Кіріспе

Христиандық Үштікті бейнелейтін символ. Үштік қалқаны немесе Scutum Fidei ("сенім қалқаны" деген латын сөзі) – Үштік туралы діннің көптеген жақтарын көрсететін дәстүрлі христиандық бейнелеу символы. Бұл символ Афанасийлік Символдың бірінші бөлігін ықшам түрде түйіндейді. Кейінгі орта ғасырлық Еуропада бұл эмблема Құдайдың (және Үштіктің) геральдикалық белгісі саналды.

Тарих

Бұл диаграмманың нақты шығу тегі белгісіз, бірақ оған 12 ғасырдағы Үштікті абстрактілі визуалды түрде бейнелеудегі тәжірибелер әсер еткені анық, негізінен Петрус Альфонсидің шамамен 1109 жылғы Троицаның Тетраграмматы диаграммасы (және, мүмкін, Иоахим Фиоредің үш шеңберден тұратын Тетраграмматы диаграммасы, бұл өз кезегінде Борромея сақиналарының Үштіктің символы ретінде қолданылуына әкелді), Афанасиандық Символмен байланысты. Троицаның қалқаны диаграммасы алғашқы рет шамамен 1208–1216 жылдардағы Пётр Пуатьеліктің "Генеалогия Христо" жинағындағы "Compendium Historiae" қолжазбасында кездеседі, бірақ оның ең кең таралған қолданылу кезеңі 15 және 16 ғасырлар болды. Ол көптеген ағылшын және француз қолжазбалары мен кітаптарында (мысалы, Шерборн миссалында) және көптеген шіркеулердегі (оның ішінде Шығыс Англиядағылар) боялатын терезелер мен әшекейлік ою-өрнектердің бір бөлігі ретінде табылған. Диаграмма 13 ғасырдың ортасынан бастап геральдикалық мақсатта қолданылды. 1250 жылға жуық Матай Паристің "Хроника Маджора" еңбегіндегі геральдикалық қалқандардың арасында диаграмманың қалқан тәрізді нұсқасы (бірақ іс жүзінде қалқанға орналастырылмаған) қосылған, ал 1260 жылға жуық Уильям Пералдустың "Сумма Виториум" қолжазбасындағы жеті өлімдік күнәмен күресіп жатқан рыцарь мен Де Куинси Апокалипсисіндегі шайтандық шабуылдардан қорғанып жатқан әйелдің аллегориялық суреттерінде диаграмма қалқанға орналастырылған. 15 ғасырда Үштік қалқанының бір түрі Құдайдың гербі деп есептелген (төмендегі талқылауды қараңыз). Англияда протестантизмнің күшеюімен диаграмманы қолдану азайды, ал 17 ғасырдан 19 ғасырдың басына дейін ол негізінен геральдика тарихшыларының қызығушылығын тудырды. Бірақ 19 ғасырдан бастап ол Уильям Джеймс Одсли мен Джордж Эшдаун Одслидің 1865 жылғы "Христиандық символизм туралы нұсқаулық" сияқты кітаптарға енгізілуінің арқасында ағылшын тілді христиандар арасында белсенді қолданылатын христиандық символ ретінде шектеулі жаңғыруды бастан кешірді.

Атауы

Орта ғасырларда осы диаграмманың тұрақты қолданыста болған жалғыз атауы "Scutum Fidei" (лат. "Иман қалқаны" деген мағына беретін латын тіліндегі сөз, Эфестіктер кітабының 6:16 аятынан алынған). Мысалы, 1247–1258 жылдарға жатқан Блайтбург, Суффолк қолжазбасында және Иоанн Креститель шіркеуіндегі (Butley, Suffolk) шрифтте төрт байланысқан шеңбер, барлық мәтін алынып тасталған жағдайда да, Әулие Үштік символы ретінде қарастырылған. Әрине, түйіндер мен байланыстардың салыстырмалы өлшемдерінде, олардың нақты орналасуында, әріп стилінде, қосымша сәндік безендіруде және т.б. көптеген ұсақ көркемдік өзгерістер болуы мүмкін. Кейде сыртқы түйіндердің бірі немесе бірнешесі, бөлінген орынға сәйкес келу үшін дөңгелек емес пішінде салынуы мүмкін. Сонымен қатар, диаграмма элементтер арасындағы байланысты анық көрсету үшін түрлі түстермен белгіленуі мүмкін; жоғарыда көрсетілген нұсқада диаграмманың оң немесе растау бөліктері қара түспен, ал теріс немесе жоққа шығару бөліктері қызыл түспен көрсетілген. Бұл 15 ғасырға жатқан Фрессингфилд, Суффолк, Англиядағы Санкт-Петер және Санкт-Полл шіркеуіндегі витражға ұқсас Әулие Үштік қалқанының нұсқасы (онда диаграмманың тек оң немесе растау бөліктері көрсетілген – төмендегі сілтемені қараңыз). Соңында, жоғарыдағы иллюстрацияда диаграмманың ағылшын тіліне аударылған жазбалары бар нұсқасы көрсетілген. (Жайлылық үшін, келесі иллюстрациядағыдай, сыртқы түйіндердің ағылшын тіліндегі аудармаларында анықталған артикльді қалдыруға болады.) Орта ғасырларда латын тілі Батыс Еуропаның діни және ғылыми тілі болғандықтан, латын тіліндегі жазулар көбінесе қолданылған (бірақ диаграмманың басқа тілдегі кем дегенде бір ескі нұсқасы 1260 жылғы De Quincy Apocalypse-тегі англо-нормандық француз аллегориялық суретінде кездеседі).

Диаграмманың бағыты және сыртқы түйіндердің орналасуы

Құдай Әке Үштіктің Бірінші Тұлғасы ретінде әрқашан ең құрметті орынға ие. Сондықтан, бір ұшы төменге қаратылған диаграммада "ӘКЕ" немесе Әке деген жазу әрқашан сол жақ жоғарғы түйінге орналастырылады (геральдикалық тұрғыдан алғанда, бұл жоғары оң жақ немесе "декстер басшысы", егер қалқанды арт жағынан ұстап тұрған адамның көзқарасынан қарасақ). Ал диаграмманың бір ұшы жоғарыға қаратылғанда, "ӘКЕ" немесе Әке деген жазу әрқашан ең жоғарғы түйінге орналастырылады. Қалған екі сыртқы түйіндегі "FILIUS" немесе "Ұл" және "SPIRITUS SANCTUS" немесе "Киелі Рух" деген жазулардың орналасуы өзгеріп отыруы мүмкін. Диаграмманың 13 ғасырлық нұсқаларында "FILIUS" деген жазу төменгі түйінге орналастырылады, ал орталық түйін мен төменгі түйін арасындағы байланыста көбінесе крест салынады, бұл Үштіктің Екінші Тұлғасының дүниеге келгенін (немесе "Сөз етке айналды" деген идеяны бейнелеу үшін) көрсетеді. Бұл туралы Матай Паристің "Хроника Маджора" кітабындағы диаграммаға қосылған латынша түсіндірмеде айтылған, онда Иоанн 1:14 аятынан келтірілген. Алайда, бір ұшы төменге қаратылған Үштік қалқаны диаграммасының бұл түрі 13 ғасырдан кейін қолданылғанда, Ұл көбінесе оң жақ жоғарғы түйінге, ал Киелі Рух төменгі түйінге орналастырылады (жоғарыдағы суреттерде көрсетілгендей). Төмендегі диаграммада "Үштік қалқаны" диаграммасының ең алғашқы және ең соңғы негізгі түрлері көрсетілген: Сол жақта 1208-1260 жылдар аралығындағы әртүрлі қолжазбаларда кездесетін нұсқа, ал оң жақта Пол П. Эннстің 1989 жылғы "The Moody Handbook of Theology" және Х. Уэйн Хаустың 1992 жылғы "Charts of Christian Theology and Doctrine" кітаптарында танымал болған, кейбір ағылшын тіліндегі протестанттар арасында кең тараған нұсқа. 13 ғасырлық қолжазбаларда крест көбінесе айқышқа ілінген Мәсіхтің бейнесі ретінде бейнеленген, бірақ бұл жерде мұндай әрекет жасалмайды. 20 ғасырдың христиандық символикасы туралы кітаптардың бірнеше авторы (мысалы, Эдвард Н. Уэст "Outward Signs: The Language of Christian Symbolism", 1989 ж.) диаграмманың бір ұшы төменге қаратылған және "PATER" және "FILIUS" деген жазулары екі жоғарғы түйінде орналасқан түрінің Батыс христиандығының Filioque-імен сәйкес келетіні, ал бір ұшы жоғарыға қаратылған түрінің Шығыс христиандығындағы Үштік ілімін (Filioque-сыз) жақсырақ бейнелейтіні пікірін білдірді. Алайда, бұл өте терең түсіндіру 13 ғасырлық қолданысқа сай келмейді, сондай-ақ қазіргі католиктер мен протестанттардың бір ұшы жоғарыға қаратылған диаграмманың түрлерін қолдануымен де келіспейді.

ХІІ ғасыр қолжазбалары

1208–1216 жылдары Пётр Пуатье (Петрус Пиктавенцис) жазған «Генеалогия Христо» жинағының қолжазбасы – Пахта Фавстина Б. VII, 42v фолиосы.
1230 жылғы Роберт Гроссестестің жазбаларының қолжазбасы – Дурхам соборының қолжазбасы А. III.12, 14v фолиосы.
1247–1258 жылдары Джон Валлингфордтың жазбаларының қолжазбасы – Пахта Юлий Д. VII, Британдық кітапханадағы 3v фолиосы.
1255–1265 жылдары Уильям Пералдустың «Summa Vitiorum» немесе «Керіктер туралы трактат» қолжазбасы – Харли 3244, 27–28 фолиолары.
Абдонанс Апокалипсисінің (Британ мұражайы қосымша қолжазбасы 42555, шамамен 1262 жыл) 38r фолиосы Майкл Эванстың мақаласына сәйкес, Үштік қалқанының бір түрін қамтиды (бірақ мәтінсіз және үстіне қосымша орталық крест салынған). Мэтью Паристің «Хроника Мажора» және «Де Куинси Апокалипсисі» (Ламбет сарайының қолжазбасы 209, 53r фолиосы) суреттері онлайнда жоқ, бірақ Майкл Эванстың мақаласында көрсетілген (сондай-ақ, Ламбет Апокалипсисінің иллюстрациясының толық беттік түсті көшірмесі Родни Деннистің кітабының 48-бетінде).

Жалпы сілтемелер

"Геральдикалық қиял" Родни Деннистің (1975). (Жақсы тарихи және геральдикалық сілтемелер)
Майкл Эванстың "Пералдустың "Керіктер жинағы: Харлеан қолжазбасы 3244" суреттелген фрагменті", Варбург және Куртольд институттарының журналы, 45-том (1982), 14–68 беттер. (13 ғасырда жасалған барлық белгілі сақталған диаграммалардың сипаттамалары мен фотосуреттерін қамтиды, соның ішінде диаграмманың негізгі құрылымын басқа мақсаттар үшін қолдануға жасалған тәжірибелік әрекеттер)
Фредерик Рот Вебердің "Шіркеу символизмі: Ескі және Жаңа өсиеттердегі, алғашқы, орта ғасырлық және қазіргі заманғы шіркеулердегі маңызды символдардың түсіндірмесі" (2-ші басылым, 1938). (Христиандық символизм тұрғысынан ыңғайлы шолу; сонымен қатар, мен таба алған "Үштік қалқаны" деген нақты сөздің ең ерте куәсі)
Уильям Джеймс Одсли мен Джордж Эшдаун Одслидің "Христиандық символизмі жөніндегі нұсқаулық" (1865). (Бәлкім, 19 ғасырдағы қайта жаңғырудың ең алғашқы маңызды көзі)