Кіріспе

2 ғасырдағы грек-рим философы Апамеялық Нумен (Noumēnios ho ex Apameias; Numenius Apamensis) – Римде өмір сүрген грек философы, біздің эрамыздың 2 ғасырының екінші жартысында белгілі болды. Ол неопифагоршыл және неоплатонизмнің алға басушысы еді.

Философия

Ориген, Теодорет және әсіресе Евсевий оның көптеген еңбектерінің тұжырымдары мен үзінділерін сақтап қалды, және олардан біз оның Платонист-Пифагор философиясының сипатын және оның Платонның ілімдеріне жақындауын біле аламыз. Нумен неопифагорлық болғанмен, оның мақсаты Платонның ілімдерін Пифагорға дейін іздеу, сонымен бірге олардың брахмандар, яһудилер, мәжімдер және мысырлықтардың догмалары мен құпияларымен қайшылықта емес екенін көрсету еді. Оның ниеті – Платонның философиясын бастапқы тазалығында қалпына келтіру, Сократ пен Пифагор арасындағы шынайы Пифагор және арадасушы, Аристотель мен стоиктердің ілімдерінен тазартылған, ал Списипп пен Ксенократтың тіпті одан да қанағаттандырмайтын және бұрыс түсіндірмелерінен тазартылған философияны қалпына келтіру еді. Арцезилай мен Карнеадтың ықпалымен бұл философия түпсіз күмәнге ұшырады. Оның Академияның Платоннан бас тартуы туралы еңбегінде, оның көптеген үзінділерінен көрініп тұрғанындай, сол адамдардың сыртқы жағдайларын егжей-тегжейлі және шаршатарлықтай сипаттау және олардың өмірі туралы аңызға толы әңгімелер бар еді, бірақ олардың күмәнділігінің мәніне тоқталмады. Стенфорд философия энциклопедиясынан Джордж Караманолис былай деп жазды: «Нуменнің еңбектерінің қалдықтары оның өз жүйесін құруда негізінен Платонның мәтіндеріне сүйенгенін көрсетуде күмән тудырмайды. Дегенмен, ежелгі куәліктер оны Платон философы деп санайтындармен (Порфирий, Жоспардың өмірі 14.12, Евсевий, Дайындық. Евангелияға XI.21.7) және оны пифагорей деп есептейтіндермен (Ориген, Celsus-қа қарсы I.15, VI.51, V.38 frs. 1b–1c, 53, Порфирий, Ad Gaurum 34.20–35.2; fr. 36, Кальцидий, Тимей 297.8 Waszink; fr. 52.2) арасында бөлінеді. Бұл екі жіктелуде ешқандай қайшылықты немесе шиеленісті көрудің қажеті жоқ. Нумен – жарты ғасыр бұрынғы Модерат немесе мыңжылдықтар тоғысындағы Александриялық Евдорус сияқты пифагорей-платонист. Яғни, Нумен философияда екі авторитет – Пифагор мен Платонды қабылдады, бірақ Платонның авторитетін Пифагордың бағынышты деп есептеді, оны барлық нағыз философияның, тіпті Платонның өзінің де бастауы деп санады. Нумен үшін Платон көптеген философиялық еңбектер жазғаны жөн, ал Пифагордың көзқарастары бастапқыда тек ауызша берілді (сағ. с. 24.57–60).» Оның «Жақсылық туралы» (Peri Tagathou – Περὶ Τἀγαθοῦ) кітаптары жақсырақ болған сияқты; оларда ол, негізінен стоиктерге қарсы, болмысты элементтерде табу мүмкін емес екенін түсіндірді, өйткені олар мәңгілік өзгеріс пен ауысу күйінде болды, сондай-ақ материяда да табу мүмкін емес, өйткені ол белгісіз, тұрақсыз, тірі емес және өзі біздің біліміміздің нысаны емес. Керісінше, материяның жойылуы мен ыдырауына қарсы тұру үшін, болмыс өзі тәнсіз және барлық өзгермеліліктен арылуы керек, мәңгілік болуы керек, уақыттың өзгеруіне ұшырамауы керек, қарапайым және өз еркімен де, сыртқы ықпалмен де бұзылмауы керек. Шынайы болмыс – өзімен және өзі арқылы барлық нәрсенің бастауы – құдай, яғни жақсылық, және ол рух (nous) ретінде анықталады. Бірақ бірінші (абсолюттік) құдай өзімен өмір сүретін және қозғалысында кедергісіз болғандықтан, жаратушы бола алмайды (demiurgikos – δημιουργικός), сондықтан ол материяны біріктіретін, оның энергиясын оған және түсінікті мәндерге бағыттайтын және оның рухын барлық жаратылыстарға сыйлайтын екінші құдайды қабылдауымыз керек деп ойлады; оның ақылы бірінші құдайға бағытталған, онда ол әлемді үйлесімді түрде құрастыратын идеяларды көреді, оны әлемді жаратуға деген құштарлықпен ұстайды. Бірінші құдай өз идеяларын екінші құдайға жеткізеді, бірақ оларды өзінен жоғалтпайды, біз бір-бірімізге білімді жеткізгендей, одан өзімізді айырмаймыз. Үшінші және екінші құдайдың арасындағы қарым-қатынас және оларды бір ретінде қабылдау тәсілі (әлдебір материяның бүктелген ұзақтығына қарсы) туралы бізге жеткен үзінділерден ешқандай ақпарат алуға болмайды.

