Кіріспе

Chamaerops – Arecaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Онда тек бір түрі ғана бар, ол Chamaerops humilis, оны еуропалық желдейтін пальма немесе Жерорта теңізінің шағын пальмасы деп атайды. Бұл пальмалардың суыққа төзімділерінің бірі және орташа белдеудегі ландшафтты безендіруде қолданылады.

Таксономия

Жалпы қабылданған Chamaerops humilis-тен басқа, мәртебесі анықталмаған бірнеше потенциалды таксондар бар, сондай-ақ Chamaerops humilis астында синонимизацияланған көптеген түрлер де бар. Chamaerops туысы Trachycarpus туысына тығыз байланысты. Бұл туыстардың айырмашылығы – Trachycarpus-та шоғырлану қасиеті болмайды (тек базальды түбірлерсіз жалғыз сабақтарды құрайды), тікенді жапырақ тіректері (Trachycarpus-та тікенсіз), және гүл анатомиясының ұсақ ерекшеліктерінде.

Кіші түрлер

Chamaerops humilis түрінің өзі үш ресми түрге бөлінеді: C. humilis 'Vulcano' – тығыз, тікенсіз, күміс реңді болуы мүмкін, бірақ argentea түрінен аздап ерекшеленеді. Жапырақтары көбінесе жуандау, ал өсімдіктің келбеті var. humilis немесе var. argentea-дан бұталырақ болады.

Тарату

Chamaerops humilis – Еуропаның континенттік бөлігінде өсетін екі пальма түрінің бірі, екіншісі – Феникс теофрасти. Ол негізінен Оңтүстік-Батыс Еуропада, Испания мен Португалияның барлық оңтүстік жағалауларында, Италияның орталық және оңтүстігінде, Франция мен Монаконың Оңтүстік Жерорта теңізі жағалауының бір бөлігінде, Мальта, Сицилия, Сардиния, Корсика және Балеар аралдарында, сондай-ақ Солтүстік Африкада Марокко, Алжир және Тунис елдерінде кездеседі. Бұл әлемдегі ең солтүстікке қарай табиғи түрде өсетін пальмалардың бірі, ең солтүстік орны Италияның Генуя қаласында 44° солтүстік ендікте орналасқан. Жерорта теңізінен солтүстікке қарай табиғатта кең таралмаса да, Chamaerops humilis Англияның оңтүстігіне дейін жақсы өседі.

Өсіру

Chamaerops humilis әлемнің көптеген аймақтарында бау-бақша шаруашылығында және ландшафт дизайнында бағалы өсімдік саналады. Қалыптасқаннан кейін ол құрғақшылыққа өте төзімді. Ол қысқа төзімді, бірақ ыстық жазды ұнатады. Бұл өте баяу өсетін өсімдік. Атлас тауларының жоғары биіктіктерінде өсетін көк түсті бір түрі жақында саудаға енгізілді және алғашқы мәліметтер бойынша, ол жасыл түрінен кем емес, тіпті одан да төзімді болуы мүмкін. Ол Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшалық еңбек сіңіргені» сыйлығына ие болды.

