Кіріспе

Тан әулетінің императоры Тан императоры Руйцзун (22 маусым 662 жылы император Чжунцзун күрт қайтыс болды – дәстүрлі тарихшылар бұл өлімге Уэй император қызы мен Ли Гуэрдің қатысы бар деп санайды, олар Уэй император қызы У Цзетян сияқты билеуші император болуы үшін, ал Ли Гуэр тақ мұрагері болуы үшін улаған. Император Чжунцзунның ханшайым Тайпин және император Чжунцзунның кәнизағы Консорт Шангуан Ванэр жасаған өсиеті бойынша, император Чжунцзунның басқа кәнизағынан туған ұлы Ли Чжунмао император болып тағайындалды, ал Уэй император қызы император жесір және регент болып қызмет етеді, бірақ Ли Дан да регент болады. Алайда, бұл жоспарға Уэй император қызының туысы Уэй Вэнь мен Цзон Чукэ қарсылық білдіріп, оны өзгертуге ұсыныс жасады. Ли Чжунмао (Шан императоры ретінде) таққа отырғаннан кейін, Уэй император қызы император жесір және регент болды, ал Ли Дан тек мұрагер ханзаданың (太子太師, Тайзи Тайши) аға кеңесшісі деген құрметті лауазым алды, себебі сол кезде мұрагер ханзада болған жоқ. Осы арада Уэй император қызы Ли Дан мен Тайпин ханшайымын қауіп деп санап, оларды жоюды жоспарлады. Оның жақтастарының бірі Цюй Риёнг жоспар сәтсіз аяқталса не болатынынан қорқып, Ли Данның ұлы Ли Лонджи, Линцзи ханзадасына жоспарды жеткізді. Ли Лонджи Тайпин ханшайымымен, Тайпин ханшайымының ұлы Сюэ Чонцзяньмен (薛崇簡), сондай-ақ оған жақын бірнеше төменгі шенеуніктермен – Чжун Шаоцин, Ван Чонгье (王崇), Лю Юцю және Ма Сицзун (麻嗣宗) – бірінші болып әрекет ету үшін сөз байласты. Сонымен қатар, Уэй император қызының жүректері Вэй Бо (韋播) және Гао Сонг (高嵩) жақында императорлық гвардия басшылығына тағайындалып, гвардиямен қатал қарым-қатынас жасап, билігін орнатуға тырысқандықтан, гвардияны наразы қылды. Гвардия офицерлері Ге Фушун (葛福順), Чен Сюаньли (陳玄禮) және Ли Сяньфу (李仙鳧) де содан кейін қастандыққа қосылды. Ли Данды хабардар етпей, 21 шілдеде қастандықшылар көтеріліп, алдымен Вэй Бо, Гао және Уэй император қызының туысы Вэй Гуйді (韋璿) өлтірді. Олар сарайға шабуыл жасады. Уэй император қызы қорқып, императорлық гвардия лагеріне қашқанда, гвардия оны өлітіп жіберді. Ли Гуэр, Ву Янсю және ықпалды әйел Халу да қаза тапты. Ли Лонджи көп ұзамай Уэй император қызының жақтастарын және оның туыстарын өлтіріп, Уэй император қызының денесін көшеде көрсетті. Ли Дан регент болып тағайындалды, бірақ Тайпин ханшайымы, Ли Лонджи және Ли Чэнцзидің ықпалымен Ли Дан көп ұзамай Шан императорынан тақты алып, қайтадан император болды. Шан императорының мәртебесі Вэнь ханзадасы деңгейіне төмендетілді.

