Қытай театрының тарихы мен дамуы

Кіріспе

Қытай театрының ұзақ және күрделі тарихы бар. Қытайдың дәстүрлі театры, көбінесе қытай операсы түрінде, музыкалық сипатқа ие. Қытай театрының тамыры бірнеше мың жыл бұрынғы ежелгі Қытайға дейін жетеді, бірақ қытай операсы 12 ғасырда қалыптаса бастады. Батыстық айтыс драмасы, батыс үлгісіндегі опера және балет сияқты өнер түрлері Қытайға тек 20 ғасырда келді.

Тарих

Қытайдағы театр тарихы Шан әулеті заманына (б.з.д. 16 ғасыр? – 1046 ж.б.д.) дейін жетеді. Оракул сүйектерінде шамандардың жаңбыр билері туралы жазбалар бар, ал «Құжаттар кітабында» шамандық билер мен әндерге сілтеме жасалған. Чжоу әулеті (1046 ж.б.д. – 256 ж.б.д.) кезінде Чу Ци деректері б.з.д. 4-3 ғасырларда Чу мемлекетінде шамандар музыка мен костюмдермен өнер көрсеткенін көрсетеді. Кейбір ғалымдар «Өлеңдер жинағынан» алынған өлеңдерді Чжоу әулетінің ерте немесе орта кезеңіндегі сарай билерін сүйемелдеген әндердің мәтіні болуы мүмкін деп санайды. Чжоу патша сарайы және ежелгі мемлекеттерде кәсіби ойын-сауықшылар жұмыс істеді, олардың арасында бишілер, музыканттар және актерлер болды. Сарайдағы алғашқы актерлер, көбінесе, пантомима, би, ән орындаған және комедиялық рөлдерге тартылған клоундар болды. Осы кезеңдегі танымал актерлердің бірі – Ю Мэн немесе Жоңғар Мэн (優孟), ол Чу патшасы Чжуанға (б.з.д. 613–591 ж.ж. билік еткен) қызмет еткен алып еді. Чудың бұрынғы премьер-министрі Суншу Аоның кедей ұлымен кездескеннен кейін, ол бір жыл бойы Суншу Аоның сөйлеуін және мінез-құлқын үйренген. Соңында ол банкетте өзінің рөлін орындап, патша Чжуанға жүгініп, Суншу Аоның ұлына жер бердіруге қол жеткізді. Сима Цзяньның «Ұлы тарихшының жазбаларында» Конфуцийдің (б.з.д. 551–479 ж.ж.) Ұлы жауынгер биі немесе Даву биі туралы түсіндірмесі бар. Бұл би Чжоу патшасы Вудың 1046 ж.б.д. Шан әулетін құлатуы және Чжоу герцогы мен Шао герцогының көмегімен Чжоу әулетін құруы туралы айтады. Ұлы жауынгер биі тек толық оқиғаны ғана бейнелемей, Конфуций түсіндіргендей, символизмге де толы болды.

Хань әулеті (б.з.д. 206–220 ж.ж.) кезінде «Мүйіз соққысу» деп аталатын күрес көрсетілімі гүлденді және император Удың (б.з.д. 141–87 ж.ж. билік еткен) тұсында «Жүз ойынның» (百戲) біріне айналды. Бұл, әрине, көрермендер спорты болған, бірақ мәтіндік және археологиялық деректер орындаушылардың белгілі рөлдерге киініп, сюжет бойынша өнер көрсеткенін көрсетеді. Күресшілер қайта ойнаған оқиғалардың бірі – «Шығыс теңізінен келген Хуан хан» (東海黃公) деп аталатын сиқыршы мен жолбарыстың шайқасы еді. Хэнань провинциясының Синьми қаласындағы Дахутингтен табылған Хань дәуіріндегі қабір суреттері сол кездегі жоғары лауазымды министрлердің үйлеріндегі банкеттерде ойын-сауықшылар өнер көрсеткенін дәлелдейді.

