Кіріспе

Сайид Ажалл Шамс әл-Дин Омар әл-Бухари (سید اجل شمس‌الدین عمر بخاری; ; 1211–1279) – Қытайдың моңғол басқаратын Юань династиясы тағайындаған Юньнаньның алғашқы провинциялық әкімшісі.

Өмір

Шамс әл-Дин Орталық Азияның ирандық тегінен, қазіргі Өзбекстанның Бухара қаласынан шыққан мұсылман Хорезмдік болған. Шыңғыс хан Хорезмшаһ пен моңғолдар арасындағы соғыста қалаға шабуыл жасағанда, Сайид Ажал Шамс әл-Дин Омардың отбасы оған бағынды. Ол Әли ибн Әби Талиб пен Пайғамбардың ұрпағы екені айтылады, Сайид Ажалдың әкесі Камал әл-Дин, ал атасы Шамс әл-Дин Омар әл-Бухари болған. Маршалл Брумхоллдың сөзіне сүйенсек, Шамс әл-Дин "Бохара тумасы, Мұхаммедтің (жиырма жетінші ұрпақ) түкпілден келген ұрпағы" болған. Сайид Мунке ханның Сычуаньды жаулап алуына қатысып, логистикалық мәселелерді шешумен айналысқан. Кейін 1259 жылы императорлық қаржыны басқарды, ал 1274 жылы Дали патшалығын бағындырғаннан кейін Хубилай хан оны Юньнаньға жіберді. Сайид қайтыс болғаннан кейін Чжунъи (忠懿) деген арнайы есім берілді. Кейін императорлық сарай оған "Сяньян ханзадасы" (咸陽王) атағын беріп, өлгеннен кейін Чжунхуй (忠惠) деген арнайы есім қосты. Юаньшиде моңғолдарға қызмет еткен көрнекті мұсылмандардың көптеген өмірбаяндары келтірілген. Олардың көптегені жоғары лауазымдарда қызмет еткен. Cxxv тарауында 赛典赤·赡思丁 Sai dien ch'i shan sse ding, сондай-ақ 烏馬兒 Wu ma r деп аталатын Хуэйхуэйдің өмірбаяны бар. Ол Хуэйхуэй және 别菴伯尔 Bie an bo r ұрпағы болған. Өз елінде Sai dien ch'i сөзі қытай тіліндегі 貴族 (асыл отбасы) деген ұғымға сәйкес келеді. Саи диен чидің толыққанды өмірбаяны бар.

Губернаторлық кезеңдегі саясат

Сайид Ажалл қазіргі Куньмин орналасқан жерде "қытай стиліндегі" қала салды, оны Чжунцзин Чэн деп атады. Ол қалада будда ғибадатханасы, конфуций ғибадатханасы және екі мешіт салуды бұйырды. Ислам, христиандық, буддизм, даосизм және конфуцийшілдікті қолдау – моңғол діни саясатының бір бөлігі болды. Саид Ажалл 1274 жылы салған конфуций ғибадатханасы, сонымен қатар мектеп ретінде пайдаланылды, Юньнаньда салынған алғашқы конфуций ғибадатханасы еді. Саид Ажалл Юньнаньда болған кезінде конфуцийшілдік пен исламды өзінің "мәдениетті жетілдіру миссиясында" қолдады. Саид Ажалл Юньнаньды "артта қалған және варварлық" деп санап, аймақты "мәдениеттендіру" үшін конфуцийшілдік, ислам және буддизмді пайдаланды. Юньнаньда исламның пайда болуы Саид Ажаллдың еңбегімен байланысты. Саид Ажалл Юньнаньға алғаш рет ислам дінін әкелді. Ол мешіттер мен конфуций ғибадатханаларын салуға бұйрық беріп, конфуцийшілдік пен исламды насихаттады. Саид Ажалл Юньнаньға конфуций білімін де енгізді. Ол "орангутан мен сұңқарларды бір мүйізді аттар мен феникстерге айналдырды, ал олардың терілері мен жүндері көйлектер мен бас киімдерге ауыстырылды" деп сипатталды және конфуций зерттеулерінің аймақтық инспекторы Хэ Хунцзуо оны мақтады. Шамс әл-Дин Юньнаньда көптеген конфуций ғибадатханаларын салған және конфуций білімін дамытқан. Ол қытайлықтар арасында Юньнань провинциясын "қытайландыруға" көмектескені үшін танымал. Ол Юньнаньда бірнеше мешіттер де салған. Конфуций рәсімдері мен дәстүрлерін Юньнаньға Саид Ажалл енгізді. Ол бірнеше конфуций ғибадатханалары мен мектептер құрды. Саид Ажалл арқылы қытай әлеуметтік құрылымы, қытай стиліндегі жерлеу және неке салттары жергілікті тұрғындарға таратылды. Саид Ажалл Юньнань жерлестеріне үйлену, құдалық, жерлеу, ата-бабаларға табыну және иіліп сәлемдесу сияқты конфуций рәсімдерін үйретті. Жергілікті басшылардың "варварлық" киімдері Саид Ажалл берген киімдермен ауыстырылды. Ячи – Дали қаласы (Тали) болған деген болжам бар. Далиде көптеген хуэй халқы тұрды. Оның ұлы Насыр әл-Дин 1279 жылы Саид Ажалл қайтыс болғаннан кейін Юньнаньның губернаторы болды. Тарихшы Жаклин Армихо Хусейн Саид Ажаллдың конфуцийландыру және қытайландыру саясаты туралы өзінің диссертациясында "Сайид 'Ажал Шамс әл-Дин: Орталық Азиядан келген мұсылман, Қытайдағы моңғолдарға қызмет етіп, Юньнаньға "мәдениетті" әкелді" деп жазды. Ол Дасуэси және Сиань мешіттері сияқты көптеген мешіттерді жөндеп, салған. Сианьдағы Дасуэси аллеясындағы мешітте 1523 жылы орнатылған стела, мешіттің реформалары мен құрылысын көрсетеді. Саид Ажаллдың үлкен ұлы Насыр әл-Дин болды. Саид Ажаллдың жетінші буын ұрпағы Сай Хази болды. Саид Ажалл Мұхаммед пайғамбардың 26-шы ұрпағы және Су Фейхердің бесінші ұрпағы еді. Оның барлығы бес ұлы болды. Оның екі қабірі болды, бірі Юньнаньдағы Уэртуда, ал екіншісі – Шанси провинциясының Сиань қаласында киімдері сақталған ескерткіш. "Исламның магниттік инесі" кітабының авторы Ма Чу (1630–1710) Саид Ажаллдың ұрпағы болды. Цинь династиясы кезінде д'Оллоне экспедициясы Имам На Ва Чингтің Саид Ажалл ұрпақтарының отбасы басшысы болғанын жазды. Мам Саид Ажаллдың қабірін жөндеп берді. Ма Чудың тағы бір транскрипциясы – "Ма Чжу". Саид Ажаллдың ұрпақтары 15-ші буын Ма Жу және 25-ші буын Ма Дексинді қамтыды. Саид Ажалл – Қытайдың барлық аймақтарындағы көптеген мұсылмандардың түп атасы. Юньнаньде оның ұрпақтарының саны ең көп. Оның ең танымал ұрпақтарының бірі – Чжэн Хэ. Он үшінші ғасырда мұсылмандардың жеке ықпалы өте зор болды, әсіресе Сейид Эджел Шамс әд-Дин Омардың ықпалы, ол Юньнаньда 1279 жылы қайтыс болғанға дейін моңғол хандарына қызмет етті. Оның отбасы әлі күнге дейін Юньнаньде өмір сүреді және Қытайдағы мұсылман істерінде маңызды рөл атқарады. Ол Юньнаньның Пантай Хуэй халқының көптеген қытайлық Хуэй ұрпақтарының, сондай-ақ Нинся және Фуцзянь провинцияларының ата-бабасы ретінде танылған. Нинсядағы хуэй аңызы аймақта кең тараған төрт тегін – На, Су, Ла және Дин – Шамс әл-Диннің Насруддин есімді ұлының ұрпақтарымен байланыстырады, олар ата-бабаларының атын (қытайша – Насулидинг) өздері арасында "бөлісті". Фуцзянь провинциясының Чэндай қаласындағы Дин отбасы оның ұрпағы деп есептейді. Диннің Тайвань, Филиппин және Малайзиядағы диаспорадағы қытай қауымдастықтарында филиалдары бар, олар енді ислам дінін ұстанбайды, бірақ әлі де Хуэй болмысын сақтайды. Бұл Минге адал конфуциандық хуэй мұсылман ғалымы Ма Чжу (1640–1710) Юньнаньнан көптеген Хуэй ұрпақтарының шежіресін Саид Ажаллға дейін жегізді, олар үшін шежірелер құрды, әсіресе Ма тегі болмаған Хуэйлер Саид Ажаллдан шыққан, мысалы На, Су, Ла және Дин тегіндегі Хуэйлер, ал өзінің және Юньнаньдағы Ма тегіндегі басқа Хуэйлердің шежіресін Мин мұсылман шенеунігі Сай Хайчжиге дейін жегізді. Тайваньдағы Қытай мұсылман қауымдастығының бас хатшысының орынбасары Ишаг Ма (馬孝棋) "Сайид – Мұхаммед пайғамбар ұрпақтарына берілген құрметті атақ, сондықтан Сайид Шамсуддин Мұхаммедке байланысты болуы керек" деді. Тайвань провинциясының Юньлин округіндегі Тайси қалашығындағы Дин (Тинг) отбасы Фуцзянь провинциясының Куанчжоу қаласындағы Дин арқылы одан шыққандығын айтады. Фа Сян Су Фейхердің Саид Ажаллдың атасы болғанын айтады, бірақ кейбіреулер бұл мәлімдемеге күмәнданып, Саид Ажаллдың моңғолдармен бірге Қытайға келгенін жасыру үшін жасалған жалғандық деп санайды. Фудан университетінің Чжуан Чао Ванг Саид Ажаллдың қазіргі ұрпақтарының Y хромосомаларын зерттеді және олардың барлығының L1a M76 хаплотипіне ие екенін анықтады, бұл Оңтүстік Парсы тегін дәлелдейді.