Кіріспе

Мысыр перғауыны Хекхеперре Шошенк II немесе Шошенк IIа – Мысырдың жиырма екінші династиясының перғауыны. Ол осы династияның қабірі қабір тонаушылармен тоналмаған жалғыз билеушісі болды. Оның соңғы тынығу орны Пьер Монте 1939 жылы Танистегі Псусен I қабірінің алдындағы бөлмесінен табылған. Монте 1939 жылдың 20 наурызында Мысыр патшасы Фаруктың куәлігінде Шошенк II-нің табытының қақпағын ашты. Ішінде көптеген қымбат тастармен әшекейленген білезіктер мен көкірекшелер, сондай-ақ, бүркіт басты күміс табыт және алтыннан жасалған жерлеу маскасы болды. Маска патшаның басына қойылған еді. Монте кейіннен 1940 жылдың ақпан және сәуір айларында жиырма бірінші династияның екі патшасының (Псусен I және Аменемопе) толық сақталған қабірлерін тапты. Шошенк II-нің преномені, Хекахеперре Сетепенре, «Раның билігінің көрінісі, Раның таңдаулысы» деген мағынаны білдіреді.

Шошенк ІІ-нің құпия тұлғасы

Шошенк II Шошенк I-нің ұлы болуы мүмкін. Шошенк II-нің қабірінен табылған екі білезікте Шошенк I патша туралы айтылған, ал кеудедеге "Ма Шошенктің Ұлы басшысы" деген атау жазылған. Бұл атау Шошенк I патша болғанға дейін Псусенн II кезінде қолданылған. Бұл заттар екі адамның арасындағы ықтимал туыстық байланыстың дәлелі ретінде немесе жай ғана мұралық заттар ретінде түсіндірілуі мүмкін. Бұл патшаның ата-анасына қатысты жоғары дәрежедегі академиялық белгісіздік бар: кейбір ғалымдар қазіргі таңда Шошенк II шынымен Шошенк I-нің кіші ұлы болды деп санайды, ол Осоркон I мен Такелот I-ден кейін өмір сүрді. Неміс египтологы Карл Янсен Винкельн египет хронологиясы туралы соңғы (2005) кітабында былай дейді: "Бұл патшаны (бұрынғы) ХП және Осоркон I ұлымен бірдейлендіру [KA Kitchen] өте ықтимал емес сияқты". Қаһир мұражайының анатомия бөлімінің меңгерушісі доктор Дуглас Дерридің Шошенк II-нің денесін сот-медициналық зерттеуі оның өлген кезде елуден асқан адам болғанын көрсетті. Сондықтан Шошенк II Осоркон I-нің 35 жылдық билігінен аман қалған және Такелот I билікке келгенге дейін Мысырды бірнеше жыл билеген болуы мүмкін. Сонымен қатар, Секст Юлий Африканның Манетонның Эпитомы туралы жалпы алғанда толығырақ көшірмесі "3 патша" Осоркон I мен Такелот I арасында араласқанын анық айтады. Манетонның осы үш патшаға қатысты ұсынысы осы кезеңдегі дәлелдемелердің аздығына және олардың билік етуінің қысқалығына байланысты қазіргі уақытта тексерілуі мүмкін болмаса да, осы аз белгілі монархтардың тағы бірі Туткхеперре Шошенк болады, ол 22-ші династияның ертедегі билеушісі болған, өйткені ол қазір Төменгі және Жоғарғы Мысырда, тиісінше Бубастис пен Абидоста монументалды түрде куәландырылған. Шошенк II-нің Осоркон II-нің алдыңғы әулеті болғаны оның бүркіт баслы табытының стильдік жағынан Мединет-Хабудан шыққан Харсиес А патшаның гранит табытын қоршап тұрған "бүркіт баслы қақпаққа" ұқсас екендігімен дәлелденген. Харсиес А Осоркон II-нің және, мүмкін, Такелот I-нің ерте замандасы болды, өйткені соңғысы өзінің билігі кезінде Жоғарғы Мысырды қатты бақыламады. Бұл Шошенк II мен Харсиес А жақын замандастары болғандығын білдіреді, өйткені Харсиес А Фивадағы Амонның бас діни қызметкері Шошенк С-ның ұлы және осылайша Осоркон I-нің немересі болды. Харсиестің жерлеу куәлігі Шошенк II-ді Осоркон I-ден шамамен бір немесе екі ұрпақ кейін орналастырады және оны Танистегі Такелот I мен Осоркон I арасындағы қысқа аралыққа дейін даталауға болады. Бұл жағдайда, осы патшаның қабіріндегі Шошенк I-ге есім қойылған заттар Шошенк I мен II арасындағы нақты туыстық қатынастың дәлелі емес, тек мұралық заттар болар еді. Бұл соңғы түсінікті Юрген фон Беккерат өзінің 1997 жылғы "Хронология фараондық Мысыр" кітабында қолдайды, ол Шошенк II шын мәнінде Такелот I-нің ағасы болды деп санайды. Шошенк II Такелот I-нің ағасы болған деген пікірді Норберт Доутценберг GM 144 мақаласында қолдаған. Алайда, фон Беккерат Шошенк II-ді Танистегі Такелот I мен Осоркон II билік еткен кезеңнің аралығында орналастырады. Кеннет Китчен өзінің 1996 жылғы "Мысырдағы үшінші аралық кезең (б.з.д.1100-650 жж.)" атты еңбегінде Шошенк II - Осоркон I мен королева Мааткаре ұлы Амон Шошенк C-нің бас діни қызметкері болғандығын, бірақ ол таққа кіші регент болып тағайындалған, бірақ әкесі қайтыс болған деп мәлімдейді. Китченнің айтуынша, мұндай корейлік билік Нахтефмуттың Рамсеум мумиясының бинттерінде көрінеді, онда "3-жыл [бос]" және "33-жыл екінші Хев Сед" деген даталар бар. Мұнда айтылған "33 жыл" күні, әрине, Осоркон I-ге қатысты, өйткені Нахтефмут осы патшаның атын бейнелейтін сақина киген. Китчен осы дәлелден Осоркон I-нің 33 жылы Шошенк II-нің 3 жылына тең және соңғысы Шошенк C-нің өзі болды деп болжайды. Өкінішке орай, Осоркон I мен Шошенк II арасындағы коэгенция туралы дәлел белгісіз, өйткені Нактефмуттың денесіндегі 3 және 33 жылдағы бинттер бір уақытта жасалғандығы туралы нақты дәлел жоқ. Бұл екі күн бір ғана мумиялық матаға жазылмаған, бұл шын мәнінде тең дәрежелі билікті білдіреді. Керісінше, Амон діни қызметкерлерінің жерлеу рәсімдері көрсеткендей, екі бөлек және байланысы жоқ мумия бинтінде жазылған, олар бірнеше жыл бойы тоқылып, қолданылған болуы мүмкін. Ең басты мысал - Хамбургтегі Хонсмахеру мумиясы, онда Осоркон I-нің 11, 12 және 23-жылдарына немесе олардың жасалуы мен соңғы қолданылуы арасындағы ең аз 12 жыл аралығына жататын жеке бинттер бар. (Altenmüller: 2000) Екінші мысал - Амонның үшінші немесе төртінші пайғамбары Дjedptahiufankh-тың мумиясы, онда Шошенк I-нің 5, 10 және 11-жылдарына жататын әртүрлі бинттер бар, яғни олардың соңғы қолданылуында алты жылдық аралық бар. Бұл екі дерлік замандас мысал көрсеткендей, храм діни қызметкерлері өздерінің мумиялау рәсімдері үшін қол жеткізе алатын ескі немесе қайта өңделген маталарды жай ғана қайта пайдаланған. Сондықтан "3-жылдық" мумиялық мата Осорконның мұрагерінің билігіне жатады. Екіншіден, бас діни қызметкер Шошенк С-ның ешбір баласы - діни қызметкер Осоркон, оның жерлеу папирусы, P. Denon C, Санкт-Петербургтегі Ресей Ұлттық кітапханасында сақталады, немесе екінші діни қызметкер Харсиес (вероятно, патша Харсиес А), қазір Дарем мұражайында сақталып тұрған әкесінің есімінен Бес мүсінін арнаған, өздерінің жерлеу заттарында әкелеріне патшалық атақ бермейді. Діни қызметкер Осоркон тек өзінің жерлеу папирустарында "бас діни қызметкер Шошенк ұлымын" деп атайды, әкесі қайтыс болғаннан кейін жазылған "патша ұлы" деген атақты емес. Харсиес туралы Жакет Гордон былай деп жазады: "Бас пайғамбар Шошенк С ешқашан патшалық дәрежеге ие болған немесе оған құрмет көрсетілгенін көрсететін ешқандай жақсы дәлел жоқ". Ол Харсиестің әкесін Бес мүсінінде Амонның бас діни қызметкері деп атағанын, ешқандай қосымша патшалық есім немесе аты жоқ екенін байқайды және егер Шошенк С "[тіпті] ең аз патшалық дәрежеге ие болса, оның ұлы бұл фактіні атаудан қалыспайтын еді. Сондықтан оның мұндай ниеті болмағанын қорытуға болады". Бұл бас діни қызметкер Шошенк С патша Шошенк II емес екенін білдіреді. Шошенк С-ның аты шындығында Бес мүсініндегі картұшта жазылған болса да, ешқандай нақты патшалық есім немесе аты берілмейді. Жаңа патшалықтың патшасы Тутмос I-нің ұлы Ваджмосе, есімін ескерткіште картұшта қоршаған, бірақ таққа отырмаған, сондай-ақ мысал келтіруге болады.