Алты династия, Тан династиясы және Бес династия

Қытай драмасының алғашқы түрі – Каньцзюнь операсы (參軍戲, немесе Адъютант пьесасы), ол Кейінгі Чжао династиясынан (319–351) пайда болды. Бастапқыда ол екі актер қатысатын қарапайым комедиялық драма болды, онда сыбайлас офицер Каньцзюнь немесе адъютантты Grey Hawk (蒼鶻) есімді шумақ күлдірді. Алты династия дәуірінде түрлі ән мен би драмалары дамыды. Солтүстік Ци династиясы кезінде Гао Чангонның маска киіп шайқасқа шығуының құрметіне арналып, Үлкен Бет (大面, «бетперде» деген мағынаны береді, сондай-ақ дайм 代面 деп те аталды, және ол Ланлинг князі, 蘭陵王 деп те белгілі болды) деп аталатын маскалы би жасалды. «Билеп ән шырқаған әйел» (踏謡娘) әңгімесі мас күйеуінен зорлық көрген әйелдің тағдырын баяндайды, ал бұл ән мен би драмасы бастапқыда әйел кейіпіндегі ер адам тарапынан орындалды. Осы ән мен би драмаларындағы оқиғалар қарапайым болғанымен, олар Қытайдағы музыкалық театрдың ең алғашқы үлгілері және Қытай операсының күрделі формаларының алғыкүші саналады. Кейінгі Тан (923–937) династиясын құрған император Ли Цуньсу (885–926) – Шатуо тайпасынан шыққан еді. Оның театрға деген құштарлығы соншалық, ол өзі де актерлікпен айналысқан. Өзінің билігі тұсында ол үш актерді уезд басқарушысы қызметіне тағайындады, соның салдарынан әскерінің наразылығына ұшырады. 926 жылы, таққа отырғаннан кейін үш жыл өткен соң, ол бұрынғы актер Гуо Конгцян басқарған бүлік кезінде қаза тапты.

Сун, Цзинь және Юань әулеттері

Сун дәуірінде драма мен музыканы қамтитын танымал пьесалар жасала бастады, ал 12 ғасырда қытай операсы үшін xìqǔ (戲曲) термині осы жаңа театралдық ойын-сауық түрін білдіре бастады. Сун әулеті кезіндегі театрдың дамуына Тан буддалық дәстүрі бианвэнь (變文) әсер еткен болуы мүмкін. Ол сөйлеуді әнмен үйлестіріп, буддалық идеяларды сауатсыз халыққа жеткізу үшін монахтар қолданған, бірақ Сун әулеті кезінде танымал ойын-сауыққа айналды. Әңгіме айту және балладалардың түрлері Сун драмаларына әсер етті. Мулиан анасын құтқару сияқты буддалық әңгімелер пьесалардың тақырыбы болды, ал Мулиан туралы оқиға – Қытайдың алғашқы ұзын драмасы болды. Дун Цзеюаньның (董解元) "Чжу Гундиао" (西廂記諸宮調) пьесасы ("Батыс палатаның романсы", кейін Ван Шифу (王实甫) оны "Батыс палатаның романсы" деп өзгертті) бианвэньден туындады. Оңтүстік Сун дәуірінде Уэньчжоуда жергілікті халықтың әдет-ғұрыптары мен музыкалық формаларынан нэнси (南戏) немесе Сиуэн (戲文) деп аталатын пьеса түрі дамыды. Бұл пьесалар белгілі бір ұзақтықта болып, толық сюжетке ие еді, ал актерлер сөйлеп, ән айтып орындады. Нэнси Оңтүстік Сун дәуірінде кеңінен тарады, ал театрлық ойын-сауық оның астанасы Линьаньда (қазіргі Ханчжоу) гүлденді. Сақталған ең ерте сценарийлердің бірі – Оңтүстік Сун дәуірінің туындысы, "Бірінші ғалым Чжан Сие" (張協狀元). Сун дәуірінде Дан (旦, әйел), Шен (生, еркек), Цзин (净, еркек, боялған рөл) және Чжоу (丑, клоун) сияқты арнайы рөлдер пайда болды, ал сценарийлер кейіпкерлердің есімдерін атаған орнына, Дан немесе Шен рөлін көрсетті. Сун және Цзинь дәуірлерінде зацзю (雜劇) деп аталатын театр түрі дамыды. Сун және Цзинь зацзюі – шағын көлемдегі комедиялық театр, ол Юань зацзюінен өзіндік және тәуелсіз дамуымен ерекшеленді. Сун және Цзинь зацзюінде музыка сюжетке толық емес болды. Зацзю Юань дәуірінде Кайфэн, Луоян және Линьань сияқты ірі қалаларда басым театр түріне айналды. Юань дәуірінің зацзюі солтүстік күй (北曲) деп те аталды, ол оңтүстік нэнсиден ерекшеленді. Юань дәуірінің зацзюі төрт немесе бес актіден тұратын, алғы сөзбен толықтырылған күрделі формаға айналды. Әр акт әртүрлі гонгдиаоға (宮調) негізделген музыкалық шығарма болды. Оны сарайдағы немесе жергілікті билік өкілдерінің көңіл көтеруі үшін куртизандар орындады. Зацзю пьесалары негізгі еркек (Шен) және әйел (Дан) кейіпкерлеріне бағытталған, әнші куртизандар негізгі рөлдерді ойнады, бірақ кейбір рөлдерді тек еркек актерлер орындады. Уақыт өте келе еркек және әйел рөлдерінің кіші топтары (басты және қосалқы рөлдер, жас, қарт немесе комедиялық рөлдер) пайда болды. Осы кезеңнің ең танымал драматургтары Гуан Ханцин (оның көптеген шығармалары сақталған, соның ішінде "До Э-ге жасалған зұлымдық"), Ван Шифу (王实甫) ("Батыс палатаның романсын" жазған), Ма Жиюань (оның өкілді жұмысы "Хань сарайында күз" (漢宮秋)), Цзи Цзюньсян (趙孤兒, "Жаоның жетім баласы" пьесасымен танымал) және Бай Пу болды. Юань зацзюінен шыққан өлеңдер қытай әдебиетінің маңызды формасы – юаньцю (元曲) саналады.

