Кіріспе

1985 жылы Колумбия Жоғарғы сотына М-19 партизандары жасаған шабуыл

Әділет сарайының қоршауы – 1985 жылы Колумбия Жоғарғы сотына жасалған шабуыл. Солшыл М-19 партизандық тобының мүшелері Боготадағы Әділет сарайын басып алып, Жоғарғы сотты кепілге алды, президент Белисарио Бетанкурға қарсы сот отырысын өткізуді жоспарлады. Партизандық топ өздерін 1985 жылғы 28 тамызда Колумбия әскерінің қаза болған М-19 командирі Иван Марино Оспинаның есімімен атады. Луис Отеро қоршаудың әскери жағын басқарумен айналысты.

Өмірбаян

1985 жылдан бері есірткі сатушылар АҚШ-пен жасалған экстрадиция шарты бойынша шешім қабылдамауға мәжбүрлеу ниетімен Жоғарғы Сот судьяларына өлім жазалау туралы қорқытулар жіберді.

Қауіпсіздік агенттігі алдын ала білуі

1985 жылғы 3300-ші жарлықпен құрылған арнайы тергеу сотының жүргізген тергеуіне сәйкес, мемлекеттік қауіпсіздік органдары және тіпті бұқаралық ақпарат құралдары шабуылға дейін қоршау туралы әртүрлі деңгейде хабардар болған. Бір ай бұрын екі партизан сарайдың маңында жүргені үшін ұсталды және олардың қарында құрылыс жоспарлары болған. Әскери билік Боготаның оңтүстігіндегі тұрғын үйді тінту кезінде M 19 ұйымының талаптарының бірі ретінде жариялауға арналған кассета тапты. Сонымен қатар, әскерилердің жауап беру жылдамдығына күмән тудырады, өйткені олардың базасы мен Әділет сарайы арасындағы үлкен қашықтыққа қарамастан, бронетехника тез жетіп келді. 2007 жылы күдікті куәгер, бұрынғы полиция қызметкері және барлау агенті Рикардо Гамес мемлекеттің алдын ала білуі туралы мәлімдемелерді одан әрі нығайтты. 1989 жылы бұрынғы қызметкерлерге қатысты тәртіпсіздік туралы хабарлама беруге тырысқан Гамес әскери күштер мен прокуратура басшылығы тарапынан сенімсіз деп танылды, бірақ оның куәлігі кейіннен құрықталғандардың немесе азаптаудан қайтыс болғандардың сарайдан эвакуациялануын көрсететін бейнежазбалардың табылуымен расталды. Куәгердің сөзінше, Әділет сарайына басып кіруге бірнеше күн бұрын барлық барлау қызметкерлері бірдеңе болады деген ескертумен жатаққа орналастырылды және операциялық штаб Casa del Florero-да құрылды. Сағат 05:30-да (UTC 5) басып кіруге бірнеше сағат бұрын ол және бірнеше барлау агенті Сантандер паркінің жанындағы Карера Септимада шабуылдың басталуын күтіп отырды.

Бірінші күн: 6 қараша

1985 жылғы 6 қарашада сағат 11:35-те 35 партизанды (25 ер адам және 10 әйел) тасыған үш көлік Колумбияның Әділет сарайына шабуыл жасап, жертөле арқылы кірді. Сонымен қатар, азаматтық киім киген партизандардың тағы бір тобы бірінші қабатты және бас кіреберісті басып алды. Қоршау басталғанда жертөледе болған куәгер Хорхе Медина: «Кенеттен партизандар жүк көлігімен жертөлеге кірді. Олар барлық адамдарға қарсы автоматтарынан атыс ашты» деді. Ресми есепте партизандардың «қанды төңкеріс» операциясын жоспарлағаны айтылды. Осы ресми деректерге сәйкес, партизандар «М19 ұрыс әндерін айта келіп, ерекше көзге түспей атып, ғимаратты дірілдетін бомбаларды жарылтып» отырды. Алғашқы шабуыл кезінде М19 партизаны мен медбикесі қаза тапты. Командир Луис Отеро басқаратын партизандар тобы төртінші қабатқа жетіп, Жоғарғы Сот төрағасы, Бас судья Альфонсо Рейес Эчандианы құрықтап әкетті. Ол Колумбия мен АҚШ арасындағы экстрадиция келісімінің конституциялық жарамдылығы туралы сот пікірін беруге тиіс болған. Шабуылдан кейін үш сағаттан соң әскерлер ғимараттың төменгі үш қабатынан 200-ге жуық кепілді босатып алды, ал аман қалған қарулы адамдар мен қалған кепілдер жоғарғы екі қабатты басып алды. Оқиғадан кейін бірден радиостанцияға M19 тобының ғимаратты «бейбітшілік пен әлеуметтік әділдік атынан» басып алғаны туралы үнтаспа жеткізілді. Жоғарғы Соттан M19 мүшелері телефон арқылы президент Белисарио Бетанкурдың сотқа қатысу және келіссөздер жүргізу үшін Әділет сарайына келуін талап етті. Президент бас тартты және шұғыл түрде үкімет отырысын шақырды.

