Кіріспе
Құмнан, судан және әктен жасалған гипстің түрі. Әк гипсі – құмнан, судан және әктен, әдетте гидравликалық емес, гидратацияланған әктен (құрғатылған әк, жоғары кальцийлі әк немесе ауа әкі деп те аталады) жасалған гипстің түрі. Ежелгі әк гипсіне көбінесе жылқы шашы қосылған, ал жұмыс уақытын қысқарту үшін позолан қоспалары пайдаланылған. Гидравликалық емес гидратацияланған әк тек ылғалды сақталғанда және ауадан CO2 кіруіне мүмкіндік болғанда ғана карбонаттану арқылы қатаяды. Суға батырылғанда ол қаталданбайды. Егер қалың қабат немесе бірнеше қабат жағылса, әк апталар бойы жұмсақ қалуы мүмкін. Әк гипсінің қатаю уақытын (табиғи) гидравликалық әк қолдану арқылы немесе позолан қоспаларын қосу арқылы қысқартуға болады, осылай ол жасанды гидравликалық әкке айналады. Көне заманда римдік әк гипсіне позоландық жанартау күлі қосылған, ал қазіргі кезде ұшқыш күл көбірек қолданылады. Гидравликалық емес әк гипсін жылдам қаталдану үшін гипс қосуға болады. Үй жасаған цистерналарды (оларды су өткізбейтін ету үшін) жабуға қолданылатын әк өндіру, жазда жаңбыр аз жауатын елдерде ерекше маңызды болды. Бұл оларға қысқы жаңбыр суын жинап, оны жеке немесе шаруашылыққа қажеттілік үшін сақтауға мүмкіндік берді.
Lime plaster is a type of plaster composed of sand, water, and lime, usually non hydraulic hydrated lime (also known as slaked lime, high calcium lime or air lime). Ancient lime plaster often contained horse hair for reinforcement and pozzolan additives to reduce the working time. Traditional non hydraulic hydrated lime only sets through carbonatation when the plaster is kept moist and access of CO2 from the air is possible. It will not set when submersed in water. When a very thick layer or several layers are applied, the lime can remain soft for weeks. The curing time of lime plaster can be shortened by using (natural) hydraulic lime or adding pozzolan additives, transforming it into artificially hydraulic lime. In ancient times, Roman lime plaster incorporated pozzolanic volcanic ash; in modern times, fly ash is preferred. Non hydraulic lime plaster can also be made to set faster by adding gypsum. Lime production for use in plastering home made cisterns (in making them impermeable) was especially important in countries where rain fall was scarce in summer. This enabled them to collect the winter run off of rain water and to have it stored for later use, whether for personal or agricultural needs.
Артықшылықтар
Әк пластыры берік, бірақ икемді, қатты массаға айналады. Гидравликалық әк пластыры цемент пластырыдай қатты емес. Гидравликалық әк пен тарихи әктер нашар, орташа және жоғары сапалы деп бағаланған. Қазіргі гидравликалық әктер 2, 3,5 немесе 5 Ньютонмен бағаланады. Ал Портленд цементінің пластыры кепкен кезде әдетте 25-35 Ньютонды құрайды, яғни 10 есеге дейін қаттырақ. Әк пластыры суға аз әсер етеді және гипсокартон мен саз немесе гипстік пластыр сияқты жұмсармайды немесе ерімейді. Гипс немесе саз пластырынан айырмашылығы, әк пластыры сыртқы қабырғаларды жабу үшін жеткілікті берік және сыртқы факторларға төзімді. Цемент пластырына қарағанда, гидратталған әкпен жасалған пластыр аз сынықты және жарылуға бейім, сондықтан кеңею тігістері қажет емес. Күн сәулесі мен ылғалдың кеңеюінен туындаған серпілуге ұшырағанда қабырғадан бөлінбейді. Цемент пластырынан айырмашылығы, ол жұмсақ материалдарды серпілуден қорғайды, бұл астыңғы беттің нашарлауына әкелуі мүмкін. Фасадты жабу кезінде әк мөлшерінің 20% астамын цементпен ауыстыру ұсынылмайды және әк пластырының артықшылықтарын сақтау үшін бетон қосудың орындылығы даулы мәселе болып табылады. Әк пластыры су өткізгіш, ылғалдың таралуына және булануына мүмкіндік береді. Бірақ, егер ол дұрыс жұмыс істесе, пуццоландық заттармен және жануар майымен араластырылғанда, су өткізбейді. Пластырдағы әктің жоғары pH деңгейі фунгицид ретінде әрекет етеді, әк пластырында саңыраудың өсуін болдырмайды. Пластыр кепкен кезде pH шамамен 8,6-ға төмендейді. Гидравликалық емес әк пластырына ылғал қажет, сондықтан ол бірнеше күн бойы кептіруден қорғалуы керек. Индустрияландыру, сауда шеберлігінің біліктілігінің төмендеуі және гипсокартон мен гипстік қаптаманың кеңінен қолданылуы салдарынан әкпен пластырлауға қабілетті білікті маман саны азайды.