In the Song dynasty, popular plays involving drama and music began to be developed, and by the 12th century, the term xìqǔ (戲曲) to mean Chinese opera began to be used this new form of theatrical entertainment. The development of theatre during the Song dynasty may also have been influenced by a Tang Buddhist tradition bianwen (變文), which mixed speech with song and used by monks to communicate Buddhist idea to the illiterate masses, but became popular entertainment during the Song dynasty. The narrative ballad and story telling forms influenced Song dramas. Buddhist stories such as Mulian Rescues His Mother became themes in plays, and the one on Mulian was the first Chinese drama of great length. The Romance of the Western Chamber Zhu Gongdiao (西廂記諸宮調) by Dong Jieyuan (董解元) (later adapted into Romance of the Western Chamber by Wang Shifu) was created from bianwen. In Southern Song, a form of play called nanxi or Xiwen (戲文) developed in Wenzhou from local folk customs and musical forms. This has a set length and a full narrative, and the actors performed with speech and songs. Nanxi spread widely in the Southern Song, and theatrical entertainment flourished in its capital Lin'an (present day Hangzhou). Among the earliest surviving scripts is Southern Song work, The No. 1 Scholar Zhang Xie (張協狀元). Specialised roles such as Dan (旦, dàn, female), Sheng (生, male), Jing (净,) and Chou (丑, clown) appeared in the Song era, and scripts referred to the roles such as the Dan or Sheng rather than the characters' names. A form of theatre known as zaju began to be developed in the Song and Jin dynasties. Song and Jin zaju was a small scale comic form of theatre, and was distinct from Yuan zaju with its own independent development. Music is incidental to Song Jin zaju with incomplete narratives. Zaju became the dominant form of theatre during the Yuan dynasty in major cities such as Kaifeng, Luoyang and Lin'an. Yuan dynasty zaju was also known as Northern tune (北曲) to distinguish it from the Southern form nanxi. Zaju in the Yuan dynasty became a more sophisticated form that has a four or five act structure with a prologue. Each act is a musical piece based on a different gongdiao. It was performed by courtesans for the amusement of court or local government officials. Zaju plays were focused on the principal male (Sheng) and female (Dan) characters, with the singing courtesans playing the main male or female characters, but some are played exclusively by male actors. Over time subcategories of male and female roles (such as lead and supporting roles, young, old or comic roles) also emerged. Among the best known dramatists of the period were Guan Hanqing (many of his works survive, including The Injustice to Dou E), Wang Shifu (who wrote Romance of the Western Chamber), Ma Zhiyuan (whose representative work is Autumn in Han Palace, 漢宮秋), Ji Junxiang (best known for The Orphan of Zhao), and Bai Pu. Verses from Yuan zaju are considered one of the important forms of Chinese literature, yuanqu (元曲).

