Кіріспе
Колумбия жоспары – Колумбиядағы колумбиялық есірткі картельдері мен солшыл бүлікші топтарға қарсы күреске бағытталған АҚШ-тың сыртқы көмек, әскери көмек және дипломатиялық бастамасы. Бұл жоспарды 1999 жылы Колумбия президенті Андрес Пастрана мен АҚШ президенті Билл Клинтон әкімшілігі жасады және 2000 жылы АҚШ-та заңға қол қойылды. Колумбия жоспарының ресми мақсаттары – колумбиялық әскери және жартылай әскери күштерді қаржыландыру мен оқытуды ұлғайту арқылы Колумбиядағы қарулы қақтығысты аяқтау, сондай-ақ кокаин өсіруді жою үшін кокаинге қарсы стратегия құру болды. Бұл жоспардың нәтижесінде FARC Колумбия үкіметіне қарсы күшін көп бөлігін жоғалтты. Дегенмен, кокаин өндірісін шектеудегі оның тиімділігі туралы мәліметтер келіспейді. АҚШ есептерінде 2001 жылдан 2012 жылға дейін Колумбияда кокаин өндірісі 72%-ға төмендегендігі көрсетілсе, БҰҰ деректері кокаин өндірісінде ешқандай өзгеріс болмағанын көрсетеді. Колумбия жоспары бастапқы нысанында 2015 жылға дейін сақталды, одан кейін АҚШ пен Колумбия үкіметі Колумбия үкіметі мен FARC арасындағы бейбіт келіссөздерінің нәтижесінде жаңа стратегия іздеді. Жаңа бағдарлама "Бейбіт Колумбия" (Paz Colombia) деп аталды және 2017 жылы FARC-пен бейбіт келісімге қол жеткізілгеннен кейін Колумбияға көмек көрсетуді мақсат етеді.
Plan Colombia was a United States foreign aid, military aid, and diplomatic initiative aimed at combating Colombian drug cartels and left wing insurgent groups in Colombia. The plan was originally conceived in 1999 by the administrations of Colombian President Andrés Pastrana and U. S. President Bill Clinton, and signed into law in the United States in 2000. The official objectives of Plan Colombia were to end the Colombian armed conflict by increasing funding and training of Colombian military and para military forces and creating an anti cocaine strategy to eradicate coca cultivation. Partly as a result of the plan, the FARC lost much of its power against the Colombian government. Sources conflict on its effects limiting cocaine production, however. US reports conclude that cocaine production in Colombia dropped 72% from 2001 to 2012, contradicting UN sources which found no change in cocaine production. Plan Colombia in its initial form existed until 2015, with the United States and the Colombian government seeking a new strategy as a result of the peace talks between the Colombian government and the FARC. The new program is called "Peace Colombia" (Paz Colombia) and seeks to provide Colombia with aid after the implementation of the Peace Agreement in 2017 with the FARC.
Қаржыландыру
АҚШ-тың Колумбияға көмегі, 1996–2006 (оның ішінде Колумбия жоспарына жатпайтын көмек) Соңғы жаңарту 11/11/05 Миллионда 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 (болжам) 2006 (талап) Әскери/Полиция 54.15 88.56 112.44 309.18 765.49 242.97 401.93 620.98 555.07 641.60 641.15 Экономикалық/Әлеуметтік 0.62 0.00 0.52 8.75 214.31 5.65 120.30 136.70 134.98 131.29 138.52 % Әскери 99.88 100 99.53 97.42 78.12 97.72 76.96 81.95 80.43 83.01
Бұл бастапқы жоспарда 51% институционалдық және әлеуметтік дамуға, 32% есірткі саудасына қарсы күреске, 16% экономикалық және әлеуметтік жаңғыртуға, ал 0,8% мемлекеттік партизандық топтармен саяси қақтығысты шешу үшін келіссөздер жүргізуді қолдауға АҚШ доллары бөлінуі көзделген. Пастрана бастапқыда Колумбияның ресурстарынан 4,864 миллиард АҚШ долларын (жалпы соманың 65%) беруге уәде берді және халықаралық қауымдастықты қалған 2,636 миллиард АҚШ долларын (35%) беруге шақырды. Бұл қаржының басым бөлігі Колумбия армиясының есірткіге қарсы жаңа батальондарын даярлауға және жарақтандыруға, оларды тікұшақтармен, көлікпен және барлау көмегімен қамтамасыз етуге, сондай-ақ коканың жойылуына қажетті құралдармен қамтамасыз етуге бағытталды. 2000 жылы АҚШ-тағы Клинтон әкімшілігі бұл бастаманы қолдап, шетелдік көмек ретінде 1,3 миллиард доллар және жергілікті күштерді оқыту үшін бес жүзге дейінгі әскери қызметкерді жұмсады. Коканы жоюға қосымша үш жүз азаматтық қызметкерге рұқсат берілді. Бұл көмек Колумбияға бұрын бекітілген АҚШ көмегінің 330 млн долларына қосылды. 2000 жылға 818 млн АҚШ доллары, ал 2001 жылға 256 млн АҚШ доллары бөлінді. Бұл жоспарға арналған қаражат Колумбияны Израиль мен Мысырдан кейін АҚШ-тан шетелдік көмек алушылардың үшінші орындарына айналдырды. Президент Джордж Буш тұсында Колумбияға әскери көмек пен гуманитарлық көмекке бөлінген көмек тепе-теңдікке ие болды. Соңында АҚШ 2015 жылға дейін Колумбия жоспарына сәйкес шамамен 10 миллиард АҚШ долларын берді. Колумбия бастапқы жоспардың әлеуметтік компонентін қаржыландыру мақсатымен Еуропалық Одақ пен басқа елдерден қосымша қолдау сұрады. Кейбір донорлар ынтымақтастыққа келгісі келмеді, өйткені олар АҚШ-тың мақұлдаған көмегі орынсыз әскери бағытты білдіреді деп есептеді және сондай-ақ олар күмәнді бастама деп санаған нәрсеге осындай ақшаны жұмсауға ниеттенген жоқ. Бастапқыда, осы елдердің кейбіреулері шамамен 128,6 млн АҚШ долларын (бір жыл ішінде) берді, бұл жалпы соманың 2,3% -ын құрады. Үлкен сомалар, кейде бірнеше жүз миллион долларға дейін, Колумбияға да берілді және тікелей немесе несиелер мен несие желілеріне қол жеткізу арқылы берілді, бірақ техникалық жағынан Колумбия жоспарының шеңберінен тыс болды. "Еуропалық елдер экономикалық және әлеуметтік дамуға қаражат бөледі, бірақ оларды Колумбия жоспарын қолдау деп санамайды". Қалай болғанда да, жиналған қаражат бастапқыда талап етілгеннен әлдеқайда аз болды. Сонымен қатар, Колумбияның соңғы үлесі жоспарланғаннан аз болды, бұл 1999–2001 жылдардағы экономикалық дағдарысқа байланысты.
Есірткіге қарсы соғыс
АҚШ-та Колумбия жоспары 1971 жылы президент Никсон бастаған "есірткіге қарсы күрес" аясында қарастырылады. Колумбия жоспары АҚШ Конгресінде көптеген қолдаушылары бар. Конгресс жақтастары 2003 жылы Колумбияда 1300 шаршы километрден астам піскен кока егістіктеріне химиялық шашылып, жойылғанын мәлімдейді, бұл 500 тоннадан астам кокаин өндірілуіне кедергі келтірген. Олардың сөзіне қарағанда, бұл Колумбияда, АҚШ-та және Еуропалық Одақта террористік ұйымдар деп танылған есірткі сатушыларын және басқа да заңсыз ұйымдарды қаржыландыратын 100 миллион доллардан астам заңсыз табысты жойды. 2006 жылғы АҚШ Конгресінің баяндамасына сәйкес, Колумбия жоспары аясында есірткіге қарсы іс-қимылдарды жүзеге асыруға келісімшарт жасаған АҚШ компанияларының арасындағы ең ірі жеке компания – DynCorp Мемлекеттік департаментпен келісімшарт жасаған, ал қалғандары Қорғаныс министрлігімен келісімшарт жасады.
Буш тұсында кеңейту
2000 жылы қабылданған Колумбия жоспары Колумбияда АҚШ қолдаған екі шараны көздеді. Біріншісі – кокаин өндіруге пайдаланылатын кока егістіктерін жою, тоқтату және баламалы дамыту, бұл өз кезегінде FARC-ты қаржыландырудың басым бөлігін құрады. Екіншісі – жарты ғасыр бойы FARC бақылауында болған ауылдық аймақтарға әлеуметтік және экономикалық көмек көрсету. 2004 жылғы 22 қарашада Картахенаға жасаған сапарында президент Буш Колумбия президенті Урибедің қауіпсіздік саясатын қолдап, Колумбия жоспарына көмек көрсетуді болашақта да жалғастыратынын мәлімдеді. Буш бұл бастама АҚШ-та "кең екі партиялық қолдауға ие" екенін және алдағы жылы Конгрестен қолдауын жаңаруын сұрайтынын айтты. Осылайша, үш қарсы шараны президент Джордж Буш өзінің "үш тіректі орындық" стратегиясы ретінде "жаһандық терроризмге қарсы соғыс жүргізу, демократияны қолдау және АҚШ-қа заңсыз есірткі ағынын азайту" деп сипаттады. Колумбия жоспары әлеуметтік көмек және институционалдық реформаға бағытталған элементтерді қамтиды, бірақ сыншылар бұл бастаманы негізінен Колумбия үкіметіне есірткіге қарсы және әскери көмек бағдарламасы деп қарастырады.
Ғылыми зерттеулер
АҚШ Қорғаныс министрлігі екі жылдық зерттеуді қаржылады, ол қарулы күштерді АҚШ-қа келіп түсетін есірткілерді тоқтатуға жұмылдыру кокаин трафигіне минималды немесе ешқандай әсер етпейтінін, ал шын мәнінде кокаин картельдері мен өндірушілердің табысын арттыруы мүмкін екенін анықтады. 175 беттік зерттеу, «Шекараларды жабу: Есірткіге тыйым салуға әскери қатысудың әсері» деп аталды, 1988 жылы RAND корпорациясының бөлімшесі – Ұлттық қорғаныс зерттеу институтының жеті экономисі, математигі және зерттеушісі дайындады. Зерттеуде соңғы тоғыз жылда өткен жеті зерттеудің, оның ішінде Теңіз зерттеулер орталығы мен Технологияны бағалау кеңсесінің де ұқсас қорытындыға келгені атап өтілді. Баяндамада, қарулы күштердің қолданыстағы ресурстарын пайдалана отырып, тыйым салу шаралары АҚШ-қа кокаин импортына дерлік ешқандай әсер етпейтіні айтылды. 1990 жылдардың басында Клинтон әкімшілігі тағы да RAND компаниясына кокаин саясатын зерттеуді тапсырып, қаржылады. Рэнд есірткі саясатын зерттеу орталығының зерттеуі федералды және жергілікті құқық қорғау органдарынан 3 миллиард доллар емдеуге ауыстырылуы керек деген қорытындыға келді. Есепте есірткі қолдануды азайтудың ең арзан жолы – емдеу екені көрсетілген. Президент Клинтонның Ұлттық есірткіге қарсы саясат жөніндегі директоры құқық қорғау органдарына бөлген қаражатты қысқартуға келіспеді. Колумбия жоспары екінші RAND зерттеуі кезінде әлі болмаған, бірақ АҚШ-тың көмек пакеті есірткі саудасына қатысты құқықтық тәсілдің басымдылығын көрсететіні үшін сынға ұшырады.
ААЖ және адам құқықтары
Грейс Ливингстонның сөзінше, Колумбияның Америка мектебінің (SOA) түлектері адам құқықтарын бұзу ісіне басқа елдердің түлектерінен гөрі көбірек қатысқан. 2001 жылғы Human Rights Watch баяндамасында тізілген бригадалардың барлық командирлері SOA-да оқыған, оның ішінде 2001 жылғы Альто-Ная қырғыны болған Валье-дель-Каукадағы III бригада да бар. АҚШ-та оқытылған офицерлер 1990 жылдардағы көптеген қатыгездіктерге тікелей немесе жанама түрде қатысқан деп айыпталады, соның ішінде Трухильо қырғыны мен 1997 жылғы Мапирипан қырғыны. Сонымен қатар, Ливингстон Колумбиялық жартылай әскери күштердің 1960 жылдан бері АҚШ әскери мектептері мен оқулықтары арқылы Колумбияда және Латын Америкасы аймағындағы офицерлерге үйретілген, көтеріліспен күресу әдістерін қолданатынын айтады. Бұл оқулықтар студенттерге партизандарды қолдайтын азаматтарды нысанаға алуды үйретеді, себебі олардың қолдауы болмаса партизандар тірі қала алмайды. Пастрана әкімшілігі сыншыларға жауап ретінде әскери жартылай әскери байланыстарды жария түрде айыптады, жартылай әскери күштерге қарсы күш-жігерді күшейтті және күмәнді әскери қызметкерлерге қарсы шаралар қолданды. Президент Пастрана әскери және полиция қызметкерлері үшін адам құқықтары және халықаралық құқық бойынша жаңа оқу курстарын енгізгенін, сондай-ақ азаптау, геноцид немесе мәжбүрлі түрде жоғалу сияқты ауыр адам құқықтары бұзушылықтары бойынша әскери соттардың қарауына шектеу қоятын жаңа реформалар жасағанын мәлімдеді. Пастрана өзінің қызмет мерзімінде шамамен 1300 жартылай әскери қызметкер өлтірілгенін, ұсталғанын немесе өздері тапсырғанын, ал қарулы күштердің жүздеген қызметкерлері, оның ішінде жүзге жуық офицер, құқық бұзушылыққа немесе жартылай әскери қызметке қатысқан деген жеткілікті күдік болғандықтан қызметтен босатылғанын хабарлады, бұл жаңа президенттік өкілеттіктерді пайдалану арқылы жасалды.
Лихей ережесі
1997 жылы АҚШ Конгресі Сыртқы операцияларды қаржыландыру заңына түзету енгізді, ол АҚШ-тың адам құқықтарын бұзған кез келген шетелдік әскери бөлімшеге есірткіге қарсы көмек беруіне тыйым салды. Бұл түзету «Лихи ережесі» немесе «Лихи заңы» деп аталды (оны ұсынған сенатор Патрик Лихидің құрметіне). Осы шараға және оның негіздемесіне байланысты, 1990 жылдардың көп бөлігінде есірткіге қарсы көмек көбінесе полиция бөлімшелеріне ғана берілді, әскерилерге емес. Автор Грейс Ливингстон және басқа да сыншылардың пікірінше, мәселе мынада: адам құқықтарын бұзуға қатысы жоқ әскери бөлімшелер өте сирек кездеседі, сондықтан олар бұл саясат көбінесе назардан тыс қалдырылып, азайтты немесе кейде жартылай жүзеге асырылады деп санайды. 2000 жылы Human Rights Watch ұйымы бірнеше колумбиялық құқық қорғаушылармен бірлесіп зерттеу жариялады, онда Колумбияның он сегіз бригадалық деңгейдегі армиялық бөлімшелерінің жартысы сол кезде жартылай әскери топтармен тығыз байланыста болғандығы туралы қорытынды жасалды, көптеген жағдайларда әскери қызметкерлер тікелей немесе жанама түрде кінәлі деп көрсетілді. Мемлекеттік департамент Колумбияның Колумбия жоспарына қосылған адам құқықтарының бірін (Sec. 3201) орындағанын растады, себебі президент Пастрана «жазбаша түрде, адам құқықтарын өрескел бұзғаны үшін күдікпен қаралатын Колумбия Қарулы күштерінің қызметкерлері Колумбияның азаматтық соттарында жауапқа тартылады» деген бұйрық берді. 2000 жылдың тамызында президент Клинтон АҚШ ұлттық қауіпсіздігінің мүддесі үшін қажет деп есептегендіктен, қалған адам құқықтары шарттарын күштен шығару үшін президенттік құқығын пайдаланды. Ливингстон АҚШ үкіметі адам құқықтарын бұзуға кінәлі әскери бөлімшелерді қаржыландырса, ол заңсыз әрекет ететінін мәлімдейді.
Ауадан жою стратегиясы және сын-пікірлер
Аэрохирургиялық жою (жиі, бұрыс "фумигация" деп аталады) 1980-ші жылдары АҚШ үкіметінің қолдауымен Колумбия жоспарының бөлігі ретінде Колумбияда есірткі дақылдарын жою мақсатымен басталды. 1990-шы жылдардың ортасына қарай есірткі өсіру көлемі артты, Колумбия әлемдік кокаиннің 90%-ын қамтамасыз етті, бұл әуеден жою жұмыстарын күшейтті. АҚШ саясаткерлері Монсанто компаниясы жасаған Roundup Ultra гербицидін Колумбиядағы заңсыз дақылдарды жаппай шашу үшін пайдалануды Колумбия жоспарының басты стратегиясы деп есептеді. 2000-2003 жылдар аралығында әуеден жою бағдарламасы 380 000 гектардан астам коканы шашыды, бұл Колумбияның жыртылатын жерлерінің 8%-дан астам құрайды. 2003 жылы 24 ұшақпен жою жұмыстары жүргізілді. Ұшақтармен бірге, FARC немесе есірткі өсіру аймақтарындағы басқа қарулы топтардан болатын мүмкін жерден оқ атудан қорғау үшін қарулы тікұшақтар да болды. Заңсыз дақылдарды әуеден шашу арқылы мәжбүрлеп жою, ұсынысты азайтуға сәтсіздікке ұшырағаны және әлеуметтік зиян келтіргені үшін сынға ілікті. Трансұлттық институттың пікірінше, "өсірілетін аумақтың артуы – 2003 жылы 2002 жылға қарағанда көбірек шашылды – саясаттың сәттілігінің емес, оның сәтсіздігінің белгісі ретінде қарастырылуы керек, себебі бұл осы дақылдарға көбірек жер отырғызылып жатқанын көрсетеді". Wired журналының Джошуа Дэвисінің сөзіне сүйенсек, аймақта "Boliviana Negra" деп аталатын коканың Roundup-қа төзімді түрі пайда болды, оның туралы айтылмайды, себебі ол "американдық қаржылық көмекке нүкте қоюы мүмкін". Колумбиядағы әуеден жою стратегиясының артындағы даулы мәселелер көптеген сұрақтар тудырады. Ең маңыздысы – оның сәттілігі. 2004 жылы ИНЛ мемлекеттік хатшысының көмекшісі Роберт Чарльзтың мәлімдемесіне сәйкес, әуеден жою жұмыстары есірткі дақылдарын тоқтатуды жалғастыру өсірушілерді одан әрі өсірудің бекер екеніне көндіретін деңгейге жақындады. Дегенмен, статистика 2002-2003 жылдары фумигация салдарынан өсірудің күрт азаюы 1998 жылғы деңгейге дейін төмендетпегенін көрсетті. Бұл бағдарламаның сәттілігіне күмән келтіретін тағы бір себеп – "балон эффектісі". Бұл әуеден жою бір аймақта есірткі өсіруді тоқтатса, ол жай ғана басқа аймақта пайда болады, бұл фумигацияның күтілген нәтижесін кері қайтарады. Нәтижесінде, кока өсіру Колумбия бойынша тарады, тіпті Колумбия үкіметі 1999-2002 жылдар аралығында кока өсірілетін провинциялар саны он екіден жиырма екіге дейін өскенін хабарлады. БҰҰ-ның есірткі және қылмыспен күрес жөніндегі басқармасы (UNODC) Колумбиядағы кока өсіру туралы зерттеу ұсынды, онда осы дақылдың жоғары мобильділігі және он провинцияда өсірудің артуы көрсетілді. Мысалы, Гуавиар провинциясында 1990-шы жылдары әуеден жоюдың нәтижесінде кока өсіруі оңтүстікке қарай Какета мен Путумайоға қарай жылжыды, осылайша өсіру 55 пайызға өсті. Әуеден жоюдың тағы бір мәселесі – құқық бұзушылық, себебі әуеден жою көптеген шаруалар үшін азаматтық мүмкіндіктердің бірін жояды және шаруалар егін өсіру үшін жаңа жер табуға мәжбүр болғандықтан, мәжбүрлі түрде көшіруге әкеледі. Колумбиядағы заңсыз дақылдарды әуеден шашу туралы талқылаудағы маңызды аспект – шашылған аумақтардың көлемі. Путумайо департаментінде 40 мың гектар жер шашылды делінеді. 