Тайпин ханшайымының көлеңкесі астында екінші билік

Ли Чэньцзи ханның мұрагерлік таңдауына қатысты мәселені император Руйцзун бірден шешуге тиіс болды. Конфуций қағидалары бойынша, ең үлкен ұл, әсіресе әйелінен туған баласы, мұрагер болуға лайық болғанмен, таққа қайта оралуына Ли Лонцзинің еңбегі себеп болды. Ол ойланбады. Ли Чэньцзи ханның мұрагерлік қалауын қабылдамады, ол әкесіне: "Егер мемлекет қауіпсіз болса, онда ең алдымен әйелінің үлкен ұлына қарау керек. Егер мемлекет қауіп-қатерде болса, онда ең алдымен жетістік туралы ойлану керек. Егер сіз осы қағидаға сәйкес келмесеңіз, бүкіл империяның халқы көңіліңізге тиетін болады. Мен Пинг ханзадасынан жоғары тұрғанша өлгенді жөн көрем." Ли Чэньцзи бірнеше күн бойы жылап, жеңіліс сұрағаннан кейін, Ли Лонгжидің төңкеріс жоспарының бір бөлігі болған канцлер Лю Юцзяудың одан әрі көндіруінен кейін император Руйцзонг келісіп, Ли Лонгжиді мұрагерлік әмірші етіп тағайындады. Ли Лонгжи Ли Ченцзиге берілу туралы өтініш ұсынды, бірақ император Руйцзонг оны қабылдамады. Император Руйцзонг император Чжунцзонгтың көптеген әрекеттерін қайтарып, У Цзэцян мен император Чжунцзонгтың тұсында өмірден өткен көптеген адамдарды құрметке бөледі. Ол император Чжунцзунның күшті сарай қызметкерлерінің ұсынысы бойынша меңдеген лауазымды тұлғаларды, тиісті түрде, мемлекеттік сараптама (門下省, Менся Шэнь) және заң шығару (中書省, Чжуншу Шэнь) бюролары тарапынан тексеруге жіберілмей, одан әрі алып тастады. Бұл арада император Руйцзунның кішіпейіл болғанынан, ханзада Тайпин мен Ли Лонджидің екі жақты тобы билік құрды. Шынында да, император Руйцзонгқа ұсыныстар жасаған кезде император Руйцзонгтан ханшайым Тайпин мен Ли Лонгжимен кеңескен-келмегендерін сұрайды және тек қана олармен кеңескен жағдайда әрекет етеді. Император Руйцзун әсіресе Тайпин ханшайымына сенім білдірді және үкіметтік істерді жүргізу үшін оның кеңесіне сүйенді, тіпті егер ол дұшпанына зиян келтіруді сұраса да, оның өтініштерін елемеуге болмайды. Осылайша, Тайпин ханшайымы соттың және елдің көптеген маңызды оқиғаларында шешім қабылдау билігіне ие. Ол бір сөйлеммен лауазымды адамдардың жоғарылау немесе төмендеуін шеше алады, сондықтан лауазымды адамдар оған ұнату үшін оған жүгіреді. Арнайы және қарапайым адамдардың көпшілігі оған құлшылық етіп, оған еріп жүрді. Әр үкімет бөлімінде және әр әскери казармада олардың көпшілігі, лауазымды адамнан бастап, сол бөлімнің қол астындағыларына дейін оған тәуелді болды. Танг әулетінің туыстары мен азаматтық және әскери істер министрлерінің арасында оны үрейлендіретін бір адам болды, ол Ли Лонджи болды. Ли Лонгжидің өзінің ықпалына бейім еместігін және күшті еркі бар екенін білген Тайпин ханшайымы Ли Лонгжидің кінәлары туралы хабар тарата бастады. 