Нумен және яһуди діні мен христиандық

Көптеген көне авторлар Нуменийдің Платонды "Аттикалық Мұса", яғни грек Мұсасы деп атағанын айтады. "Бірақ Платон деген не, – деді Нумений, – аттикалық грек тілінде сөйлеген Мұса емес пе?" "Жақсылық туралы" (3-кітап, 10а-фрагмент) еңбегінде Нумений Иса туралы (оның атын атамай) әңгіме айтады, сондай-ақ Мұса мен Мысыр даналары туралы да сөз етеді. Джордж Караманолис мынаны атап көрсетеді: "Иудей дәстүріне осылай назар бөлгені ерте христиан теологтары мен жақтаушылары үшін маңызды болды, олар еврей-христиан дәстүрінің, басқа халықтардың мәдениетінен басым екенін көрсеткісі келді. Алайда, бұл назар Нуменийдің тарихи емес, философиялық қызығушылығынан туындады. Нумений еврей халқының ежелгі заманнан бері Логосқа ие болғандардың қатарында екенін, ал Мұсаның да Платонға ұқсас алғашқы принцип туралы түсінігі болғанын көрсеткісі келді, себебі екеуі де Құдайды болмыспен теңестірді." Оның еңбектері неоплатондар тарапынан жоғары бағаланды, ал Плотиннің шәкірті Амелий (гностицизмді сынаған, қараңыз: Неоплатонизм және гностицизм) оларға қатысты шамамен екі кітап көлемінде түсіндірмелер жазған деседі. Нумений адам денесін жанның түрмесі деп сипаттады. Профессор Майкл Вагнердің сөзіне сүйенсек, Нумений материяны Құдаймен бірдей қарастырғандықтан, гностикалық бейімділіктерді көрсетті.

Шығармалары

Академиктер мен Платон арасындағы келіспеушіліктер туралы жазбаларының үзінділері, «Жақсылық туралы» (Оригеннің «Контра Цельсум», iv. 51-де айтуынша, онда Иса Мәсіхке сілтеме жасалған), және Платонның мистикалық тұжырымдары Евсевийдің «Praeparatio Evangelica» еңбегінде сақталған. Үзінділер Ф. В. А. Муллахтың «Fragmenta Philosophorum Graecorum iii» жинағында топтастырылған; сондай-ақ Ф. Тединганың «De Numenio philosopho Platonico» (Бонн, 1875); Генрих Риттер мен Людвиг Преллердің «Hist. Phil. Graecae» (ред. Е. Веллманн, 1898), 624–7; Т. Уиттакердің «The Neo Platonists» (1901); Е. А. Лиманстың «Studie over den Wijsgeer Numenius van Apamea met Uitgave der Fragmenten» (Брюссель, 1937); Е. Дес Плейстің «Numénius, Fragments, Collection Budé» (Париж: Les Belles Lettres, 1973); және Роберт Петтидің «The Fragments of Numenius of Apamea: Text, Translation and Commentary» (2012) Вестбери, Ұлыбритания еңбектерінде де кездеседі.