Тәуелсіз билік

Тағы бір маңызды жайт, Шошенк II-нің толық сақталған қабірінде Осоркон I-нің есімін атаған бірде-бір зат немесе мұралық нәрсе табылмады – егер Осоркон өзінің ұлын жерлеген болса, бұл екіұшты жағдай. Китчен атап көрсетеді, бұл патшаның жерлеу заттарына бастапқыда Ма Шошенк I-нің бас басшысы үшін жазылған кеудеше және "Шошенк I патша ретінде екі білезік, бірақ одан кейінгі заттар жоқ" деген жазу кірген. Егер Шошенк II шынымен Шошенк C болса, онда бұл жағдай ықтималсыз көрінеді. Мысалы, Аменемопе және Такелот I сияқты XXI және XXII династия патшалары өз қабірлерінде ата-аналарының есімдерін атаған жерлеу заттарын қолданған. Бұл Хекахеперре Шошенк II Осоркон I-нің ұлы емес, біреудің баласы болғандығын көрсетеді, мүмкін Шошенк I. Карл Янсен Винкельн Мысыр хронологиясы туралы соңғы кітабында былай деп жазады: "[Таниттік] патшалық қабірлерге жерленген адамдар көбінесе ата-аналарына тиесілі заттармен бірге жерленгендіктен, бұл патша (Шошенк II) Шошенк I-нің ұлы болуы мүмкін". Неміс египтологы Томас Шнайдер 2010 жылғы мақаласында Манетоның Африканның нұсқасындағы "3 [Таниттік] патшаға" деген сілтемесінің дұрыстығын мойындады және Шошенк II мен Тутхеперре Шошенк патшалықтарын Осоркон I мен Такелот I аралығына орналастырды. Шошенк II-нің табытында күміс ғана қолданылуы – оның билігінің күшті символы, себебі күміс "Мысырда алтыннан гөрі әлдеқайда сирек кездесетін".

Өлім және жерлеу

Доктор Дерридің Шошенк II-нің мумиясын медициналық тексеруі патшаның бас жарақатынан туған ауыр септикалық инфекция салдарынан қайтыс болғанын анықтады. Шошенк II-нің соңғы бейіті, әрине, қайта жерленген орын болған, себебі ол басқа патшаның – жиырма бірінші династиядан Псусеннес I-нің қабірінде табылған. Ғалымдар Шошенк II-нің табытының негізінде өсімдік өсімін анықтады, бұл Шошенк II-нің бастапқы қабірі суға толып, оны және оның жерлеу заттарын басқа қабірге қайта жерлеу қажеттігін көрсетеді. Айдан Додсон жазғандай: