Майя тұтқынындағы испан монахының тағдыры

Кіріспе

Майялар құл еткен конкистадор, монах Жеронімо де Агілар O. F. M. (1489–1531) – Испанияның Эхия қаласында туған Францискан монахы. Агилар миссионерлік қызметке Панамаға жіберілді. 1511 жылы ол Юкатан түбегінде кеме апатына ұшырап, майялар тарапынан тұтқынға алынды. 1519 жылы Эрнан Кортес Агиларды босатып алып, испандықтардың Ацтек империясын жаулап алу кезінде оны аудармашы ретінде пайдаланды.

Өмір және мансап

Агилар 1510 жылы Панамада құрылған Санта-Мария-ла-Антигуа-дель-Дариен колониясында қоныстанды. Колония басшылары арасындағы дау-жанжалдар мен келіспеушіліктердің салдарынан, Агилар 1511 жылы Панамадан Санто-Домингоға қарай бағытталған каравельмен аттанды. Ол өзімен бірге колонияның қарсыластарына қарсы сот ісі үшін заңдық құжаттар мен іс жүргізуге қажетті үлкен сомада алтын алып кетті. Кемеде он алты ер адам мен екі әйел болды. Олар Юкатан түбегінің жанындағы құм сілкіп, кеме апатқа ұшырады. Кеме экипажы мен жолаушылары Кубаға немесе Ямайкаға жету үмітімен шағын қайыққа отырды, бірақ күшті ағыстар оларды қазіргі Мексиканың Кинтана-Ру штатының жағалауына жеткізді. Оларды жергілікті майя тайпасы тұтқынға алып, майя құдайларына құрбандық етуді жоспарлады. Вальдивия мен тағы төрт адам осы қасіретті тағдырға ұшырады. Қалғандары аурудан көз жұмды, ал әйелдер құлдыққа түсіп, тыңшылықпен жұмыс істеді. Агилар мен Гонсало Герреро (Испаниядағы Палос-де-ла-Фронтерадан келген теңізші) қашып құтылуға мүкіндік алды. Кейіннен оларды бірінші тайпаға қарсы болған Хаманзана есімді тағы бір майя басшысы құл ретінде қабылдады. Онда Агилар мен Герреро тұтқындарының тілін үйренді. Агилар сегіз жыл бойы майя тайпасының құлы ретінде өмір сүрді. Діни сертіне берілгендігі оны басшының ұсынған әйелдерін қабылдаудан бас тартты. Герреро Чектамалдың билеушісі Начан Каанның соғыс басшысы болды, бай майя әйеліне үйленді және Мексиканың алғашқы метис балаларының әкесі атанды. 1519 жылы Эрнан Кортес Мексикаға шабуыл жасады. Ол көрші тайпа арасында сақалды адамдар бар екенін естіді. Олардың өзінің отандастары болуы мүмкін деп күдіктенген Кортес оларға хабар жіберді. Ақырында Агилар оларға жетіп, экспедицияға қосылды. Ол дініне адалдығын, жылдар бойы тұтқында болған кезінде сақтап келген Breviary-ін үзбей оқып, апта күнін дұрыс анықтау арқылы көрсетті. Мая және испан тілдерін білетін Агилар мен, мая және науатль тілдерін білетін Ла Малинше Кортеске ацтек империясын басып алу кезінде аудармашылық жасады. Ла Малинше испан тілін үйреніп, науатль тілінен тікелей аударма жасағаннан кейін, оның қажеттілігі азайды. Сол кезде Ла Малинше Эрнан Кортестің негізгі аудармашысы болды. Басып алу аяқталғаннан кейін Агилар Мехико қаласының тұрғыны (vecino) атанды. Оның еңбегі үшін 1526 жылы Алонсо де Эстрада оған екі энкоменда сыйлады. Ол 1531 жылы мұрагерсіз қайтыс болды, ал оның энкомендалары Корольдікке қайтарылды. Кейіннен оның Мехикодағы үйі Жаңа дүниеде алғашқы баспа машинасы орналасқан орынға айналды.

Aguilar wound up at the colony of Santa María la Antigua del Darién, founded in Panama in 1510. Because of ongoing disputes and divisions among the leaders of the colony, in 1511 Aguilar left Panama on a caravel sailing to Santo Domingo. He took with him legal documents for a case against the other faction of the colony, as well as a large sum of gold for the proceedings. The ship sailed with a complement of sixteen men and two women. They were shipwrecked near the Yucatán Peninsula after hitting a sand bar. The crew and passengers got into a small boat, hoping to reach Cuba or Jamaica, but strong currents brought them in their ship's boat to the coast of the modern day Mexican state of Quintana Roo. were captured by the local Maya and scheduled to be sacrificed to Maya gods. Valdivia and four others met this fate. Others died of disease and, in the case of the women, overworked as slaves. Aguilar and Gonzalo Guerrero (a sailor from Palos de la Frontera in Spain) managed to escape, later to be taken as slaves by another Mayan chief named Xamanzana who was hostile to the first tribe. Here he and Guerrero were able to learn the language of their captors. Aguilar lived as a slave during his eight years with the Maya. His continued fidelity to his religious vows led him to refuse the offers of women made to him by the chief. Guerrero became a war chief for Nachan Kaan, Lord of Chektumal, married a rich Maya woman and fathered the first mestizo children of Mexico. Hernán Cortés invaded Mexico in 1519. He heard word of bearded men among a neighboring tribe. Suspecting that they were fellow Spaniards, he sent word to them. Eventually Aguilar reached them and joined the expedition. He demonstrated his fidelity to his faith by correctly identifying the day of week, from a steadfast following of his breviary, which he had been able to keep through all the years of his captivity. Speaking both Maya and Spanish, he, and La Malinche, who could speak Maya and Nahuatl, translated for Cortés during the conquest of the Aztec Empire. His usefulness in that capacity ended once La Malinche had learned Spanish and was able to translate directly from Nahuatl. At this point, La Malinche became the primary interpreter for Hernán Cortés. After the conquest, Aguilar became a vecino (resident) of Mexico City. For his contributions, he was awarded two encomiendas by Alonso de Estrada in 1526. He died in 1531 without heirs and his encomiendas reverted to the Crown. His house in Mexico City later became the site of the first printing press to operate in the New World.