Кіріспе

Аппингдам () – Нидерландының солтүстік-шығысындағы қала және бұрынғы муниципалитет. Аппингдамның нақты қашан пайда болғаны белгісіз, бірақ тарихи зерттеулер қаланың кейіннен салынған орнында мың жылдан астам уақыттан бері адамдар тұрғанын көрсетеді. Адам қоныстануының ең алғашқы іздері Wierde ауданында табылды, ол қаланың солтүстік бөлігінде орналасқан. Бүгінде осы атаумен аталған тар, ирек көше жағалау бойымен созылып, өткен заманның куәсі болып тұр. Ескі Вирддің ерекше белгілері әлі де сақталған: тарихи Шығыс-Батыс каналы, «Diep» деп аталатын, Вирдтің оңтүстігінде қазылған және екі жағынан қоршалған, қазіргі Аппингдам қаласының ерекше құрылымын анықтайды. Аппингдам атауының нақты жасы мен шығу тегі туралы көп мәлімет жоқ. Ол шамамен 1200 жылы Дельф өзенінің жағалауында пайда болды. Атау Аппе немесе Апт өзенінде салынған бөгеттен шыққан. 1327 жылы Аппингдам Шығыс Фризияның Аурих қаласына жақын орналасқан Апстальбумдағы еркін фризиялықтардан қала құқығын алды. Аппингдам мен Аурих қалалары әлі де достық байланыста, неміс тілінде Städtepartnerschaft, ал голланд тілінде stedenband деп аталатын серіктестік арқылы. Аппингдам Фивелинго аймағында орналасқан, ол орта ғасырларда Фризияның бір бөлігі болған. Кейінгі орта ғасырларда Аппингдам, теңіз порты болғандықтан, Гронинген қаласымен саудада бәсекелестікке түсті. Гронингенге сауда монополиясы берілгеннен кейін Аппингдам саудалық позициясын жоғалтты. Кейіннен Дельфзейл өзінің жаңа және үлкен теңіз портымен Аппингдамды басып өтті. Қазіргі уақытта Аппингдам кішкентай қала ретінде маңыздылығын сақтап тұр. Орталықта көптеген түпнұсқа ортағасырлық ғимараттарды кездестіруге болады. Ең танымал көрікті жері – Дамстердип үстіндегі аспалы ас үйлер. Аппингдамда Апингдаммер бронз мотор фабрикасы орналасқан, ол аймақтағы кеме құрылысшылар үшін ірі кеме қозғалтқыштарын өндірген.

Ортағасырлық Аппингдам

Аппингдам 1200 жылдары Делф су жолының жағасында, қазір Дамстердип деп аталатын жерде пайда болды. Қаланың аты – "Аппеде салынған бөгет" немесе "Апт" деген мағына беретін сөздік біріккен сөз. Апт пен Шығыс-Батыс каналының қосылысы белсенді сауда орталығының құрылуы үшін қолайлы орын болды. Кемешілер, саудагерлер және шеберлер құрған Аппингдам алғаш рет 1224 жылғы тарихи құжатта тіңкерілген. Гронингеннен кейін Аппингдам Фризияның Фивелинго аймағының орта ғасырларда даңқын артқан екі қалалық орталығының бірі болды.

Сауда орталығы

Ішкі су жолдарының тоғысындағы тиімді орналасуы және теңізге еркін қол жеткізілуінің арқасында, елді мекен тез арада кеме қатынасы мен сауданың дамыған орталығына айналды. Теңіз кемелері каналдың екі қарсы жағасындағы көгалды кемежайларында жүк тиеп-түсіргенде, қалаға байлық ағыла бастады. Аппингдамда сақталған және оның базарларында саудаланған тауарлар кейіннен ішкі су жолдары арқылы Германияның солтүстік облыстарына, Вестфалияға және тіпті Балтық теңізі аймағына тасымалданды. Тауар айналысы үнемі Аппингдамның өркендеуіне үлес қосып, оны Фивелингоның ең ірі қаласына айналдырды.

"Қоңсыраң хат"

Ортағасырлық Аппингдам маңызды теңіз порты және сауда орталығы болғандықтан, жақын арада заңды түрде мойындалған әкімшілік орталыққа айналды. 1327 жылы Аппингдамның қала құқықтары жеті Фризия теңіз мемлекеттерінің өкілдерінен құралған кеңес тарапынан мойындалды. Олар Аппингдамның тәуелсіз статусын бекітетін шартқа қол қойды, бұл шарт бүгінде Германияның Шығыс Фризия аймағындағы Аурих қаласында орналасқан Упсталбумда жасалды. Аппингдамға берілген құқықтар мен жеңілдіктер тарихқа "Көрші хат" деп жазылған құжатта тізімделген.

Қосымша даму

Келесі екі ғасырда Аппингдам қаласы гүлденді. 14 ғасырда ірі шіркеу кешені, монастырь, қонақ үй және Рипперда мен Снельгерсманың екі бекітілген қамалы салынды. Каналдар жүйесі мен кеме тоқтау орындарын дамыту жұмыстары 15 ғасырға дейін жалғасты. Күні бүгінге дейін, Koningstraat-тан Westersingel-ге дейінгі қисық су жағалау авенюі бойында 600 жылдық құрылыстардың кейбіреулерін көруге болады.

Гронинген қаласымен қақтығыстар

Алайда, Аппингдамның экономикалық дамуы Гронинген қаласының өмірлік мүдделеріне күшейе түсетін қауіп төндіретін болды. Екі қала арасындағы өте жоғары шиеленіс ақырында қарулы қақтығыстарға ұласты. 1536 жылы Аппингдам ауыр жеңіліске ұшырады, нәтижесінде қала қиратылып, аймақтың саудасы мен саясатындағы маңызды рөлін толығымен жоғалтты. Содан бері Аппингдамның экономикасы бірте-бірте төмендесе де, 1630 жылдары қала әкімдігі салынғанда және кейін, 1760 жылдары Солвердстрааттағы жақсы үйлердің қасбеттерін қайта жаңарту жұмыстары басталғанда уақытша жаңару байқалды. Дегенмен, қаланың дамуы тек 18-шы ғасырдың соңында ғана қайта қарқын алды: ғасырлар тоғысуы Аппингдам мен Снек, Амстердам және бірнеше неміс қалалары арасында жүйелі теміржол қатынастарын құрды, бірақ қала жаңа теміржол стансасын тек 1884 жылы ғана алды, ол Снек стандартты стилі деп белгілі сәулеттік стильді көрсетеді.

Дәстүрлі өнеркәсіптер

Дамстердип бойында жылдар бойы бірнеше кәсіпорын пайда болды: құйма зауыттары, кірпіш заводтары, әктас кеніштері, пилорамалар және кемежай операцияларын қолдаған немесе аймақтың ауыл шаруашылығы өндірісімен байланысты басқа да өнеркәсіптер. Жергілікті нан пісірушілер мен сауда компанияларының қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жақын жердегі жел диірмендері ұн өндірсе, жергілікті май сығу машиналары маймен қамтамасыз етті. Бірақ осы өнеркәсіптерден басқа, Аппингдам қаласында алты сыра қайнату зауыты, екі джин құю зауыты, бірнеше тері өңдеу шеберханасы, иіру фабрикалары және көптеген басқа да өндіріс компаниялары болды.

"Бронс" қозғалтқыш зауыты

19-ғасырдың аяғындағы экономикалық өрлеу, мал базарларының, әсіресе жылқы нарығының дамуы Аппингдамның қайта жандануына жағдай жасады. Гронинген-Дельфзейл темір жолы ашылғаннан кейін су жолдарының маңызы азайды, бұл 20-ғасырдың басында Аппингдамның су көлігінен түсетін табысын азайтты. Алайда, бұрынғы сауда орталығы өзін Фивелинго аймағындағы маңызды өнеркәсіптік орталық ретінде жаңадан таныстырды. 1870 жылы К. Роггенкамп Аппингдамда алғашқы бу машинасының жұмыс істеуін қамтамасыз етті және Нидерландыдағы алғашқы бумен жұмыс істейтін ағаш кесу комбинатын құрды. Ұзақ өтпей, Аппингдам зауыттарында басқа да бумен жұмыс істейтін машиналар пайда болды, бұл қаланың байлығын одан әрі арттырды: астық сарқытын машина және кривой пресс. 20-ғасырдың басында қалада сүт зауыты, зығыр зауыты, картон фабрикасы, газ зауыты, тіркеме зауыты, сондай-ақ Medema және Smit автобус құрастырушыларының зауыттары бар еді. "Bronsmotorenfabriek" (Бронс қозғалтқыштары зауыты), Ter Borg & Mensinga, Аппингдамдағы, негізін қалаушы Ян Бронс есімімен аталатын механикалық зауыт, оның құйма зауыты алғашқы Бронс қозғалтқышын шығарғанда халықаралық даңққа ие болды, ол заманауи кеме жүргізу қажеттіліктерін қанағаттандырып, бүкіл әлемде сатылымға түсті. Бірінші "Source" моделінің үлкен коленвалды білігін бүгін Книстраат және Дийкстраат көшелерінің қиылысында индустриалды ескерткіш ретінде көруге болады. Әлемдік сатылымға ие болған тағы бір механикалық зауыт – Ter Borg & Mensinga.

