сауық орны. Ол 1881 жылдың 18 қарашасында импресарио Родольф Салис тарапынан 84-ші Рошшуар бульвары көшесінде ашылып, Салис қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай 1897 жылы жабылды. Le Chat Noir – бұл алғашқы заманауи кабаре саналады: түнгі клуб, онда келушілер үстелдерде отырып, алкогольдік сусындарын ішіп, сахнадағы әртүрлі қойылымдарды тамашалаған. Көрсетілімдерді әйгілі келушілермен әрекеттесетін әдет-ғұрыптар шебері таныстырған. Оның үлгілеріне Санкт-Петербургтен (Stray Dog Café) Барселонаға (Els Quatre Gats) және Лондонның Алтын бұзау үңгіріне дейінгі кабарелер кірді. Ең гүлденген кезінде бұл орын бір жағынан суретшілер салоны, екінші жағынан шулы музыка залы болған, жан-жақты жұмыс істейтін түнгі клуб еді. 1882 жылдан 1895 жылға дейін кабареде әдеби туындылар, кабаре және Монмартрдан жаңалықтар, өлеңдер мен саяси пародиялар жарияланатын апталық журнал шығарылды. 1896 жылы Теофил Стейнленнің осы белгілі суретіне айналған плакаты жарық көрді.

Ерте тарих

Кабаре ең арзан баспананы жалдаудан бастады, ол 84-ші Рошшуарт бульварындағы екі бөлмелі шағын үй-жай, қазір тарихи тақтамен белгіленген. Оның сәттілігі "Гидропаттар" ("судан қорқатындар, сондықтан тек шарап ішеді") деп аталатын радикалды жас жазушылар мен суретшілер тобының көптеп келуімен қамтамасыз етілді, бұл клубты журналист Эмиль Гудо басқарды. Топ су ішпейтінін, оның орнына шарап пен сыра ұнататынын мәлімдеді. Олардың аты сонымен қатар, олардың әлеуметтік-саяси және эстетикалық ұстанымдарын ынтамен жақтауына байланысты "құмарлық" сезімін де білдірді. Гудоның клубы Рив-Гош (Сол жағалаудағы) үйінде жиналатын, бірақ оның танымал болуына байланысты жиын орны тарлық танытты. Салис Гудомен танысып, клубтың жиын орнын өзен арғы бетіне, Лаваль көшесіне (қазіргі Виктор Массе көшесі) көшіруге көндірді.

Екінші сайт

Le Chat Noir көп ұзамай алғашқы орнынан асып түсті. 1885 жылдың маусым айында, ашылғаннан кейін үш жарым жыл өткен соң, ол Виктор Массе көшесі, 12-ге көшті. Жаңа орын бельгиялық суретші Альфред Стивенстің сәнді ескі жеке үйі болды, ол Салистің өтініші бойынша сәулетші Морис Исабейдің көмегімен оны «модалы ауылдық қонақ үйіне» айналдырды. Көп ұзамай ақындар мен әншілердің саны артып, Le Chat Noir-ге жинала бастады, ол оларға өз өнерлерін басқа орындаушылар, қонақтар және әріптестер алдында жаттықтыруға қолайлы орын мен мүмкіндік берді. Салис көбінесе асыра бағаланған, ирониялық әдеппен конферансье (көрсетілімнен кейінгі лектор немесе шебер) рөлін ойнады. Дәл осы жерде Салон дес Артс Инкохеренттер (Үйлесімсіз өнер салоны), көлеңкелік қойылымдар және комедиялық монологтар пайда болды. Le Chat Noir-ге демеушілік еткен танымал адамдардың арасында Джейн Авриль, Франк Нохайн, Адольф Виллет, Каран д’Аш, Андре Гилл, Эмиль Коль, Пол Билхауд, Сара Англия, Пол Верлен, Анри Ривьер, Клод Дебюсси, Эрик Сати, Шарль Крос, Жюль Лафорг, Иветта Гилберт, Шарль Мореас, Альберт Самен, Луи Ле Кардоннел, Кокулен Кадет, Эмиль Гудо, Альфонс Алле, Морис Роллинат, Морис Донне, Арман Массон, Аристид Бруант, Теодор Ботрель, Пол Синьяк, Порфирио Пирес, Август Стриндберг, Жорж Ауриоль, Мари Крисинска және Анри де Тулуз-Лотрек болды. Салис труппасының соңғы көлеңкелік қойылымы 1897 жылдың қаңтарында сахналанды, содан кейін Салис труппаны гастрольдік сапарға алып шықты. Салис кабарені Париждің ішіндегі бір жерге көшіру жоспарлары туралы айтқан, бірақ ол 1897 жылдың 19 наурызында қайтыс болды. Родольф Салистің 1897 жылы қайтыс болуы Le Chat Noir-дің соңына белгі берді. Сол кезде Монмартрға деген қызығушылық әлсіреген еді, және Салис клубтың көптеген активтері мен мүліктік құралдарын бұрыннан сатқан болатын. Салис қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай суретшілер тарап кетті, ал Le Chat Noir бірте-бірте жоғалып кетті.

