Кіріспе

Ресейлік ислам және түркі тарихшысы (1869–1930)

Василий Владимирович Бартольд (Васи́лий Влади́мирович Барто́льд; 15 қараша 1869 [ескі стиль бойынша 3 қараша 1869] – 19 тамыз 1930) – Батыс елдерінде Вильгельм Бартольд деген неміс тіліндегі есімімен жарияланған, ислам және түркі халықтары тарихы (түркология) саласында маманданған орыс шығыстанушысы.

Өмірбаян

Бартольд Санкт-Петербургте орысшаланған неміс отбасында дүниеге келген. 1900 жылы «Түркістан моңғол шапқыншылығы дәуірінде» (1- және 2-бөлімдер, Санкт-Петербург, 1898–1900) диссертациясын қорғағаннан кейін Бартольд Шығыс тарихы докторы дәрежесін алды. 1901 жылы В. Бартольд Санкт-Петербург университетінің кезектен тыс, ал 1906 жылы кезекті профессоры болып тағайындалды. 1903 жылы құрылған Орталық және Шығыс Азияны зерттеу жөніндегі Ресей комитетінің хатшысы болды. 1904 жылы Самарқан маңында археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді; 1910 жылы Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, 1913 жылы «Әдебиет және тарих» санатында Академиялық академик болып сайланды. 1912 жылы «Халиф пен сұлтан» еңбегінде Бартольд ғылыми жаңалық жасады: ол XVI ғасырда соңғы Аббасид халифасы әл-Мутаваккил III-нің Осман сұлтаны Селім Явузға рухани билікті беру идеясы XVIII ғасырдан бұрын пайда болған аңыз екенін дәлелдеді. 1913 жылдың мамырында Бартольд Оңтүстік Уралға, Сібірге және Орталық Азияға ғылыми сапарға шықты, Орынбор, Уфа қалаларына және Уфа провинциясының Стерлитамак ауданындағы Стерлибашево ауылына барды. 1917 жылдың ақпанында Бартольд Ресей мен көршілес елдердің халқының тайпалық құрамын зерттеу жөніндегі академиялық комиссияға (төрағасы академик Сергей Ольденбург) қосылды. Қазан Социалистік революциясынан кейін Бартольд 1921 жылы Азия мұражайында құрылған Шығыстанушылар колледжін басқарды. Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында оның атқарған маңызды міндеттерінің бірі – Ресейдің және КСРО-ның жазба емес халықтары үшін жазба тіл құру және араб әліпбиін кириллицамен ауыстыру болды. Бартольд Бакудегі Бірінші Бүкілодақтық түркологиялық конгресске (1926) қатысушы және ұйымдастырушы болды. 1924–1926 жылдары Баку қаласына барып, Ленинград және Қазан университеттерінің профессорлары Баку мемлекеттік университетінде Шығыс факультетін ұйымдастыруға белсене қатысты. Әсіресе осы университет студенттері үшін «Әзірбайжан тарихы», «Мұсылман әлемінің тарихында Каспий өңірлерінің орны туралы» дәрістер циклін оқыды, онда Әзірбайжанның кейбір қалаларының, атап айтқанда Бакудің тарихи маңызын талдады. Бакуде ол ғалымдармен, мұғалімдермен, жергілікті әкімшілікпен кездесті, мұражайлар, мешіттер, шах сарайы, бекініс және зираттарды аралады. Бакудегі жұмысынан басқа, Низами Ганжави, Фердоуси және Коркут кесенелерін сақтаумен айналысты және оғыз эпосын «Коркут Ата кітабы» аударды. Ол Әзірбайжан университетінің кітапханасы мен Сабыр кітапханасының қорында сақталған кейбір қолжазбалармен танысып, оларды аударды. Бакудегі Білім үйінде Әзірбайжанды зерттеу және барлау қоғамының тарихи-этнографиялық бөлімінің отырыстарында және Бакудегі Бірінші Бүкілодақтық түркологиялық конгресте (1926) баяндамалар оқыды. Баку қаласы туралы жинаған мәліметтері оның «Ислам энциклопедиясы» кітабындағы «Баку» мақаласына енгізілген. Ол әлемнің көптеген кітапханаларына (Англия, Германия, Франция, Түркия және басқалар), КСРО-ға (Ленинград, Мәскеу, