Кіріспе

Колумбияның бұрынғы жарымәскери күштері

Колумбияның Біріккен Өзін-Өзі Қорғаушылары (испанша Autodefensas Unidas de Colombia немесе AUC) – 1997 жылдан 2006 жылға дейін Колумбияның қарулы қақтығысында белсенді қатысқан, оңшыл бағытты жарымәскери және есірткі тасымалымен айналысқан ұйым. AUC, FARC және ELN коммунистік ұйымдарына қарсы шаралар қабылдады, сондай-ақ 1997 жылы Мапирипан қырғынынан бастап азаматтарға қарсы көптеген шабуылдар жасады. 1997 жылдың сәуірінде AUC, ACCU ұйымның ықпалымен, жергілікті оңшыл жауынгерлік топтардың бірігуі нәтижесінде құрылды.

Ұйымның Колумбия Қарулы Күштеріндегі кейбір әскери қолбасшылармен байланысы бар деген күдік болды. Human Rights Watch мәліметінше, жарымәскери топтар мен Колумбияның қарулы күштерінің арасында тығыз байланыс бар, сондықтан жарымәскери топтар Колумбия қарулы күштерінің бір бөлігі, көбінесе «алтыншы дивизия» деп аталады, ол бес ресми дивизиядан тұрады. AUC шамамен 20 000 мүшеден тұрды және есірткі саудасы арқылы қаржыландырылды.

Колумбия әскері, көтерілісшіл қозғалыстарды қолдаған деген күдікпен шаруалар мен еңбек одақтарының басшыларын өлтіруді AUC жауынгерлеріне тапсырды деген айыптар тағылды.

AUC-нің көп бөлігі 2006 жылдың басына қарай демобилизацияланды, ал оның бұрынғы жетекшілері 2008 жылы АҚШ-қа экстрадицияланды. Дегенмен, Black Eagles сияқты жергілікті ұйымдар әлі де бар, және олардың атын пайдаланып, өлім жазалау туралы угрозалар жасалды. 2008 жылдың 8 мамырында «Sarare FM Stereo» радиостансасының қызметкерлеріне келесі хабарлама келді: «Сіздің және жақындарыңыздың қауіпсіздігі үшін радиостанцияға қатысы жоқ мәселелерге араласпаңыз. AUC, Араука». Бірнеше күннен кейін олардың кеңсесінің қабырғасына AUC әріптері жазылды. Бұл қауіп, 2007 жылдың 27 қыркүйегінде Конгресс Адам құқықтары жөніндегі комиссиясының мүшелері қатысқан қоғамдық жиналысқа қатысқандары үшін жасалды. Аталған жиналыста, жұртшылық өкілдері Араука облысында қарулы қақтығыстың түрлі тараптары, соның ішінде AUC жасаған адам құқықтарын бұзу фактілерін айыптады.

Іс-шаралар

AUC-тің басты жаулары солшыл көтерілісші топтар – Колумбияның революциялық қарулы күштері (FARC) және Ұлттық азаттық армиясы (Ejército de Liberación Nacional, ELN) болды. AUC көптеген елдер мен ұйымдар, соның ішінде АҚШ, Канада және Еуропалық Одақ тарапынан террористік ұйым деп танылды. АҚШ Мемлекеттік департаменті 2001 жылы AUC-ті жаппай қырғынға ұшырату, азаптау және азаматтардың құқықтарын бұзуы үшін айыптап, тізімге енгізді. Колумбия Ұлттық полициясының мәліметінше, 2000 жылдың алғашқы он айында AUC 804 адамды өлтірді, 203 адамды құрлысуға алып кетті және 75 жаппай қырғынды жасады, нәтижесінде 507 адам қаза тапты. AUC құрбандарының көп бөлігі партизандар немесе оларға көмектескендер еді деп мәлімдейді. Олардың әскери тактикасы негізгі күштерге қарсы конвенциялық және партизандық операцияларды қамтиды. AUC әскери және полиция бөлімшелерімен қақтығыстар жиілегенімен, бұл топ дәстүрлі түрде үкіметтік қауіпсіздік күштерімен жақсы қарым-қатынаста болды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссарының кеңсесінің 2005 жылғы ақпан айындағы есебінде 2004 жылы "AUC жауынгерлік әрекеттерді тоқтату туралы келісімді 342 рет бұзған. Оларға демобилизацияланған адамдарды өз қатарына қайта қабылдау, жаппай қырғын, мәжбүрлі түрде көшіру, таңдап алу және жүйелі түрде кісі өлтіру, адамдарды ұрлау, зорлау, жоғалып кету, қорқыту, қастандық және тонау кірді. Бұл әрекеттер 11 департаментте орын алып, көбінесе халық, әсіресе үнді қауымдарын нысанаға алды". Human Rights Watch есебінде Колумбия армиясы мен полициясының көптеген өкілдері жергілікті AUC жарымәскери топтарымен ынтымақтасқандығы немесе оларға төзімділік көрсеткендігі айтылады. Италиялық иммигранттардың ұлы Сальваторе Манкузо басшылығымен AUC Калабриялық 'Ндрангетамен кокаин тасымалында тығыз байланыста болды. AUC-тің мақсаттарының бірі Колумбия кәсіподақтары еді. Карлос Кастаньо: "Біз кәсіподақ жетекшілерін өлтіреміз, өйткені олар адамдардың жұмыс істеуіне кедергі келтіреді" деді.

Корпорацияларға сілтемелер

2007 жылдың наурызында халықаралық жеміс корпорациясы Chiquita 1997 жылдан 2004 жылға дейін AUC-ға 1,7 миллион АҚШ долларын, көбінесе Урабба және Санта-Марта аймақтарындағы қызметкерлерін және операцияларын қорғау мақсатында төлегенін мойындады. Осы төлемдердің кем дегенде 825 000 АҚШ доллары 2001 жылы АҚШ Мемлекеттік департаменті AUC-ны «Шетелдік террористік ұйым» деп танығаннан кейін жасалған. Бұл төлемдердің көп бөлігі Convivir желісіне қатысты топ арқылы жүзеге асырылды, ол – үкімет тарапынан қолдау көрсетілетін ауылдық қауіпсіздік кооперативтерінің бағдарламасы. Төлемдерді ұйымдастыру 1997 жылы Карлос Кастано мен Chiquita-ның еншілес компаниясы Banadex-тің өкілдері арасындағы кездесуде жүрді. Кейіннен Chiquita АҚШ Әділет министрлігімен соттасудан бас тартып, 25 миллион доллар айып төлеуге келісті. Колумбияның бас прокуроры Марио Игуаран да Chiquita-ға қатысты қылмыстық іс қозғады және осы іске қатысы бар сегіз Chiquita қызметкерін экстрадициялау туралы талап қоятынын мәлімдеді.

Израильдің рөлі

1989 жылғы Колумбия құпия полициясының барлау мәліметтеріне сәйкес, 1983 жылы Карлос Кастаньоны оқытудан өзге, 1987 жылы Израильдік жаттықтырушылар Колумбияға оны және кейіннен AUC құрамына кіретін басқа да жарымәскерилерді оқыту үшін келді. Колумбия полициясының барлау мәліметтерінде айтылғандай, жарымәскерилердің ең жақсы оқушыларының елуі Израильге оқуға стипендиямен жіберілді.

Карлос Кастаньоның жоғалуы мен өлімі

1980 жылдан бері АУК-те Кастаньоның жақын серігі болған жарымәскери жетекші Карлос Маурисио Гарсия, "Двойной Ноль" ("Қос нөл") немесе "Родриго" 2004 жылдың 30 мамырында өлген күйде табылған. Ол АУК-тың есірткі саудагерлерімен тым жақын қарым-қатынасқа түсуіне қарсы болды және сондай-ақ топтың үкіметпен келіссөздер жүргізуіне де қарсылық танытқан. "Двойной Ноль" соңғы жылдары беделсіздікке ұшырады, нәтижесінде өзінің тәуелсіз "Метро блогын" ("Метро блогы") құрды, ол Антиокия аймағында АУК-тың басты күштерінен бәсекелес жарымәскери командирлер тарапынан жойылғанға дейін жұмыс істеді. АУК-тың бұрынғы басшысы Карлос Кастаньо 2004 жылдың 16 сәуірінде өміріне қастандық жасауға ұшырады, бұл оның жеке күзетшілері, қарсы жарымәскери күштер немесе тіпті басқа да ұйымдардың іс-әрекеті болуы мүмкін. АУК командирлері оның күзетшілері мен басқа жарымәскери топ арасында оқ атысы болғанын айтады, бірақ ол әлі де тірі және жасырынып жүрген болуы мүмкін. Топтың ішіндегі және оның оппозициялық топтарындағы басқа тәуелсіз дереккөздер оның және оның адамдарының тұтқынға алынып, өлімге кесілгенше азапталғанын, содан кейін басқа АУК жетекшілерінің (мүмкін, оның інісі Висенте Кастаньо және/немесе Диего Фернандо Мурильо) бұйрығымен жерленгенін мәлімдеді. Олар есірткі саудагерлері мен олардың бизнесіне жақындаған. Тергеушілер оқиға болған деген жерге жақын жерде уақытша қабір мен белгісіз дене (бірақ бұл Кастаньо емес) табады. Сол дереккөздер Кастаньо мен оның серіктерінің денелері тергеушілер келгенге дейін қазылып алынып, басқа жерлерге көшірілгенін хабарлады. Колумбия және халықаралық баспасөз бұл бейбіт процеске нұқсан келтіруі мүмкін деп болжады, өйткені Кастаньо соңғы жылдары есірткі саудагерлерімен байланыстың күшеюіне сын көзбен қарады және Колумбия мемлекетімен келісімге келуге көбірек дайын болды. Осылайша, қалған АУК командирлері (Манкузо және "Дон Берна" сияқты) Урибе үкіметімен келіссөздерде ашық позицияны сақтап қалуы мүмкін. АУК-тың негізін қалаушы Карлос Кастаньоның өлімі екі жыл бойы түсініксіз күйде қалды және көптеген болжамдарға себеп болды. 2004 жылдың 1 маусымындағы бір хабарламада аты-жөні жарияланбаған дипломатиялық дереккөздер АФП агенттігіне Кастаньоның АҚШ көмегімен Панама арқылы Израильге жеткізілгенін айтты. Бұл мәлімдемеге ешқандай нақты дәлелдер келтірілген жоқ. АҚШ, Колумбия және Израиль үкіметтері бұл айыптауларды жоққа шығарды. Кастаньоның мүмкін тағдыры туралы мәліметтер 2006 жылы пайда бола бастады. Калидегі Nuevo Diario Occidente басылымы Висенте Кастаньо жалдаған кісі өлтірушінің 2004 жылы Кастаньоны өлтіргенін полицияға мойындағанын хабарлады. Бұл кісі өлтірушінің мойындауы Колумбия билігіне 2006 жылдың тамызында Кастаньоның денесін табуға мүмкіндік берді, ал ДНК сараптамасы сол жылдың қыркүйек айында оның жеке басын растады.

Венесуэлада ықтимал жарымәскери қызмет

2004 жылдың мамыр айының басында Венесуэла билігі кем дегенде 100 адамды тұтқындады, оларды Колумбиялық жартылай әскери топтардың мүшелері деп айыптады және Венесуэлалық оппозицияның бір бөлігімен бірге Каракастағы қаушатты әскери нысандарға жоспарланған шабуылдар жасау арқылы президент Уго Чавесті құлатуға тырысқандықтарын мәлімдеді. AUC бұл айыптаманы ресми түрде жоққа шығарды. Президент Урибе Венесуэла президентіне тұтқындалғандары үшін құттықтады және тергеуге көмектесуге уәде берді, ал президент Чавес өзі, Урибе бұл операцияға қатысқан деп ойламайтынын айтты, және бұл үшін "Маями мен Боготаның олигархиялық топтарының" ішіндегі "элементтерді" кінәлады, сондай-ақ, мұндай қатысуды жоққа шығарған АҚШ және Колумбияның жоғары ранкті әскери шенеуніктерін де айыптады. Вице-президент Франсиско Сантос Кальдерон Венесуэла үкіметінің FARC және ELN партизандарына да бірдей күшпен қудалау шараларын қолданарына үміттенетінін білдірді. Венесуэлалық оппозиция бұл оқиғаны "құрылған схема" деп сипаттап, Чавес өзін биліктен алуға бағытталған референдумды өткізуге кедергі келтіруге тырысып бақанын мәлімдеді.

2004 жылдың аяғы: Демобилизация

2004 жылдың қараша айында Жоғарғы Сот Сальваторе Манкузо мен Карлос Кастаньо сияқты жоғары деңгейдегі жарымәскери жетекшілердің, сондай-ақ партизан командирі Симон Тринидадтың АҚШ-қа экстрадициясын мақұлдады. Соттың шешіміне сәйкес, АҚШ-тың есірткі тасымалы мен ақша жылу бойынша үш экстрадициялық сұранысы Колумбияның қолданыстағы заңдық процедураларын сақтайды және президент мақұлдағаннан кейін олар іске асырыла алады. Колумбия баспасөзінде үкімет Сальваторе Манкузоның экстрадициясын мақұлдауы мүмкін, бірақ ол және оның ұйымы мемлекетпен жүргізіп жатқан бейбіт келіссөздер аяқталарша оны кейінге шегеруі мүмкін деген болжамдар тарады. Манкузо өзі Жоғарғы Соттың шешіміне қарамастан, процеске қатысуын жалғастыратынын мәлімдеді. Қараша айының соңы мен желтоқсан айының басында АУК-мен бейбіт келіссөздерде жаңа оқиғалар орын алды. Біріншіден, «Банан өндірушілер блогы» (Bloque Bananero) деп белгілі бірнеше жүз адам қаруларын тапсырып, азаматтық өмірге қайта оралу үшін демобилизацияланды. Бұл топ Антиокия облысының солтүстігіндегі Ураба аймағында әрекет етті, онда АУК 1990-жылдардың ортасы мен соңында ФАРК-ты ығыстырып, толық бақылауға алды. Алайда, АУК аймақта басқа бөлімшелердің қатысуымен қалып отыр. Бірнеше аптадан кейін Кататумбо блогы да демобилизацияланды. Оның 1425 жалдамалы салдаты болған Кататумбо блогы АУК-тің ең маңызды тобының бірі болғандықтан, бұл Колумбия тарихындағы маңызды кезең болды. Олармен бірге АУК-тің әскери жетекшісі Сальваторе Манкузо да өз еркімен бас берді. Бірнеше күннен кейін үкімет Манкузоның қылмыстық әрекеттерге қатыспаса және бейбіт процеске қатысты міндеттемелерін орындаса, оның экстрадициясын іске асырмайтынын мәлімдеді. АУК топтарының осы екі ірі демобилизациясы 2003 жылы Медельинде өткен алғашқы демобилизациядан жақсырақ болды, себебі осы жолы маңызды жетекшілер өздерін тапсырды, ал тапсырылған қарулар шабуылдық мылтықтар, автоматтар, гранатометтер және ракеталар болды, алғашқы демобилизация кезінде тапсырылған қолдан жасалған мылтықтар мен ескі, істен шыққан револьверлерден өзгеше. АУК 2006 жылға дейін толық демобилизациялануға тиіс болған, бірақ BACRIM («bandas criminales emergentes») сияқты жаңадан құрылған парамилитарилік одақтар әрекет етуін жалғастырды.

2005: Құқықтық база және дау

Колумбиялық және халықаралық бақылаушылардың көпшілігі демобилизацияның перспективасына күмәнданып, сынға алуға болатын бірнеше себепті көріп отыр. Еліміздің ішінде де, сыртында да көптеген сыншылардың ортақ алаңдаушылығы – егер демобилизация процесі шындықты, өтемақыны және әділдікті қамтамасыз ететін құқықтық базаны ұсынбаса, онда адам құқықтарын бұзушылар өз қылмыстары үшін жазасыз қалу мүмкіндігіне ие болуы мүмкін. Демобилизация процесін қолдаушылардың бір бөлігі басқаша алаңдаушылық білдіреді, олардың пікірінше, жарымәскерилердің өзіндік қабылдауы болмаса, жазасыздықты азайтуға жасалған бір жақты әрекеттер қағазда ғана қалып, практикалық нәтиже бермейді. Сыншылардың шағын тобы қазіргі биліктің AUC-ті азаматтық қорғаныс жасақтарына немесе басқа да әскери құрылымдарға біріктіруі мүмкін деген қауіптен алаңдайды. Әскери және үкімет өкілдері бірнеше рет AUC-ті мемлекеттік құқықтық қауіпсіздік жүйесіне қосу ниеті жоқ екенін мәлімдеді. Әзірге мұндай оқиғалар туралы хабарламалар түспегенімен, бұрынғы ықпалы мен бақылауындағы аймақтарда жергілікті қауіпсіздікті нығайтуға көмектесуге ниетті екенін білдірген жеке жарымәскерилер де бар, бұл партизандық шабуылдардың алдын алуға бағытталған. Мүмкін жазасыздық мәселесі халықаралық және колумбиялық БАҚ-та кеңінен талқыланды, Chicago Tribune және New York Times газеттерінің редакциялық мақалаларында, сондай-ақ көптеген колумбиялық басылымдарда сынды пікірлер айтылды. Бірнеше редакциялық мақаланың негізгі аргументі – халықаралық қауымдастық жазасыздықты азайтуға қажетті құқықтық база құрылғанға дейін демобилизация процесін қаржыландыруға көмектеспеуі керек екендігі болды. Бұл позиция 2005 жылғы ақпанда Картахенада өткен донорлар конференциясында халықаралық қауымдастықтың өкілдері тарапынан да қолдау тапты. 2004 жылдың ортасынан соңына дейін көптеген ресми және бейресми талқылардың нәтижесінде 2005 жылдың басында бірқатар конгрессмендер, оның ішінде сенатор Рафаэль Пардо, Джина Пароди (дәстүрлі түрде үкіметті қолдайтын лауазымдарды иеленген) және 2000 жылы жарымәскерилер жасаған қастандықтан аман қалған бұрынғы солшыл еңбек көшбасшысы Уилсон Борья және тағы басқалар тәуелсіз түрде көппартиялық заң жобасын ұсынды. Бұл заң жобасы, колумбиялық және халықаралық ҮЕҰ-лардың (Адам құқықтары жөніндегі бақылау тобын қоса алғанда) пікірінше, жарымәскерилерді толық жою және жазасыздықты азайту үшін қажетті шарттарды орындауда үкіметтің бұрынғы бастамаларымен салыстырғанда айтарлықтай жақсаруды көрсетеді. Бұл секторлар арасында осы заң жобасын қолдауға кеңінен келісім бар сияқты. Конгресс бұл мәселе бойынша талқылауды 2005 жылдың 15 ақпанында бастау жоспарланған, бірақ ол бірнеше рет кешіктірілді. Колумбия үкіметінің ресми жобасы Пардо, Пароди және Борья ұсынған бірнеше ережелерді біртіндеп енгізген көрінеді, бірақ тағы да бірқатар келіспеушіліктер қалды, бұл мәселе бойынша одан әрі талқылауға себеп болады. Басқа конгрессмендер, оның ішінде үкіметті қолдайтындар да өздерінің заң жобаларын ұсынды. 23 ақпанда AUC басшылары өздерінің веб-сайтында онлайн құжат жариялады, онда олар өздерінің сөзімен, оларды солшыл партизандық жауының өзі ойламаған орынсыз қорлауға мәжбүр ететін құқықтық базаға бағынбайтындарын мәлімдеді. Олар сондай-ақ өздерінің жауынгерлеріне азаматтық және өнімді өмірге әділ, бейбіт және тең дәрежеде оралуға мүмкіндік беретін заңдарды қолдайтындарын мәлімдеді. Мұндай шарттар орындалмаса, келіссөздер аяқталады және олар "соғыс пен өлім" перспективасына бетпе-бет келуге дайын екендерін мәлімдеді. Үкімет тарапынан жасалған мәлімдемеде AUC Конгресске, БАҚ-қа немесе атқарушы билікке құқықтық база мәселесі бойынша қысым жасамауы керек екені, және егер олар келіссөздерден бас тартса, Ралито аймағынан кету үшін бес күндік мерзім берілетіні айтылды. Кейіннен AUC бұрынғы мәлімдемелерінің тонын төмендетті. 11 сәуірде AUC өкілі қазіргі рақымшылық туралы ұсыныс тым қатал екенін қайталады, себебі ол есірткі саудасымен байланысты қылмыстар үшін ұстап беруге рұқсат береді.

АҚШ-қа жаппай экстрадициялау

2008 жылдың 13 мамырында таңертең, үкімет тарапынан күтпеген шара ретінде, 13 жоғары дәрежелі жарымәскери лидерлер түрмелерден алып кетілді. Ішкі істер министрі Карлос Холгуиннің сөзіне қарағанда, олар елдің «Тыныш және әділдік» заңына бағынудан бас тартқандықтан, АҚШ-қа экстрадицияланды. Олардың арасында Сальваторе Манкузо, Дон Берна, Хорхе 40, Куко Ваной және Диего Руис Аррояве (өлтірілген жарымәскери лидер Мигель Аррояветің туысы) бар. Президент Урибе АҚШ экстрадицияланған жарымәскери әскер басшыларының құрбандарына олар тапсыратын халықаралық активтермен өтемақы төлеуге келіскенін мәлімдеді. АҚШ Мемлекеттік департаменті АҚШ соттары Колумбия билігімен қатыгездіктер туралы ақпарат бөлісіп, құрбандарға көмектесе алатынын айтты. «Мемлекеттік қылмыстар» ұлттық қозғалысы – мемлекеттік немесе жарымәскери зорлық-зомбылықтан зардап шеккен бірнеше құрбан ұйымдарының коалициясы – «жарымәскери лидерлерді Колумбия билігіне қайтаруды сұрады, олар «Тыныш және әділдік» заңының шеңберінен тыс, жалпы сот жүйесінде қаралуы тиіс, себебі бұл заң құрбандарды емес, қылмыскерлерді пайдалы етеді, олар толық шындықты айтпаған, құрбандарға толық өтемақы төлемеген және қылмыстық құрылымдарын жойған жоқ». Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссарының Колумбиядағы кеңсесі «Колумбия заңына сәйкес, Республика Президенті бұрын тоқтатылған экстрадицияларды жүзеге асыру үшін келтірген себептер «Тыныш және әділдік» заңының қолданылуын тоқтатуға және онда белгіленген жеңілдіктерден айыруға да негіз болады» деп мәлімдеді. Манкузо 2023 жылы Колумбия сот жүйесіне мойынұсап, өтпелі әділеттілік жүйесінен пайда алу үшін мемлекет пен жарымәскери топтар арасындағы байланыстарды толыққанды түсіндірді. Ол 1998 жылы Колумбия әскерінің бұйрығымен юморист Хайме Гарсонды өлтіргенін, қарулы күштермен бірлесіп саяси қарсыластарын өлтіргенін, әскерилер содан кейін жауынгерлік шайқаста қаза тапқан деп көрсеткен азаматтарды өлтіру арқылы «жалған оң» деп аталатын тәжірибеге қатысқанын, кейбір құрбандарды жою үшін крематорийлерді пайдаланғанын және оның басқарған бөлімшесі жоғалтқан жүздеген дене бар Венесуэладағы жаппай қабірлерді мойындады. Сондай-ақ, ол жарымәскери топтардың 1998 жылы Андрес Пастрананы және 2002 жылы Альваро Урибені сайлауға көмектескенін растады.

Танымал мәдениетте

Кішкентай дауыстар (Pequeñas Voces) – Колумбиядағы соғыстағы балалардың көзқарасын көрсететін анимациялық фильм. ЖАЗЫҚСЫЗДЫҚ – ФИЛЬМ – АУК туралы фильм. Ла-Сиерра. Продюсерлері мен режиссерлері Скотт Далтон мен Маргарита Мартинес. "Майами Вайс" фильмінде айтылған. Netflix-тің "Наркос" сериалының екінші және үшінші маусымдарында көрсетілді.