Соғыстан кейінгі Аппиндем: Жәбірленген қала

Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Нидерландының қалған аймақтарынан өзгеше, Эемсмондсрегио, Аппингедам және Дельфиджль қалалары нацистік артиллерияның қатты оқшауының салдарынан ауыр зардап шекті. Көптеген Аппингедамдықтар (немесе Дамстерлер) эвакуацияланды, ал қаланың өзі, санаулы қорғаушылармен күзетіліп, 1945 жылдың 2 мамырына дейін он күн бойы азап шекті, содан кейін оны канадалық әскерлер азат етті. Отанына оралған тұрғындар өздерінің туған қалаларын қираған күйде тапты, және оны қайта жаңғырту жұмыстары бірден басталса да, Аппингедамды қазіргі көркіне келтіруге ондаған жылдар кетті.

"Қаланың бет-бейнесі": Аппингдам қорғауда

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Аппингдамның маңызы көршілес Дельфзиль қаласының қарқынды дамуына байланысты төмендеді, ол Нидерландының үшінші порты және елдің солтүстігіндегі маңызды өнеркәсіптік орталықтардың біріне айналды. Аппингдамдағы өзгерістер көбірек уақыт талап етті, ал экономиканың кейбір салаларында, мысалы, саудада, даму тоқтап қалған сияқты көрінді. 1972 жылы Аппингдамның ескерткіштерді сақтау аймағы мәртебесін алғаны өзгерістерді жеделдетуге қажетті серпіліс болды. Бұл қалалық кеңес алдында жаңа заңдық және қаржылық мүмкіндіктер ашты, соның арқасында қаланың тоқыраған орталық бөлігін қайта жаңғыртуға және жаңа өмір сыйруға қол жеткізілді. Аппингдамның тарихи орталығын оның бірегей, ғасырлар бойғы ерекшелігін сақтай отырып қайта жаңғыртудың амбициялық жоспарлары жасалып, үлкен қарқынмен іске асырылды.

Ақырғы терең

Дамстерді қайта жаңарту зор салдарга әкелді. Қаланың сыртқы келбеті бұрынғы шарапатына оралып қана қоймай, Аппингедамның өмірі де жаңа серпіліс алды. "Аппингедам – қайта құрылысқа!" деген ұранмен қала әкімдігі туристер мен кәсіпкерлерді қайта тартуға сәтті әрекет етті. Аппингедамды дамыту демалыс саласын жандандырумен байланысты, оның нәтижелері Дамстердип желкендеу жолы ашылғаннан кейін айқын көрінеді. Қала жылдам кеңейді; ірі тұрғын үй кешендерінде немесе жайлы шағын қалашықтардағы заманауи үйлер тез бой көтеріп, түрлі дүкендер, тартымды демалыс орындары, сапалы жолдар мен тиімді қоғамдық көліктер қазіргі Аппингедамның айрықша белгісіне айналды. Бүгінде Аппингедам Гронинген провинциясының солтүстік-шығыс аймағындағы маңызды туристік орталыққа айналды. Сонымен қатар, ол басқару, білім беру және сауда салаларында өңірлік "қызмет көрсету орталығы" деңгейіне жетті.

Тереңдігі

Аппингдам қаласын жаңарту саласындағы ең жаңа жоба – Overdiep. Бұл тұрғын үйлер, сауда орталықтары мен демалыс аймақтарын қамтитын ірі кешен. Оның ерекшелігі – Аппингдамның ескі орталығымен үйлесетін сәнді архитектурасы. Кешеннің атауы, қаланың ескі орталығы мен айналасын бөліп тұратын жаңа Дип өзенінен алынған. Overdiep Аппингдамның тарихи орталығымен тікелей шектеседі, соның арқасында Николайерк шіркеуі мен төңірегін тамаша көруге болады. 2009 жылы алғашқы үйлер, медициналық орталық, жаңа яхта тұрақтығы және павильон салынды. Ал кешеннің соңғы құрылыс жұмыстары 2011 жылы аяқталды.

Көлік

Аппингдамның темір жол станциясы – Аппингдам темір жол станциясы.

Велоспорт

Аппингдам 2012 жылғы Energiewacht Tour бірінші кезеңінің (жеке уақыт сынағы) бастамасы және аяқталу орны болды, сондай-ақ 2013 жылғы Energiewacht Tour 3b кезеңі де осы қалада өтті.