Мин әулеті

Сунь және Юань әулеттерінің нэнсиі әдеби стилінің қарапайымдығына байланысты төменгі өнер түрі саналды, ал пьесаларының көпшілігі авторсыз жазылған. Белгілі автормен жазылған алғашқы наньси туындысы – Юань дәуірінің соңында жазылған Гао Миннің «Пипа әңгімесі». «Пипа әңгімесі» наньсидің мәртебесін көтерді және алғашқы Мин императоры Хунгу оны жоғары бағалады. Бұл Мин әулетінің драмасы үшін үлгі болды. Нанси және басқа да аймақтық формалар, мысалы Хайян, Юяо, Йиян әуендері Жэцзян провинциясында дамыды, біртіндеп солтүстік зацзюді ығыстырды. Мин әуетінің ортасында наньси чуанчи деп аталатын күрделі драмалық формаға айналды, ол одан әрі Куньку операсына дамыды. Мин әулетінің драматургтары көбінесе білімді және жоғары әлеуметтік статусы бар болды, ал чуанчи туындыларын негізінен ғалымдар жасады. Вэй Лянфу Ханчжоу мен Цзянси провинциясының Иян аймағынан алынған Хайян әуендерін өңдеп, Куншан әуендерін жасады. Ол флейтаны жиі қолданатын наньси ырғақтарын және сырғалы аспаптарды бағалайтын солтүстік зацзюді біріктірді. Куньку операсының алғашқы туындысы – Лян Ченюдің Куншан әуендерін пайдаланған «Жібек шапанды жуу» (浣紗記, Хуан Ша Джи). Куньку мәдениеттің жоғары деңгейлі бөлігі саналды, ғалымдар тарапынан қолдауға ие болды және осылайша зор ықпалға ие болды. Мин дәуірінде оңтүстік Йиян әуендері Кунькумен бірігіп, кеңінен тарады. Йиян әуендері қатаң ережелерден мүлдем уақ болды, еркін және қызықты болды, сондықтан жергілікті халыққа көбірек ұнады, жергілікті музыкалық стильдермен оңай үйлесіп, көптеген жергілікті операларда биік әуендерді тудырды. Тағы бір маңызды оқиға – Солтүстік-Батыста екі буынды құрылым мен соққылы аспаптармен Шэньси операсының пайда болуы, ол banqiang (板腔) деп аталатын жаңа музыкалық стильді енгізді. Оның таралуына Мин әулетін құлатқан Шэньси көтерілісшісі Ли Цзичэн ықпал етті, кейіннен Цин әулеті кезінде Пекин операсының дамуына әсер етті. Мин дәуірінде (1368-1644) қытай театрын көрермендерге қарай үш санатқа бөлуге болады: императорлық сарай, әлеуметтік элита және қара халық. Мин императорлық сарайы операны жақсы көретін, ал Мин императорлары көбінесе музыкалық ойын-сауықтарын сарай шегінде өткізетін. Алайда Мин театры Юань әулетіне қарағанда аз еркіндікке ие болды. Юань және ерте Сун дәуірінде кейбір пьесаларда императордың рөлі болуы мүмкін, бірақ Мин императоры Тайцзу актерлерге императорлық отбасының мүшелерін, жоғары лауазымды шенеуніктерді немесе құрметті тұлғаларды сомдауға тыйым салды.

The nanxi of the Song and Yuan dynasties was considered a low art form due to its unsophisticated literary style, and its plays were often written by anonymous authors. The first nanxi work with a known author is Tale of the Pipa by Gao Ming, written in the late Yuan period. Tale of the Pipa elevated the status of nanxi, and was highly regarded by the first Ming Emperor Hongwu. It became a model for Ming dynasty drama. Nanxi and other regional forms, such as such as Haiyan, Yuyao, an Yiyang tunes developed in Zhejiang, gradually replaced the northern zaju, and by the middle of the Ming dynasty, nanxi had developed into a more complex dramatic form known as chuanqi, which further developed into Kunqu Opera. The Ming dynasty play writers were mostly educated and hold relatively high social status, and chuanqi works were created mainly by scholars. Wei Liangfu created Kunshan tunes modified from tunes of Haiyan from near Hangzhou and Yiyang of Jiangxi, and he combined the nanxi rhythms which often used flute, and the northern zaju where plucked string instruments are preferred. The first Kunqu opera, Washing Silken Gauze (浣紗記, Huan Sha Ji) was created by Liang Chenyu who used Kunshan tunes. Kunqu was regarded as an elegant part of the culture; it was promoted by scholars, and therefore became highly influential. In the Ming dynasty, southern yiyang tunes fused with Kunqu and spread widely. Yiyang tunes lacked formal rules, was more uninhibited and exciting, therefore more appealing to the local classes and easily fused with local musical styles and produced many high pitched tunes in numerous local operas. Another important development was the emergence of Shaanxi Opera in the Northwest with a two phrase structure and clapper based instrumentation, introducing a new form of musical style called banqiang (板腔). Its spread was facilitated by a Shaanxi rebel Li Zicheng who ended the Ming dynasty, later influencing the development of Peking Opera during the Qing dynasty. During the Ming period (1368 1644), Chinese theatre may be divided into three categories by audience: imperial court, social elite, and the general public. The Ming imperial court enjoyed opera, and Ming emperors generally kept their music entertainments within the palace. Ming theatre, however, had less freedom than the previous dynasty, Yuan. In the Yuan and early Song period, some plays may include a role of the emperor, however, Ming Emperor Taizu prohibited actors from impersonating any imperial members, high officials, or well respected figures,