2003 жылы бүкіл ел бойынша 139 000 гектарға химиялық заттар шашылды, 17 000 адам әуеден жою салдарынан үйлерін тастап кетті, олардың табысы мен азық-түлік қамтамасыз етілуіне қауіп төнді. Жалпы алғанда, Колумбияның Адам құқықтары және көші-қон жөніндегі кеңесі 2001 және 2002 жылдары әуеден жою бүкіл ел бойынша 75 000 адамды көшіруге себеп болғанын көрсетті. Ұшақтардан шашылған глифосаттың сұр бұлттарымен жабылған осындай кең аумақты немесе артында қалған қираған бейнесін көзге елестету оңай емес. Әуеден шашуды қатаң сынға алудың қажеті жоқ, мұндай кең аумақты осы химиялық затпен шашудың әсері болуы керек. Колумбияның кең аумақты зардап шеккен аймақтарының тұрғындары, фаунасы және флорасы жылдар бойы осыдан зардап шегуде. Сонымен қатар, шашыратудың денсаулыққа әсері бар екені дәлелденген. Көптеген тұрғындарда әр түрлі тері, тыныс алу және басқа да аурулар байқалды. Денсаулық сақтау ережелерін бұзу туралы даулы мәселе АҚШ Мемлекеттік департаменті осы мәселелерді үнемі азайтуынан туындап отыр. Олар аурудың пайда болу себебі олардың егін өсіру үшін қолданатын гербицидтерінен туындайды деп мәлімдейді. Сондай-ақ, EPA Мемлекеттік департаментке әуеден жоюдың денсаулық және қоршаған ортаға тигізетін әсері туралы бағалауды ұсынды, бірақ бұл бағалаулар Колумбияның жергілікті қоршаған ортасы туралы ешқандай ақпаратсыз жүргізілді. Мемлекеттік департамент EPA-ға шашырату қалай жүзеге асырылатыны туралы жеткілікті ақпарат ұсынбайды. Қоршаған ортаға тигізетін әсерлерге қатысты, "балон эффектісі" салдарынан шаруалар егін өсіруді орман мен ұлттық саябақтарға көшіруге мәжбүр болады. Нәтижесінде, орманды кесу, топырақ пен судың ластануы және Колумбияның құс және өсімдік түрлерінің жоғалу қаупі артады. Бұл нақты мәселелерден басқа, фумигацияның құнына және оның тым көп ақша жұмсап отырғанына қатысты да сұрақтар туындайды. Колумбия мен АҚШ арасындағы екітаралық есірткіге қарсы серіктестіктің тірегі – дақылдарды әуеден шашу арқылы жоюға бағытталған осы қарқынды бағдарлама.
Әскери емес бағдарламалар
2008 жылға қарай АҚШ Колумбияға «Plan Colombia» бағдарламасының әскери емес көмек арқылы шамамен 1,3 миллиард доллар көмек көрсетті: АҚШ Ұлттық есірткіге қарсы саясат кеңсесінің баспасөз хабарламасында «АҚШ үкіметі 2004 жылы зерттеген аумақтармен 2005 жылғы осы аумақтарды салыстырғанда, кока өсіру 8 пайызға төмендеді, яғни 114 100 гектардан 105 400 гектарға дейін азайды» делінген. Дегенмен, «зерттеу нәтижесінде 2005 жылы 144 000 гектар кока егілгені анықталды, бұл 2004 жылы қолданылған аумақтан 81 пайызға үлкен. Жаңадан түсірілген суреттерге сәйкес, тағы 39 000 гектар кока егілгені анықталды. Бұл аумақтар бұрын зерттелмегендіктен, олар қанша уақыттан бері кока егіліп жатқанын анықтау мүмкін емес».