Екінші күн: 7 қараша

М-19 көтерілісшілері мемлекеттік кеңесші Рейнальдо Арсинигесты таңғы сағат 8:30-да босатып, үкіметке Қызыл Кресттің кіруіне рұқсат беру және диалог бастау туралы үндеу жолдады. Бірақ, Сот сарайына шабуыл сол күні таңертең басталды. Барлығы 6000-нан астам түрлі құжат өртелді. Өрт сөндірушілердің күш-жігеріне қарамастан, өрт шамамен 2 күнге созылды. Қоршаудағы жоғалған адамдардың "жоғалуына" қатысты зерттелген теория бойынша, олар өртте толық күйіп кеткен, оларды ешқандай жолмен анықтау мүмкін болмады. Табылмай, олар әрекет кезінде жоғалып кеткен деп есептеледі. Бұл теория әлі де іс бойынша өтіліп жатқан сот процестерінде қарастырылуда. Сарайға шабуыл кезінде 98 адам қаза тапты. Қаза болғандардың арасында кепілге алынғандар, әскерлер және партизандар болды, оның ішінде олардың жетекшісі Андрес Альмаралес және М-19-дың тағы төрт жоғары шенді командирі. Шабуылдан кейін тағы бір Жоғарғы Сот судьясы жүрек талмасынан ауруханада көз жұмды.

Салдары

Сот сарайын қоршау және одан кейінгі шабуыл Колумбияның солшыл көтерілісшілермен соғысындағы ең қанды шабуылдардың бірі болды. M 19 тобы шабуылдан кейін де күшті күш ретінде сақталды, бірақ оның бес жетекшісінің қазасы оның мүмкіндіктерін күрт шектеді. 1990 жылдың наурыз айында олар үкіметпен бейбіт келісімге қол қойды. Қоршаудан кейін өрт сөндірушілер шабуыл болған жерге жетіп, сарайдағы қалған отты сөндірді. Басқа құтқару топтары қоршаудан қалған қирандыларды тазалауға көмектесті. Президент Бетанкур 7-сі күні кешке ұлттық телеарнада сөйлеген сөзінде, осы "қорқынышты жағдайға" толық жауапкершілікті мойындады; ол қаза тапқандардың – бейбіт азаматтар мен көтерілісшілердің – отбасыларына көңіл айтты және көтерілісшілермен бейбіт шешім табуға тырысатынын мәлімдеді. Дәл бір аптадан кейін, 14 қарашада, ол тағы бір қайғылы оқиғаға байланысты көңіл айтты: Невадо-дель-Руис жанартауының атқылауы, нәтижесінде Армеро трагедиясында 25 000 адам қаза тапты. "Біз бірінен соң бірі ұлттық трагедияларды басынан өткердік", - деді ол. Осы қоршау Колумбия армиясының құрамында осындай жағдайларды басқару үшін AFEUR бөлімінің құрылуына әкелді. Қоршауға дейін Колумбияның Қарулы Күштерінде қалалық операцияларға арнайы даярланған терроризмге қарсы бөлімшелер болған жоқ, және кейбіреулер осы нәтижеге тапсырма берілген қызметкерлердің жеткіліксіз тәжірибесін кінәлады.

Қылмысқа қатысы бар есірткі картелдері

Қоршаудан кейін көп ұзамай АҚШ және Колумбияның Әділет министрі Энрике Парехо есірткі сатушылардың экстрадициядан құтылу үшін оқиға кезінде жоғалған түрлі қылмыстық іс материалдарын жою мақсатымен операцияны қаржыландырғанын мәлімдеді. Оқиғадан бір аптадан соң, зейнеткер сот судьясы Хумберто Мурика «Вашингтон Пост» газетіне берген сұхбатында, жауынгерлердің сөйлескендеріне сүйене отырып, М19-дың іс материалдарына қызығушылық танытқандығы туралы мәлімдемелерді жоққа шығарды. Сондай-ақ, Әділет сарайындағы іс материалдарын жою экстрадицияға кедеріс келтірмес еді, себебі іс материалдарының көшірмелері Сыртқы істер министрлігі және АҚШ елшілігі сияқты басқа да жерлерде сақталған. Бетанкур үкіметінің халық қысымынан кейін құрған арнайы тергеу комиссиясы 1986 жылғы маусымдағы есебінде М19 операциясының мақсаты іс материалдарын жою емес екенін тұжырымдады. Автор Ана Карриган кітабында 1986 жылғы маусымдағы есепті келтіріп, бастапқыда М19 мен Медельин картелі арасындағы байланысқа қатысты кез келген мәлімдемені жоққа шығарған болатын. 2005 жылдың соңында «Cromos» журналына берген сұхбатында ол енді Картель М19-ды қаржылық тұрғыдан қолдаған болуы мүмкін деп санайтынын айтты. Пабло Эскобардың ұлы әкесінің шабуылды жоспарламағанын немесе бастамаға түспегенін, бірақ М19-ға миллион доллар төлегенін мәлімдеді. Эскобар М19-ны қолдаған себебін «олардың идеалдарына сенедім» және «оларды сақтау мен қолдаудың жолдарын іздедім» деп түсіндірді. Қоршау күні Жоғарғы Сот Колумбия мен АҚШ арасындағы экстрадиция келісімінің конституциялық тұрғыда болуына қатысты күтіліп отырған мәжілісті бастауға шақырды. М19 ұлттық негіздерге сүйене отырып экстрадицияға қарсы болды. Бірнеше судьялар бұрын есірткі барондарынан келісім бойынша оң шешім қабылдамау үшін қорқытуға ұшыраған. Қоршаудан бір жыл өткен соң келісім конституцияға қайшы деп танылды. Колумбияның бұрынғы Бас прокурорының көмекшісі, Ұлттық бақылаушының орынбасары, жазушы және танымал профессор Хосе Маурисио Гаона (қаза тапқан Жоғарғы Сот судьясы Мануэль Гаона Круздың ұлы) және бұрынғы Әділет министрі, Колумбияның Ұлыбританиядағы елшісі Карлос Медельин Бесера (судья Карлос Медельин Форероның ұлы) М19 мен Медельин картелінің есірткі барондары арасындағы күдікті байланыстарға және Қарулы Күштердің мүшелеріне қатысты тергеулерге қатысты басқа да мүмкін байланыстарға қатысты тергеулерді одан әрі кеңейтуді үнемі талап етіп келеді. Президент Густаво Петро, бұрынғы М19 партизаны, бұл айыптауларды жоққа шығарып, оларды есірткі барондарының тұрақсыз куәліктеріне негізделген деп мәлімдеді. Петроның сөзіне сүйенсек, М19-дың тірі қалған мүшелері ұйымның атынан қоршаудың трагикалық оқиғаларына өз жауапкершіліктерін мойындайды, бірақ есірткі саудасына қатысқандарын жоққа шығарады.

Жазасыздық

Кейінгі тергеулер мен сарапшылар М 19 және әскери күштерді ғимарат ішіндегі судьялар мен бейбіт азаматтардың қазасына жауапты деп есептейді. Кейбіреулер президент Белисарио Бетанкурды қажетті шараларды қабылдамағаны немесе келіссөздер жүргізбегені үшін айыптайды, ал басқалары жағдайды әскерилер бақылап тұрған, іс жүзіндегі "24 сағаттық төңкеріс" деп сипаттайды. 1993 жылы Ана Карриганның "Әділет сарайы: Колумбия трагедиясы" атты кітабында Жоғарғы Сот төрағасы Альфонсо Рейес шабуыл кезінде тірідей өртеліп, денесіне бензин құйып өртелгені айтылады. Кітапта сондай-ақ, қоршау аяқталғаннан кейін жиырма сегіз дене бірнешеуге жиналған қабірге тасталғаны және оларды анықтауды қиындату үшін қышқылмен сіңірілгені де жазылған. Карриган Армеро қаласын қоршап, 20 мыңнан астам адамның өміне қиындық тудырған Невадо-дель-Руис жанартауының жарылысынан қаза тапқандардың денелері де сол қабірге тасталғанын, бұл кез келген сот-медициналық сараптаманы жүргізуді мүмкінсіз ететінін мәлімдеді. Көптеген тергеулер мен сот процестеріне қарамастан, осы уақытқа дейін жазасыздық басым болды. Ана Карриган 1993 жылғы кітабында "Колумбия Әділет сарайының қоршауын ұмытты" деп жазды, оның пікірінше, колумбиялықтар 1928 жылғы Санта-Марта қырғыны сияқты басқа да трагедиялық оқиғаларды ұмытқан немесе олардан бас тартқан. Үкіметке немесе M19 қозғалысының демобилизациядан кейін кешірілген аман қалған мүшелеріне нақты жауапкершілік тағайындалмады. Қоршау кезінде қаза тапқан адамдардың отбасыларын бірінші болып қорғаған адвокат Эдуардо Уманья 1998 жылы өлтірілді, ал сол отбасылардың бірнеше мүшесі өлім туралы қорқытуларға байланысты Еуропаға қашуға мәжбүр болды.

Кейінгі дамуы

Сот сарайын қоршауға алған оқиғалар Колумбияда трагедияның 20 жылдығына орай бұқаралық ақпарат құралдарында қайта жарияланды. Елдің ірі күнделікті газеті El Tiempo, апталық El Espectador және Cromos журналы осы оқиғаға қатысты бірнеше мақала, сұхбат және пікір мақалаларын жариялады, оның ішінде аман қалғандардың тарихтары, сондай-ақ құрбандардың туыстары мен із-түссіз жоғалғандардың жағдайы туралы материалдар да болды.

2005-2006 жылдардағы шындықты анықтау комиссиясы

Жоғарғы Сот қоршауды зерттеу үшін Ақиқат комиссиясын құрды. Комиссия өз жұмысын 2005 жылдың 3 қарашасында ресми түрде бастады.

20062007 Сот процестері

2006 жылдың 22 тамызында Бас прокурор Марио Игуаран армияның Он үшінші бригадасының бұрынғы B 2 барлау бөлімінің бастығы, бұрынғы полковник Эдилберто Санчесті адам ұрлау және мәжбүрлі түрде жоғалу қылмыстары бойынша тергеуге шақыру туралы хабарлады. Прокурорлар бейнежазбаларды қарап, сот сарайынан солдатпен бірге кафетерийдің басқарушысы Карлос Аугусто Родригесті және басқа М-19 кешіккендерін тірі алып кеткенін анықтағаннан кейін істі қайта ашты. Санчес содан кейін қамауға алынды. 2007 жылдың мамырында прокурорлар оны Ирма Франко және кем дегенде екі кафе қызметкерінің жоғалуындағы ықтимал рөлі туралы сұраққа тартысты, олар сот сарайынан тірі шыққан болуы мүмкін еді. Санчес айыптауларды жоққа шығарып, өзінің кінәсіз екенін мәлімдеді. Ол бірнеше кешіккендердің сот сарайынан шығуына бақылау жүргізуге бұйрық алғанын мойындады.

2008 Вирджиния Вальехоның куәлігі

2008 жылдың 11 шілдесінде Вирджиния Вальехо, Пабло Эскобармен 1983 жылдан 1987 жылға дейін романтикалық қарым-қатынаста болған және "Amando a Pablo, odiando a Escobar" (2007) ("Паблоны жақсы көру, Эскобарды жек көру") кітабының авторы, өзінің мемуарларындағы "Ол сарай отта" деген тарауда 230-дан 266-ға дейінгі беттерде сипаттаған оқиғаларды растау үшін Әділет сарайын қоршау ісі қайта ашылғанда куәлік беруге шақырылды. Маямидегі Колумбия консулдығында ол ант беріп, есірткі баронының Никарагуаның Сандинист үкіметімен және M19 ұйымымен болған қарым-қатынасын айтты; сондай-ақ, Эскобардың көтерілісші командир Иван Марино Оспинамен болған кездесуін, ол 1985 жылдың 28 тамызында армия тарапынан қаза болғанға екі апта бұрын болған еді. Соттағы мәлімдемесінде Вальехо 1986 жылдың ортасында Эскобардың оған көтерілісшілерге бір миллион доллар ақша, ал Әділет сарайынан оның іс қағаздарын ұрлау үшін тағы бір миллион долларлық қару-жарақ және жарылғыш заттар бергенін растады, бұл Жоғарғы Сот кокаин картельдерінің жетекші мүшелерін АҚШ-қа экстрадициялауды қарастыра бастамас бұрын болды. Бес сағатқа созылған куәлігі барысында журналист сол жылы анонимді түрде алған он алты дене суретін де сипаттады. Оның сөзіне қарағанда, Эскобар құрбандарды Әділет сарайының кафетерия қызметкерлері және қоршау кезінде армияға түскен, содан кейін полковник Эдилберто Санчестің, әскери барлау директорының бұйрығымен азапталған және із-түссіз жоғалған екі көтерілісші әйел деп атады. Радио арналарында Вальехо Колумбия Бас прокуратурасының кеңсесін әскерилерді және Эскобардың саяси одақтасы, бұрынғы президенттік үміткер Альберто Сантофимионы қорғау үшін ақпаратты бұрмалап, бұқаралық ақпарат құралдарына таратып жіберді деп айыптады. 2010 жылдың 3 маусымында Вирджиния Вальехоға АҚШ-та саяси пана берілді.

Полковник Пласас Веганың жазасы мен босатылуы

2010 жылы зейнеткер полковник Альфонсо Пласас Вега қоршаудан кейін күштеп жоғалуларға қатысы бар деген айыппен 30 жылға бас бостандығынан айырылды. Колумбия президенті Альваро Урибе бұл шешімге "қапаланғанын және мұңды болғанын" мәлімдеді. Ол Колумбиядағы әскерилерді соттау тәртібін өзгерту ниетін білдірді және ол "қан қырғынын қоздырғандар" деп атағандарға түрме жазасы тағайындалуын сұрады. Сонымен қатар, Урибе әскери басшылығымен кездесіп, оларды "қызметтеріне араласатын сот шешімдерінен" қорғау жолдарын іздеді. Бірақ, Колумбияның Бас прокуроры қоршау кезінде адамзатқа қарсы қылмыстар жасалғанын мәлімдеді, бұл оқиғаға қатысы бар тағы бір полковник пен бір генералдың ісін қарауды жалғастыруға мүмкіндік берді. 2015 жылдың 16 желтоқсанында Колумбия Жоғарғы соты 5-3 дауыспен полковник Пласас Веганы кінәсіз деп танып, бұрынғы 30 жылдық түрме жазасынан босатты. Бұл шешімге Жоғарғы сотта төрт куәгердің куәліктерінің жарамдылығына күмән туған кезде және Пласас Вегаға тағылған айыптауларды дәлелдейтін нақты дәлелдердің болмауы ықпал етті.

Үкімет/ТҮҰ есептері

Мемлекеттік департаменттің телеграммасы Колумбия армиясының Әділет сарайындағы өлімдерге және жоғалып кетулерге жауапты екенін көрсетеді, Ұлттық қауіпсіздік мұрағатының электрондық анықтамалық кітабы № 289, Ұлттық қауіпсіздік мұрағаты, 2009 жылғы 28 қазан. Колумбияның Әділет сарайы ісі бойынша маңызды сот шешімі, Ұлттық қауіпсіздік мұрағатының электрондық анықтамалық кітабы № 319, Ұлттық қауіпсіздік мұрағаты, 2010 жылғы 11 маусым.