Мин Қытайында жеке театр труппалары маңызды рөл атқарды, үкімет шенеуніктері, бай саудагерлер және евнухтар жеке театр труппаларын басқарып, өздерінің жеке үйлерінде сахналар құрып, қонақтарды көңілдірді немесе мәртебесін көрсетті. Мин дәуірінің соңында Ма Сянглан есімді әйел сарайшы жеке театр труппасының иесі болған жалғыз әйел болды. Жеке театр труппасын құру үлкен инвестицияны талап етті: иелері кедей отбасылардан немесе құлдардан, сондай-ақ актерлік мектептерден, көбінесе сыртқы келбетіне назар аударып, актерлерді таңдады. Олар осы адамдарды оқытуға инвестиция салды. Труппа жетекшілері актерлерді оқыту үшін зейнеткер актерлерді жалдауы мүмкін, ал кейбіреулері өздері актерлер болды. Актерлер ән айту, билеу және рөл ойнау техникасын қатаң түрде үйренді, бұл сегіз жылға дейін созуы мүмкін. Орындаушылар өте білікті болғанымен, Мин қоғамында олардың мәртебесі төмен саналды, себебі олар гетеросексуалдық және гомосексуалдық жыныстық қызметтер көрсетуге міндетті болды. Кейбір актрисалар өз иелерінің әйелдеріне немесе кәнизактарына айналды.

Кәсіби қоғамдық труппалар Мин элитасы құлағаннан кейін ғана дамыды. Миннің конфуциандық гендерлік бөлінуіне байланысты қоғамдық театрларда ерлер басым болды. Конфуциандық ықпал пьесаларға да тарады: Мин пьесалары көбінесе конфуциандық ілімдерді жеткізді, әсіресе жеке театр труппаларында.

Цин әулеті

Цинь династиясы кезінде Пекин операсы танымал болды. Пекин операсы әртүрлі опера стильдерінен қалыптасты. 1790 жылы Пекин қаласында Цянлон императорының тәж кигеніне 55 жыл толуына орай, түрлі жергілікті опера труппалары өнер көрсетті. Кунькю, Клаппер операсы және Эрхуан мелодиясы сияқты әртүрлі әуен үлгілерін орындаған Хуйчжоу опера труппалары ең танымал болды. Янцзы және Ханшуй өзендері бойында кең таралған Ханжу операсы да сұранысқа ие болды, ал Хуйчжоу мен Ханжу операларының қосылуы нәтижесінде Пекин операсы пайда болды. Пекин операсы Кунькю операсынан көптеген сюжеттерді мұра етті, бірақ қарапайым халық арасында танымал болған Клаппер операсы сияқты басқа стильдер оның дамуына зор ықпал етті. Пекин қаласында ашылған шайханаларда Пекин операсы қойылды. Пекин операсы сияқты түрлі опералардың бәсекесіне байланысты Кунькю операсының (Ябу – 雅部, «әдемі драма») танымалдығы төмендеді, олар бірлесіп Хуабу (花部, «гүлді драма») деп аталды. Сонымен қатар, Шанси операсы, Хэнань операсы, Хэбэй операсы, Шандонг Лайчжоу клаппер операсы, Кантон операсы және Фуцзянь операсы сияқты басқа да аймақтық опералар пайда болды. Әртүрлі аймақтарда операның жергілікті түрлері гүлденді және Цин династиясының соңы мен Республика дәуірінің басында ірі қалаларда кең таралды. Олардың кейбіреулері «Билеп ән салатын әйел» (踏謡娘) стиліндегі театрдан дамыған халық әндері мен билерінен пайда болған болуы мүмкін, мысалы, Гүл барабаны (花鼓) операсы, Гүл шамдары (花燈) операсы, Шәй жинау (採茶) операсы және Янге операсы. Мысалы, Хубэй провинциясының Хуансяо Гүл барабаны операсы Ухань қаласында Чужу (楚劇) операсына айналды. Ал Уси операсы, Шанхай операсы және Шаосин операсы Янцзы өзенінің оңтүстігінде танымал болған Танхуан операсынан, ал Пинжу операсы Хэбэйдегі Лянхуалао мен Янгеден қалыптасты.