711 жылы канцлер Яо Юаньцзи мен Сонг Цзинь Тайпин ханшайымын Пу префектурасына (蒲州, қазіргі Юньчэн, Шанси) жіберіп, жағдайды жеңілдетуге тырысты, сондай-ақ Ли Лонцзиге қарағанда таққа талапкер болуға құқылырақ екі ханзаданы – Ли Чэньцзиді және Ли Шоулиді, Бин ханзадасын (оның әкесі Ли Сиань (император Чжунцзоннан басқа тон) екі император Чжунцзон мен Руйцзонгтың ағасы болды) астанадан префектура префекті болып қызмет етуге жіберді. Бірақ олардың жоспарын ханшайым Тайпин анықтағаннан кейін, ол ашуланып шағымданды және Ли Чэньцзи мен Ли Шоулимен бірге астанаға шақырылды. Яо мен Сунның мемлекеттік қызмет жүйесін реформалауымен байланысты, олар төмендеді, содан кейін мемлекеттік қызмет жүйесі император Чжунцзонгтың тұсында болғандай шатастырды. 712 жылы Ю префектурасының (幽州, қазіргі Пекин) коменданты генерал Сунь Куан (孫佺), Си әміршісі Ли Дабуға (李大酺) агрессивті шабуыл жасады және Ли Дабумен жеңілді, бұл бүкіл әскердің жоғалуымен болды. Кейінірек 712 жылы Тайпин ханшайымы астрологтарға император Руйцзюньге императорлық тақты бейнелейтін Дидзюо (帝座) шоқжұлдызы императордың позициясында өзгеріс болатынын көрсетті деп ескертті, император Руйцзун Ли Лонцзидің төңкеріс жоспарлап жатқанын күдіктенеді деп ойлап, осылайша Ли Лонцзиді жоюға болатынын сендірді. Оның орнына император Рюйцзун императордың орнының өзгеруін тәртіпті түрде ауыстырумен түсіндіріп, Ли Лонджиге тақты тапсыруды ұсынды. Ханшайым Тайпин оған қатты қарсылық білдірді, ал Ли Лонгжи бастапқыда бас тартты, бірақ император Руйцзонгтың талап етуімен ақыры қабылдады және таққа отырды (император Сюаньцзонг ретінде). Алайда, Тайпин ханшайымының ұсынысы бойынша император Руйцзонг императорлық биліктің көп бөлігін Тайшанг Хуан (отставкаға шыққан император) ретінде сақтады: соттағы үшінші және одан жоғары дәрежедегі лауазымды адамдарды тағайындау және жою (олар: канцлерлер), мемлекеттік қонақтарды қабылдау, әскери бақылау, лауазымды адамдар үшін өлім жазасын орындау, маңызды әскери және саяси мәселелерді шешу билігі және жаңа императордың бұйрықтарын ресми жариялау, анықтау және қабылдамау билігі. Нәтижесінде оның жарлықтары импер...

Тәубеге келген император Тайпин ханшайымының көлеңкесі астында

Бұл арада Тайпин ханшайымы император Руйцзун арқылы мемлекеттік істерде өте ықпалды болды: ол өкіметін рұқсатсыз қолданды, ал көптеген канцлерлер, тыйым салынған әскерлер, лауазымды тұлғалар және әскери сардарлар оның жақтастары болды. (Ол кездегі жеті канцлердің бесеуі – Ду Хуэйчжэнь, Сяо Чжичжун, Цэнь Си, Цюй Ши және Лу Сянсян – оның ұсынысымен канцлерлер болып тағайындалды, бірақ Лу оның партиясының мүшесі деп есептелмеді.) Әрине, ол билікті ұстауды жалғастырған кезде, екі қарсыластың бастығы болған бәсекелестік аренаны бақылай алмады: Тайпин ханшайымы мен император Сюаньцзун арасындағы күрес күшейді: екеуі де толық тәжді өздеріне иеленуге және бірін-бірін жоюға тырысты. Лю Юцзяу және генерал Чжан Вэй (張) император Сюаньцзунның келісімімен императорлық сақшыларды сол канцлерлердің біразын – Ду, Цюй және Цэнды – өлтіру үшін жұмылдыруды жоспарлады. Бірақ Чжан императорлық цензор Дэн Гуанбинге (鄧光賓) жоспарды айтқаннан кейін, хабар тарады. Лю тұтқындалды және бастапқыда өлім жазасына кесілді. Император Сюаньцзун император Руйцзунға оның атынан сөйлеп, Лю, Чжан және Дэнге кешірім жасады, бірақ оларды жер аударды. 712 жылы Тайпин ханшайымының ықпалымен император Руйцзун император Сюаньцзунға солтүстік шекараны тексеру үшін әскер тобын басқаруға бұйрық берді. Ол оның орнына өзінің адамдарын отырғызуды ниеттендірді. Алайда, әскерге шақырылған сарбаздар тобы 713 жылдың көктемінде таратылды және жоспар орындалмады. 713 жылдың жазында Тайпин ханшайымы, Доу, Цэн, Сяо, Цюй ханшайымдары; басқа шенеуніктермен бірге Сюэ Цзи, Ли Цзинь (李晉) Синьсин ханзадасы (Танг әулетінің негізін қалаушы император Гаодзудың немересі), Ли Ю (李猷), Цзя Инфу (賈膺福), Тан Цзюнь (唐晙); генералдар Юань Чанкай (常元楷), Ли Чи (李慈), Ли Цинь (李欽); және монах Хуйфан император Сюаньцзунға қарсы төңкеріс жасауды жоспарлап жатқандары айтылды. Олар император Сюаньцзунның афродизиак ретінде қолданатын гастродия элатасын улауды да талқылағандары хабарланды. Бұл жоспар туралы император Сюаньцзунға Вэй Цзигу хабарлағанда, император Сюаньцзун бұрын Ван Джудан (王琚), Чжан Шуодан және Цюй Риёнгтаннан алған кеңесі бойынша бірінші болып әрекет етті. Ол ағалары Ли Фан (李範) – Ци ханзадасы, Ли Е (李業) – Сюэ ханзадасы, Гуо Юаньчжэнь, сондай-ақ бірқатар жақтастары – генерал Ван Маочжун (王毛仲), чиновниктер Цзян Цзяо (姜皎) және Ли Лингвэнь (李令問), күйеу інісі Ван Шоуи (王守一), евнух Гао Лиши және әскери офицер Ли Шоуде (李守德) –мен кездесу өткізді және бірінші болып әрекет етуге шешім қабылдады. 29 шілдеде император Сюаньцзун Ван Маочжунға 300 сарбазды императорлық сақшылар лагеріне алып барып, Чан мен Ли Чидің басын шауып тастауға бұйырды. Содан кейін Цзя, Ли Ю, Сяо және Цэн тұтқындалды және өлім жазасына кесілді. Доу каньонға қашып, асылып өлді. Сюэ Цзи өзін-өзі өлтіруге мәжбүр болды. Бұл туралы естіген император Руйцзун Чэнтиан қақпасының (承天門) мұнарасына жылдам көтеріліп, не болып жатқанын білуге тырысты. Гуо оған император Сюаньцзунның ниеттерін баяндады, ал император Руйцзун император Сюаньцзунның әрекеттерін бекітуге мәжбүр болды. Келесі күні император Руйцзун барлық билікті император Сюаньцзунға беру туралы жарлық шығарды және екінші сарайға, Байфу залына (百福殿) көшті. Тайпин ханшайымы оның жақтастарының тағдыры мен император Руйцзунның барлық билікті император Сюаньцзунға беруі туралы естігенде, ол ағасының қолдауы мен одақтастары жоқ күш сынасында әлсіз және қорғанышсыз екенін сезінді және таулардағы ғибадатханаға қашып, үш күннен кейін ғана пайда болды. Император Сюаньцзун оған үйде өзін-өзі өлтіруді бұйырды және оның ұлдары мен жақтастарын, Сюэ Чонцзяннан басқа, өлтірді. Император Руйцзун Байфу залында болған кезде, оған тұрақты түрде император Сюаньцзунның қызы, Шоучун ханшайымы қызмет көрсетті. Тайпин ханшайымы қайтыс болғаннан кейін оның мүлкі, елорданың айналасындағы және империяның әр провинциясындағы ең құнарлы жерлер мен ең жақсы малдарды қоршап тұрғандығы айтылады, және оның қазыналары империяның жылдық жалпы табысынан асып түсетін, қазынашылықтан тәркіленді. 716 жылы император Руйцзун Байфу залында қайтыс болды. Ол императорлық храмға император Сюаньцзунның анасы, Консорт Думен бірге орналастырылды, ол өлімнен кейін император атына ие болды. Император Сюаньцзун өзінің қызы ханшайым Вананьды император Руйцзун үшін баталар іздеу үшін даосистік монахқа айналдырды.