Соңғы орналасуы

Он жыл өткен соң, 1907 жылы, Жеан Шарго өзінің атақты алдыңғысының жұмысын қайта жаңғырту, жаңғырту және жалғастыру үшін осы аттас кафе ашты. Бұл жаңа «Шат-Нуар», 68-ші Клиши бульварында орналасқан, 1920-шы жылдарға дейін танымал болды. Бүгін Штейнленнің әйгілі «Шат-Нуар» суреті салынған неон тақтасы 68-ші Клиши бульварында, қазір сол аттас қонақ үйдің орнында ілінген. Басқа кабарелер де «Le Chat Noir» үлгісін сәтті көшіріп, бейімдеді. 1899 жылдың желтоқсанында Анри Фурси Виктор Массе көшесіндегі бұрынғы «Шат-Нуар» қонақ үйінде өзінің «Бойте-а-Фурси» кабаресін ашты. Ол Салис мұрагері екенін мәлімдеді және оның кабаресі «Фурсидің арқасында Монмартрға көтеріліп, сүйікті шансоннерлерін (әншілерін) тыңдау үшін келгендердің барлығы үшін тағы да мақсатқа айналды» деді.

Көлеңкелік ойын

Ашылғаннан бастап Le Chat Noir суретшілердің кездесу орны ретінде қарастырылды, оның интерьері Людовик XIII стилінде безендірілген. Басында сахнада ақындар, музыканттар, жазушылар мен әншілер өнер көрсетті, бірақ олар тез арада Le Chat Noir-де дамыған және одан тараған көлеңке театрымен ауыстырылды. Кабаре осымен есте қалады. Көлеңке театры Францияда 18 ғасырда пайда болып, Доминик Серафиннің арқасында танымал болды, бірақ 19 ғасырда өнер әлемінен жоғалып кетті. Le Chat Noir Францияда көлеңке театрының қайта жандануына ықпал етті, өйткені Лотте Рейнигер Германияда осындай қойылымдарды киномен байланыстырып, кесілген фигуралардан кейіпкерлер жасап, оларды көлеңке қуыршақтары ретінде көрсетті. Le Chat Noir-де көлеңке театрының тууы ерекше жолмен орын алды. 1885 жылдың соңында суретші Генри Соммер мен иллюстратор Жорж Ориоль ересектерге арналған қуыршақ театрын салды. Бір күні Анри Ривьер кішкентай қуыршақ театрының алдына ақ мата тігіп, оның артына жарықтандырылған ақ экранға картоннан жасалған қуыршақты жылжытты, ал Жюль Жуи фортепианода өзін сүйемелдеп ән шырқады. Бұл Le Chat Noir-дегі алғашқы көлеңке театры болды. 1887 жылы Ривьер қуыршақ театрын 44 дюйм биіктігі мен 55 дюйм ені бар, үлкен тіреуге орнатылған нағыз көлеңке театрымен алмастырды. Карикатурашы Адольф Виллет, суретші Каран д’Аш, Анри Ривьер және Жорж Ориоль сияқты суретшілер кабаренің көлеңке театры үшін қойылымдар жасады. Олар кейіпкерлердің силуэттерін жасау үшін мырыш қолданды (алғашқыда картонды пайдаланған), оларды қуыршақтар ретінде пайдаланып, көлеңкесін электр шамдарымен жарықтандырылған ақ экранға түсірді. Бұл көлеңке театры өнерінің дамуы болды. Клубқа жиі келетін жазушылар көлеңке театры үшін әңгімелер жазды, оларды кабаре иесі Родольф Салис қойылымнан кейін оқып беретін. Сол кездегі көптеген суретшілердің ынтымақтастығының арқасында әңгімелерге күрделі түс, дыбыс және қозғалыс эффекттері қосылды, олар оларды қызықтырақ және динамикалық етіп, фортепианомен сүйемелдеді. Он бір жыл бойы бұл қойылымдар түнде Көлеңке Театрында көрсетілді, барлығы қырықтан астам қойылым болды. Монмартр мұражайында әлі де пьесаларда қолданылған бірнеше мырыш пішіндері сақталып тұр. Бұл типтегі қойылымдардың таралуына Теофил Стейнленнің «Шат-Нуар Родольф Салиспен турнеде» деген плакаты көмектесті, ол Le Chat Noir-ден шыққан Көлеңке Театрының гастроль туралы хабарлады. Le Chat Noir Көлеңке Театрымен көптеген турлер жасады. Бұл 1892 жылы басталды, негізінен Францияда жаз бойы, бірақ Салис пен труппа Тунис, Алжир және Бельгия сияқты француз тілді басқа елдерге де барды. Салистің қойылымдарында ойнаған кейбір әртістер соншалықты танымал болды, олар өздерінің кабарелерін немесе шоуларын ашты. Le Chat Noir 1897 жылдың қаңтар айында соңғы қойылымын және турнесін өткізуі керек еді, өйткені Салис сол кезде қайтыс болды. Алайда, оның әйелі кабаре басқаруын өз қолына алып, басқа турлерді ұйымдастырды. Бұл турлер кезінде Доминик Бонад Салисті алмастырып, әңгімеші болды. Ол жақсы өнер көрсеткенімен, қойылымдардың сапасы төмендеді. Сол кезде басқа да мекемелер Le Chat Noir-дың техникасын, қойылымдарын және интерьерін көшіріп, танымал болды. Родольф Салис басқарған Le Chat Noir 1885 және 1896 жылдар аралығында 45 көлеңке театры (théâtre d'ombres) қойылымын жасады, өйткені бұл өнер Еуропада танымал болды. Мекеменің екінші қабатындағы экранның артында сутекті оттектің жарығымен жарықтандырылған үлкен сахнада суретші Анри Ривьер 20 көмекшімен жұмыс істеді және фонды көрсету үшін қос оптикалық фонарьды пайдаланды. Бастапқыда картоннан жасалған кескіндер қолданылған, бірақ 1887 жылдан кейін мырыш фигуралары оларды ығыстырды. Бұл шығармаға түрлі суретшілер қатысты, олардың ішінде Стейнлен, Адольф Виллет және Альберт Робида болды. Каран д’Аш 1888 жылы өте танымал болған «Эпопея» шоуы үшін 50-ге жуық кескіндерді жасады.

Мәдени бірлестіктер

Француз-колумбиялық көше суретшісі Шаноир өзінің лақап атын плакатқа сілтеме жасап таңдады. 2001 жылы Кэтлин Петерсонның өліміне қатысты қылмыс орнының суреттерінде Le Chat Noir плакаты анық көрінеді. Le Chat Noir плакатын "Тиффанидегі таңғы ас" фильмінде баспалдақ үстіндегі қабырғада да көруге болады. Le Chat Noir – 1958 жылғы "Кингс Го Форт" фильмінде Франк Синатра мен Натали Вуд қарым-қатынастарын жаңартқан түнгі клубтың аты. Кіреберіс қабырғасында жыпылықтайтын көздері бар әйгілі мысық суреті де бар. Le Chat Noir Сакура Тайсенде еске алынған. Le Chat Noir суреті "Қошбақтардың құпия өмірі" фильмінде фон ретінде жақсы көрінеді. 2020 жылғы "Статен аралының патшасы" фильмінде Мод Апатов ойнаған Клэр Карлиннің жатын бөлмесінде Le Chat Noir плакаты ілінген. "Miraculous: Ladybug & Cat Noir туралы әңгімелер" атты француз балалар телешоуында француз супербатыры "Chat Noir" осы Chat Noir атауын қабылдады.