Кіріспе

Ежелгі буддалық Махавихара

Одантапури (сондай-ақ Одантапура немесе Уддандапура деп те аталады) – қазіргі Үндістанның Бихар штатындағы Бихар Шариф қаласында орналасқан танымал буддалық Махавихара. Оның 8-шы ғасырда Пала әкімшілігінен Гопала I құрғанына сеніледі. Наландадан кейінгі Үндістанның екінші ең көне Махавихарасы саналатын бұл орын Магадхада орналасқан. Жарлықтардағы мәліметтер Бодх-Гайяның Питхипатилары сияқты жергілікті будда патшаларының Махавихараны қолдағанын көрсетеді. Вихара 11-ші ғасырда құлдырап, 1100-ші жылдардың соңында Түрік мұсылман басқыншысы Мұхаммед бин Бахтияр Халджи Бихарға және іргелес аймақтарға шабуыл жасаған кезде тоналып, қиратылған болуы мүмкін.

Орналасқан жері

Джозеф Дэвид Беглар алғаш рет Бихар қаласын (Бихар Шариф) Одантапуримен байланыстырды; қала бұрын Бихар Данди немесе Данд Бихар деп аталған, бұл Дандпур Бихардың қысқартылған түрі ("Дандпура Вихарадан туындаған"). Бихар-Шарифте Парвати қасиеттісінің кішкентай қола мүсіні де табылды, оның арт жағында Уддандапура деген жазу болған. Жазбалармен қатар жергілікті дәстүрлер мен әдеби мәліметтерге сүйене отырып, қазіргі Бихар-Шариф қаласы ежелгі Одантапури орнында салынған деп саналады. Одантапуридің орналасқан жері туралы С.С. Дас, Сумпа Хан Поның (18 ғасырғы тибет ғалымы) есебіне сүйене отырып, оның «қазіргі Бехар қаласына жақын төбеде салынғанын» айтқан. Алайда, дже дун чос фел былай деді: «Патнадан Раджгирге дейінгі теміржол бағытында Бихар Шариф деген станция бар. Станцияға жеткен соң батысқа қарасаңыз, төменгі үйіндіні көресіз». Онда Одантапури Вихарасының қираған қалдықтары бар делінеді. Бұл, әдетте, Бихар-Шарифтегі Гадх-Пар ауданына сілтеме жасайды, ол өзі үлкен үйінді. Осы үйіндіден Пала дәуірінің бірнеше мүсіндері және ішінара кірпіштен тұрғызылған құрылыстар табылды. Гамильтонның сөзіне қарағанда, оны Мага Раджа (Магадха патшасы) салған, ал 12-шы ғасырда Мұсылмандар қиратқан. Бұл бекініс Одантапури университетінің бір бөлігі болған деп есептеледі. Жылдар өте келе, оның үстіне азаматтық соттар мен Наланда колледжі сияқты көптеген азаматтық және муниципалдық ғимараттар салынды. 1960 жылдарға қарай, бекіністің қираған қалдықтары дерлік жоғалып кетті, өйткені бұл аумақты қаланың бір бөлігі алып қойды. Сардар Патель атындағы мемориалдық колледжінің алғашқы кампусы да сол жерде салынды, ал колледждің өзі де, оның төңірегі де ежелгі университеттің атымен «Удантпури» деп аталады. Дегенмен, Одантапуридің орналасқан жері әлі анық белгіленбеген.