Венеция гипстерін салу әдістері
Венециялық гипс – қабырғалар мен төбелерді әрлеуде кеңінен қолданылатын жылтыратылған гипстің бір түрі. Ол гипс пен мәрмәр ұнының қоспасынан тұрады, ол шпатель немесе кестемен жұқа қабаттармен жағылады. Бұл техника гипс қоспасының бірнеше қабатын жағуды және тереңдік пен текстураның көрінісін тудыратын тегіс бет жасау үшін бетін жылтыратуды қамтиды. Венециялық гипспен әртүрлі эффектілерге қол жеткізу үшін әртүрлі техникалар қолданылуы мүмкін. Марморино – мұндай техникалардың бірі, ол гипс қоспасына мәрмәр ұны қосылып, жылтыратылған мәрмәрге ұқсас көрініс береді. Скальйола – тастың әртүрлі түрлерін имитациялайтын тағы бір техника, ал сграффито гипстің бетін сызып, әртүрлі қабаттарды ашып, декоративтік өрнектер жасауды қамтиды. Егер Венециялық гипс жылтыратылмаса, ол тасқа ұқсас, матовый түс береді. Бірақ дұрыс жағылып, жылтыратылғанда, ол мәрмәрге ұқсайтын, өте қатты бетке ие болады. Бұл Венециялық гипсті қымбат және ауыр мәрмәр орнатудың тамаша баламасы етеді, себебі оны бағаналар, консольдер және қисық қабырғалар сияқты беттерге қолдануға болады.
Венеция гипсінің тарихы
Полировкаланған гипстің тарихы көне заманға дейін жетеді, оның қолданылуына Мысыр, Рим және Грек сәулетінде куәліктер бар. Бұл техника беріктігі мен эстетикалық тартымдылығы үшін жоғары бағаланды және тарих бойы қолданылып, жетілдіріліп келеді. Көне заманда әк ішкі және сыртқы қабырғаларды гипстеу үшін кеңінен қолданылды. Гректер әсіресе арнайы жабысқақ затты жасаудың ерекше жаңалығын ашты. Дегенмен, әк тасын кальций оксидіне, көмірқышқыл газына және буға айналдыруды қамтитын бұл трансформациялық процесс, шамамен 2200°F жететін өте жоғары температура талабынан туындаған маңызды қиындықтарға толы болды. Нәтижеде пайда болған материал, тез өтетін әк деп аталды. Осы әдіспен «әк қоры» деп аталатын негізгі байланыстырушы зат жасалып, гипстеу мақсатында пайдаланылды. Сүңгіген әк, тығыз және ылғалды зат, толық гидратацияны қамтамасыз ету үшін бірнеше ай, тіпті жылдар бойы белгіленген шұңқырда сақталды. Тарихи мәліметтерде римдіктердің «сүңгіген әк үш жылдан кем емес тозғаннан кейін ғана қолданылуы керек» деген ережені енгізгені айтылады. Венециялық гипс, қабырғаларды жабудың ерекше түрі, көне заманға дейінгі бай тарихи мұраға ие, оның бастауы Помпей және одан кейінгі Рим империясымен байланысты. Шамамен б.з.д. 80-70 жылдары өмір сүрген Витрувий өзінің танымал «Архитектура туралы» немесе «Архитектураның он кітабы» атты еңбегінде әк гипсін өндіру процесін сипаттады. Бұл әдістерді Плиний Ескісі өзінің шамамен 2000 жыл бұрын жарық көрген «Табиғат тарихы» атты кітабында одан әрі кеңейтті. Римдіктер аталған өнімді «Marmoratum Opus», яғни «тегіс мәрмәр» деп атады. Венециялық гипстің қайта жаңғыруы Ренессанс кезеңімен байланысты, ол Римнің көне техникаларына жаңа қызығушылықпен сипатталады. Ренессанс дәуірінің белгілі сәулетшісі Палладио бұл процесті «Истрия тасы» деп атады, өйткені гипс Венеция маңында көп кездесетін мәрмәр, гранит және травертин сияқты табиғи тастарға өте ұқсас болды. Палладионың сәулеттік туындылары, көрініс жағынан таспен салынғандай көрінсе де, шын мәнінде кірпіш пен гипстен жасалған. Гипстеу процесі алдымен «арричио» деп аталатын қалың гипс қабатын жағуды, содан кейін ұнтақталған мәрмәрмен араластырылған әк қорының қабаттарын жағуды қамтыды, осылай тегіс және жылтыр бетке қол жеткізілді. Кейде ылғалды гипске бояулар қосылып, жарқын түстерге қол жеткізілді. Барокко дәуірінде Венециялық гипс танымалдылығы төмендеді, бұл Рим империясының құлауынан кейін байқалған төмендеудің қайталануы болды. Алайда, 1950 жылдары белгілі венециялық шебер Карло Скарпа қазіргі заманғы құрылыста Мармориноны қолдануды жандандыруда маңызды рөл атқарды. Скарпа Витрувий мен Палладионың әдістерін ғана емес, сонымен қатар жануарлар терісі мен акрил шайырларын пайдаланумен байланысты жаңашыл әдістерді енгізді.
Өнердегі тарихи қолданысы
Лайм гипстің ең ерте мысалдарының бірі б.з.д. сегізінші мыңжылдықтың соңына дейін жетеді. Иорданиядағы 'Айн-Газал қалашығындағы жерленген шұңқырда қамыс пен жіптен жасалған қаңқаларға лайм гипсімен қапталған үш мүсін табылды. Олар б.з.д. 7200 жыл шамасында неолит дәуірінде жасалған. Бұл мүсіндердің осы уақытқа дейін сақталуы лайм гипсінің төзімділігін көрсетеді.