Кіріспе
Салық салу түрі немесе бірыңғай салық ретінде сипатталған ұсыныстар. Пропорционалды салық – салық ставкасы белгілі бір деңгейде бекітілген салық, салық салынатын базаның көлемі ұлғайған немесе азайған кезде өзгеретін болмайды. Салық сомасы салық салынатын сомаға пропорционалды келеді. «Пропорционалды» термині табыс немесе шығыстарды бөлу әсерін көрсетеді, яғни ставка тұрақты болып қалады (табыс немесе тұтыну өзгерген кезде «төменнен жоғарыға» немесе «жоғарыдан төменге» қарай өспейді), мұнда шекті салық ставкасы орташа салық ставкасына тең болады. Ол жеке салық түрлеріне немесе салық жүйесіне толығымен қолданылуы мүмкін; бір жылға, бірнеше жылға немесе өмір бойына. Пропорционалды салықтар төлеу қабілетіне қарамастан, тең салық жүктемесін сақтайды және оны экономикалық жағдайы жақсырақ немесе нашарлауларға пропорционалды түрде ауыстырмайды. Пропорционалды салық кейде «flat tax» деп аталатындықтан, «flat tax» шындығында пропорционалды салықтың бір түрі ғана, ол нақты шегерімдер ұсынады. Сондықтан олар пропорционалды салықтардың бір категориясына жатады. «Flat tax» – салық салынатын табыстың белгілі бір («тұрақты») үлесін алу ретінде анықталады. «Flat tax» – салық салу базасынан кез келген шегерімдер мен босатуларды ескергеннен кейін салық салынатын сомаға бірыңғай ставка бойынша салық салу. Бұл міндетті түрде толық пропорционалды салық емес. Олар әдетте отбасының түрі мен мөлшеріне байланысты заңмен белгіленген деңгейден төменгі табысқа салық салудан босатуды көздейді. Нәтижесінде, мұндай шекті ставка прогрессивті орташа салық ставкасына сәйкес келеді. Прогрессивті салық – салық салынатын базаның көлемі ұлғайған сайын салық ставкасының өсетін салық. «Прогрессивті» термині табысқа немесе шығысқа бөлу әсерін сипаттайды, яғни ставка төменнен жоғарыға қарай өседі, орташа салық ставкасы шекті салық ставкасынан төмен болады. Прогрессивті салықтың керісі – регрессивті салық, онда салық ставкасы салық салынатын соманың өсуімен төмендейді. Салық ставкасы мен салық төлеушінің активтер, тұтыну немесе табыс арқылы анықталатын төлеу қабілеті арасында кері байланыс болғандықтан, регрессивті салықтар жеке табыс және байлық тұрғысынан кедейлерге байларға қарағанда үлкен жүктеме салады. 1789 жылғы Француз Адам және Азамат Құқықтары Декларациясы былай деп жариялайды:
implementations or proposals that are described as a flat tax
A proportional tax is a tax imposed so that the tax rate is fixed, with no change as the taxable base amount increases or decreases. The amount of the tax is in proportion to the amount subject to taxation. "Proportional" describes a distribution effect on income or expenditure, referring to the way the rate remains consistent (does not progress from "low to high" or "high to low" as income or consumption changes), where the marginal tax rate is equal to the average tax rate. It can be applied to individual taxes or to a tax system as a whole; a year, multi year, or lifetime. Proportional taxes maintain equal tax incidence regardless of the ability to pay and do not shift the incidence disproportionately to those with a higher or lower economic well being. Although a proportional tax is sometimes called a flat tax, flat taxes are in fact only one type of proportional tax that offer particular deductions. Therefore, they fall under the same category as proportional taxes. Flat taxes are defined as levying a fixed (“flat”) fraction of taxable income. A flat tax is a tax with a single rate on the taxable amount, after accounting for any deductions or exemptions from the tax base. It is not necessarily a fully proportional tax. They usually exempt from taxation household income below a statutorily determined level that is a function of the type and size of the household. As a result, such a flat marginal rate is consistent with a progressive average tax rate. A progressive tax is a tax in which the tax rate increases as the taxable base amount increases. The term “progressive” describes a distribution effect on income or expenditure, referring to the way the rate progresses from low to high, where the average tax rate is less than the marginal tax rate. The opposite of a progressive tax is a regressive tax, where the tax rate decreases as the amount subject to taxation increases. Because there is an inverse relationship between the tax rate and the taxpayer's ability to pay as determined by assets, consumption, or income, regressive taxes place a greater burden (relative to resources) on the poor than on the rich in terms of individual income and wealth. The French Declaration of the Rights of Man and of the Citizen of 1789 proclaims:
Аргументтер жақта және қарсы
Пропорционалды салық жүйесін қолдаушылар жоғары жалақыға байланысты салық салғысы болмағандықтан, адамдарды көбірек табыс табуға ынталандырады деп санайды. Табыс артқан кезде жоғары салықтық белдеуге өту туралы алаңдаудың қажеті жоқ, өйткені салық ставкасы өзгеріссіз қалады. Бұл инвестициялар мен өндірісті дамытуға себін тигізеді, экономикалық өсімді және қарапайымдылықты қолдайды. Алайда, пропорционалды салыққа барлығы келіспейді. Сыншылардың пікірінше, төмен жалақы алатын жұмыскерлерге бұл жүйе неғұрлым ауыр тиеді, себебі олар табысының үлкен бөлігін салық ретінде төлейді. Олар прогрессивті салық жүйесінің әділдігін қорғайды, онда жоғары табысқа ие адамдар салықтың үлкен үлесін төлейді. Олардың басты қарсылығы – бірыңғай салықтардың табыс теңсіздігін күшейте беру мүмкіндігі. Осы мәселені шешу үшін пропорционалды салық жүйесін қолданатын кейбір елдер төмен кірісті азаматтарға жеңілдіктер мен босатулар ұсынады, осылайша жүйенің регрессивті болуын азайтады. Прогрессивті салық ставкалары немесе маргиналды салық салу, әлемдік тәжірибеде кең таралған, дамыған елдерде қолданылатын салық құрылымы болып табылады, онда кірісі төмен адамдар салықтың кішкентай бөлігін төлейді.
Пропорционалдық мөлшерлемелері
Кейбіреулер тұтынуға салынатын пропорционалды салықтарды регрессивті деп санайды; яғни, кірісі төмен адамдар кірісінің үлкен пайызын салық салынатын тауарлар мен қызметтерге жұмсайды (бір уақыт кезеңінде), кірісі жоғары адамдарға қарағанда. Регрессивті салық – бұл кіріс жоғарылаған сайын орташа салық мөлшерлемесі төмендеуі. Осылайша, кіріс пен орташа салық мөлшерлемесі арасында кері байланыс бар. Дегенмен, бұл есептеу салық төленген соманы салық базасына (жұмсалған сомаға) емес, кіріске бөлу арқылы шығарылады, бұл өрескел қатынас тудырады деген пікір бар. Кіріс салығының мөлшерлемесі өзі пропорционалды болып табылады, яғни кірісі жоғары адамдар көбірек салық төлейді, бірақ бірдей мөлшерлеме бойынша. Егер тұтыну салығы кіріспен байланыстырылуы керек болса, жұмсалмай қалған кіріс кейінге шегерілген салық ретінде қарастырылуы мүмкін (кешіккен уақытта жұмсалатын жинақ), сол кезде ол кіріс базасын қолдана отырып пропорционалды мөлшерлемемен салынады.
Мысалдар
Пропорционалды салықтар – үкіметтер кіріс табу үшін қолданатын салық түрлерінің бірі. Алайда, осы мысалдар әртүрлі елдерде регрессивті немесе прогрессивті болып есептелуі мүмкін. Олар көбінесе кедейлердің салық жүгін азайту мақсатында белгілі бір тауарларды немесе жеке тұлғаларды салықтан босатады.
Табыс салығы
АҚШ-тың он бір штаты жеке тұлғалар үшін пропорционалды табыс салығын (сонымен қатар, flat tax деп те аталады) қолданады. 2023 жылғы мәлімет бойынша, бұл штаттар: Аризона, Колорадо, Айдахо, Иллинойс, Индиана, Кентукки, Мичиган, Миссисипи, Солтүстік Каролина, Пенсильвания және Юта.
Эстонияның бірыңғай салығы. Эстония жеке табысқа, корпоративтік табысқа және тұтынуға пропорционалды салық ставкасын қолданады. Бұл жүйе қарапайымдылығымен халықаралық деңгейде танымал. Жеке тұлғалар өз табыстарынан – жалақы, бизнес пайдасы және капиталдық табыс сияқты – 20% бірыңғай мөлшерлеме төлейді. Сонымен қатар, Эстонияда көптеген тауарлар мен қызметтерге 20% қосылған құн салығы (ҚҚС) қолданылады. Бірыңғай салық жүйесін қолданатын елдердің қатарында әлемдегі ең жоғары салық ставкаларының біріне (45%) ие Гренландия да бар. Дегенмен, Гренландия көптеген дамыған елдермен салыстырғанда әлеуметтік қызметтердің жетіспеушілігімен күреседі. Боливия, Қазақстан (10%), Моңғолия, Ресей (13%) және басқа да елдерде салыстырмалы бірыңғай салық ставкалары қолданылады.
Сату салығы
Кәдімгі немесе бөлшек сауда салығы тауар немесе қызметтің соңғы пайдаланушысынан ғана алынады. Барлық тұтынушылар табысына қарамастан, бірдей белгіленген сатылым салығын төлейтіндіктен, бұл салық пропорционалды салық деп есептеледі. Сатылым салығы мөлшерлемесі тауарлар мен қызметтерге бірдей қолданылады, сатып алушының табысы ескерілмейді. Әлемнің көптеген елдерінде сатылым салығы ұлттық, штаттық, округтік немесе қалалық деңгейде болады. Дегенмен, сату салығы сияқты тұтыну салығы, әлеуметтік теңдікке қол жеткізу үшін кейбір тауарлардан босатылуы немесе жеңілдіктер беруі мүмкін. Көптеген жерлерде кедейлердің салық жүктемесін азайту үшін дайын болмаған азық-түлік, киім-кешек, рецепт бойынша берілетін дәрі-дәрмек сияқты "қажетті" заттар сатылым салығынан босатылады.
Кәсіптік салық
Кәсіптік салық – табыс табу немесе кіріс көтеру мақсатында кәсіп, сауда, кәсіпқызмет немесе бизнеспен айналысатын жеке тұлғалардан, серіктестіктерден, корпорациялардан немесе басқа да ұйымдардан алынатын салық. Кейбір мемлекеттер бизнес және кәсіпке салынатын салықтарды көтерме сауда, қызмет көрсету, бөлшек сауда немесе өндіріс сияқты салалар бойынша жіктейді. Әрбір салада салық мөлшерлемесі бірдей болады. Дегенмен, олар түрлеріне қарай өзгеше болуы мүмкін. Кәсіптік салықтар белгілі бір кәсіп немесе саламен айналысатын барлық адам үшін тұрақты мөлшерлемені ұстайды, сондықтан олар пропорционалды салық болып есептеледі.
Мүліктік салық
Мүліктік салық жүйесінде салықтар әрбір мүліктің ақшалай құнына пропорционалды түрде салынады, ол бағалау немесе басқа да тәсілдер арқылы үкімет тарапынан анықталады. Сондықтан мүліктік салық кейбір жағдайларда пропорционалды салық деп есептелуі мүмкін. Дегенмен, мүліктік салық ставкалары елдерде мүліктің орналасқан жері, құны және жергілікті ережелер сияқты факторларға байланысты айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Осы себепті мүліктік салық көбінесе регрессивті салық деп саналады, себебі ол аз қамтамасыз етілгендердің табысынан үлкен үлес алып отырады.