Тарих

750 жылы Бенгалия тағына отырған Пала әулетінің негізін қалаушы Гопала Одантапуридегі монастырь-университетіне негіз салды. Алайда Бустонның айтуынша, Одантапури монастырын Гопаланың ұлы және мұрагері Дхармапала салған, ал Таранатта оны Гопала немесе Девапала құрған десе, келеді. Одантапури Шығыс Үндістандағы бес Махавихараның бірі болды. Қалғандары – Наланда, Викрамашила, Сомапура және Джагдала. Пала дәуірінде Викрамашила басты монастырь болды; Викрамашила мен Одантапуриге мемлекеттік қаржыландыру Наландаға бөлінген қаражаттан әлдеқайда көп болды. Осының салдарынан, Наланда 11-шы ғасырда тірі қалу үшін күресіп жатқанда, Одантапуриде Пала патшаларының қолдауымен дамыған қарсылас мекеме болды. Таранатта Махипаланың ұлы болған Махапала есімді патшаны айтады, ол Одантапуридің Шравакаларын ерекше құрметтеді, бес жүз монах пен елу ұстазды қамтамасыз етті. Одантапуриге қосымша, ол бес жүз "Сравака Сендхапа" (Сравака Сайндавалар немесе Схавиравадиндер болған Сингала Шравакалары) үшін күнкөріс пен тұруға жағдай жасау үшін Уруваса атты вихара салдырды. Викрамашила өз орнын сақтап қалуына рұқсат беріп, Урувасаны үлкен құрмет орталығына айналдырды. Таранаттаның мәліметінше, Рамапала тұсында Одантапуриде елу ұстазбен бірге "мың монах, олар хинаяна және махаянаға жататын, тұрақты түрде өмір сүрді. Кейде онда он екі мың монах жиналатын". Одантапури вихарасының кітапханасы Ваджрасанадағы (Бодх-Гая) және Наландадағы кітапханалардан гөрі зор болды және онда брахмандық және буддалық еңбектердің мол жинағы сақталған. Ол Мухаммад бин Бахтияр Халджидің бірінен келген бұйрық бойынша өртке түсті, Халджи әскері монастырды 12-шы ғасырдың соңында шабуылдаған кезде. Қырғыннан аман қалған монахтар Непал мен Тибетке қашып кетті.

Аңыздар

Одантапуридің құрылуына қатысты әртүрлі аңыздар бар: Аңызға сүйенсек, Унна Сумеру тауынан ұшып өткенде оны және оның төрт аралын (dvipas) көріп, содан кейін Одантапуриді оның үлгісімен салғандықтан ғибадатхана осылай аталған.

Дхармапала мен жылан

Бустон "Бұдда тарихы: Үндістан және Тибет" еңбегінде Дхармапаланың дүниеге келуі мен Одантапуридағы монастырды қалай салғанын айтады. Гопаланың әйелі Дедда Деви, Бхадра әулетінің патшасының қызы, Гопалаға билігі болмағандықтан, оны өз ықпалына алу үшін брахманнан сиқырлы күш сұрады. Брахман Гималайдан бір түрлі есірткі әкеліп, оны патшайымның қызметшісіне берді. Көпірден өтіп бара жатқанда, қызметші құлап, есірткі ағыспен мұхитқа кетіп қалды. Оны мұхиттың билеушісі Нага патшасы ұстап, жұтып қойды. Есірткінің күшімен ол патшайымның ықпалына бағынып, онымен бірікті. Олардың одағынан Дхармапала есімді ұл дүниеге келді. Балаға арналған діни рәсімдер орындалып жатқанда, жылан басын көтеріп, патшаның ашуын тудырды. Ол оны кесіп тастауға шешім қабылдады, бірақ оған Нагалардың белгілері бар сақина көрсетілді. Содан кейін ол құлшылық етуді жалғастырып, баланың біліміне өзін арнады. Дхармапала өскенде, басқалардан гөрі сәнді ғибадатхана салуға ниеттенді және осы мәселеде болжамгерлерге жүгінді. Олар аскеттер мен брахмандардың матасынан шамшық жасап, патшалар мен саудагерлердің үйінен май алып, құдайға арналған орыннан май жағу құралын алып, соларды қолданып шам жағып, оны қасиетті құдайдың алдына қою керектігін айтты. Егер патша дұға тілесе, Дхармапаланың жыланы шамды лақтырып жібермек, ал ғибадатхана шам құлаған жерге салынуы керек еді. Шам жақылды, бірақ кенеттен қарға пайда болып, шамды көлге лақтырып жіберді. Дхармапала қатты ренжіді, бірақ сол түні Нага патшасы оған келіп былай деді: "Мен сенің әкеңмін, мен осы көлді құрғатамын. Сен сол жерде ғибадатханаңды саласың. (Бұл үшін) жеті апта бойы құрбандық шалуың керек". Осылай істелді. 21-ші күні көл құрғап, оның орнына Одантапури ғибадатханасы салынды.

Әсерлер

Тибет деректері 8 ғасырға жатқан Самье монастырының, Тибеттегі бірінші буддалық монастырдың, Одантапури үлгісінде салынғанын көрсетеді (ал Одантапури өз кезегінде Сумеру мен төрт двипадан үлгі алған).

Жою

1193 жылы Мұхаммед бин Бахтияр Халжи, түркі әміршісі, Ауад қаласындағы бір қолбасшының қызметінде болды. Парсы тарихшысы Минхаджи Сирадж өзінің «Табакат и Насири» еңбегінде оның істерін бірнеше онжылдықтан кейін сипаттады. Халжиге Бихар шекарасындағы екі ауыл берілді, ол жерлер саяси жағынан бейтарап аймаққа айналған еді. Мүмкіндікті сезініп, ол Бихарға қарақшылық шабуылдар жасады және жоғары тұрғандары оның еңбегін мойындап, сыйлады. Батынып, Халжи Бихардағы бір қамалға шабуыл жасап, оны жаулап алып, көптеген олжаға қол жеткізді. Қамал қиратылып, барлық тұрғындары қырғынға ұшыратылды, кітапханасы өртенді. Кейін ол бұл қамалдың вихара екенін білді. Минхаджи Сирадж осы шабуыл туралы былай деп жазды: Мұхаммед Бахт-яр өзінің қайраттылығымен қамал қақпасының есігіне шабуыл жасады, олар қамалды басып алып, көптеген олжаға ие болды. Ол жердегі халықтың көп бөлігі брахмандар еді, олардың барлығының да шаштары қырқылды және өлтірілді. Мұнда көптеген кітаптар болды. Мұсылмандар осы кітаптарды көрген соң, бірнеше индустарды шақырып, кітаптардың мазмұнын түсіндірулерін сұрады. Бірақ барлық индустар өлтірілген еді. Кітаптардың мазмұнымен танысқаннан кейін, бүкіл қамал мен қаланың колледж екендігі анықталды, ал индуизм тілінде колледжді [مدرسه] Бихар деп атайды. Бұл мәтін буддалық монастырьға («Бихар» немесе Вихара) және оның монахтарына жасалған шабуылды (қырқылған шашты брахмандар) сипаттайды. Оқиғаның нақты күні белгісіз, ғалымдар оны 1197 жылдан 1206 жылға дейін болған кезеңге жатқызады. Көптеген тарихшылар бұл қамал ретінде қате қабылдаған монастырьдің Одантапура болғанын айтады, бірақ кейбіреулері оның Наланда болғанын санайды. «Табакат и Насири» Халжинің жаулап алуларының арасында «Адвант Бихар» деп аталатын жерді есітеді, бұл «Уддандапура вихара» атауының бұрмалануы болып көрінеді. Дегенмен, екі Махавихараның арасы небары бірнеше шақырым ғана болғандықтан, екеуінің де тағдыры бірдей болуы мүмкін. Таранатта Магдаха императоры монастырды нығайтып, бірнеше сарбаздарды орналастырғанын, ал монахтар олармен бірігіп, басқыншыларды кері қайтарғанын жазған. Ол Одантапуриге жасалған алғашқы шабуылдардың бірінің сәтсіз аяқталғанын және бес жүздік Турушка әскері жеңілгенін айтады.