Экология

Chamaerops humilis кеңінен тараған түр, ол өңделмеген жерлерде кездеседі және жиі өртеу режиміне бейімделген. Ол негізінен жер астындағы тамырсабақтарынан және өртке зардап шеккен сабақтарынан қайта өсіп шығады. Мұндай факторлар бұл түрді топырақ эрозиясы мен шөлдеудің алдын алуда, сондай-ақ көптеген жануарлар түрлеріне пана және тамақ беруде экологиялық тұрғыдан маңызды етеді. Chamaerops humilis көктемде, әдетте сәуір мен мамыр айларында гүлдейді. Өсімдік ішінара желмен тозаңданады (анемофильді), бірақ кемінде ішінара жәндіктермен тозаңданады (энтомофильді). Оны тозаңдатуға белгілі бір түр ғана қабілетті, атап айтқанда, Curculionidae тұқымдасына жататын Derelomus chamaeropsis. Бұл шөбелекпен байланыс – шөбелектердің гүлдену кезеңінде тозаңданудың өзара тиімділігінің бір түрі. Тозаңдаушы шөбелектер қанағаттанарлық өсімдікті тапқаннан кейін, оның ата немесе аналығына қарамастан, гүлдеуі аяқталғанға дейін сол өсімдікте қалады, пана, жұмыртқа салуға орын және гүлшоғырында тамақ іздейді. Гүлдену кезеңінде, басқа да гүлді өсімдіктердегідей, Chamaerops humilis-тің ата және аналық өсімдіктері тозаңдаушыларын химиялық заттармен тартады, бірақ ерекшелігі – олардың иісі гүлдерден емес, жапырақтардан шығады. Гүлденудің соңына қарай шөбелектер өсімдікті тастап, жаңа мекендейтін өсімдік іздейді, ол да ата немесе аналық болуы мүмкін. Derelomus chamaeropsis шөбелегінің дернәсілі күз және қыс айларында ата өсімдіктердің гүлшоғырының рахистерінде дамиды. Келесі гүлдену кезеңінің басында ересек шөбелектер тек ата өсімдіктердің өткен жылғы ескі гүлшоғырларының құрғақ және сынғыш сабақтарынан ғана шығады. Аналық өсімдіктерден шыққандары дамуын аяқтамай өледі. Бұл пальмалардың тозаңдаушы шөбелектердің аналық гүлшоғырындағы тұқымдарға зиян келтіруіне жол бермеу үшін бейімделгендігінен туындайды. Шөбелектер аналық гүлшоғырларда жұмыртқа салады, бірақ тұқымдар дами бастағаннан кейін жұмыртқалар немесе дернәсілдер өмірлік циклын жалғастыра алмайды. Керісінше, аталық гүлшоғыры тозаңданудан кейін өзінің қызметін аяқтайды, сондықтан өсімдіктің көбеюі үшін шөбелектердің өмірлік циклын аяқтауы және аталық гүлшоғырында паналауы тиімді, осылайша олар келесі маусымда тозаңдануға қолжетімді болады. C. humilis-тің піскен қабығының бірнеше маңызды функциялары бар. Піскен кезде қабығы шіріген май иісімен ескереді, бұл түнгі жеміс жегіштерге, әдетте ет жейтін сүтқоректілерге, мысықтар мен түлкілерге тамақ табуға көмектеседі. Қабық тұқымның өніп шығуына кедергі келтіреді, тұқым тарағанға дейін өніп шықпауын қамтамасыз етеді. Қабық сонымен қатар омыртқасыз жәндіктермен, әдетте қоңыздармен және әсіресе шөбелектермен тұқымды жеуден қорғайтын химиялық немесе физикалық кедергі ретінде де әрекет етеді. Қабықтағы мұндай функциялардың үйлесімінен пальма жемісін жейтін ет жейтін жануарлардың пайдасы да, зияны да болады. Бір жағынан, ет жейтін жануарлар жұтып алған тұқымдар тұтас жемістегі тұқымдарға қарағанда жиі өнеді. Екінші жағынан, жұтылған тұқымдар жұтылмаған тұқымдарға қарағанда омыртқасыз зиянкестермен жиі жойылады. Алайда, ет жейтін жануарлардың жылдамдығы пальметто үшін маңызды, өйткені Жерорта теңізі бассейніндегі көптеген популяциялардың фрагментациясы мен оқшаулануы күшейіп барады. Үндістанда және Кипрде Phoenix dactylifera (Arecaceae) өсімдіктерінің жапырақтарындағы дақтармен байланысты Coniothyrium palmarum саңырауқұлағы Италиядағы Chaemerops humilis (Arecaceae) өсімдіктерінің өлі жапырақтарында (жапырақ сабағында) табылған.

Қолданылуы

Материалдық пайдасынан басқа, бұл пальметто Жерорта теңізі жағалауының "гариг" және "макиа" ерекше көзге түсетін құрамы ретінде эмоционалдық құндылыққа ие. Ересек өсімдіктердің жапырақтары сыпырғыштар, кілемдер, себеттер және осы сияқты заттар жасау үшін қолданылған. Нағыз жұмыс үшін жас, жайылмаған жапырақтар оларды жұмсарту және серпімді талшық алу үшін күкіртпен өңделеді. Оңтүстік Испанияда "хига" деп аталатын қабық пісіп кеткенге дейін жеуге жарамды, кейіннен ол тым қатаң болып кетеді. Өте ащы және көп мөлшерде таниндері болғандықтан, жемістер адамдарға тамақ ретінде қолданылмайды, бірақ дәстүрлі медицинада олар құрыштайтын (жұлындыратын) дәрі ретінде пайдаланылған.

Қорғау

Қалалық даму және адамның өзге де қызметтері пальманың табиғи ортасына осылайша жылдам еніп, түрдің болашағы және оның қоршаған ортасы туралы алаңдаушылық тудырып жатыр. Сәйкесінше, оның және оған байланысты Жерорта теңізінің сирек кездесетін түрлерінің өсу орындарын қорғау үшін қағидалар күшейіп келеді. Тағы бір сақтау мәселесі – Chamaerops humilis пальмасының табиғи ареалының ең солтүстік бөлігінде Оңтүстік Америкадан әкелінген Paysandisia archon мотылының қаупі зор. Бұған қоса, бұл Жерорта теңізіне тән пальмаға ұқсас сәндік түрлердің енгізілуі де әсер етеді, себебі тұқым жеушілердің (мысалы, Coccotrypes dactyliperda және Dactylotrypes longicollis) бірдей енгізілуінен, олар әкелінген де, жергілікті де пальмалармен қоректенеді.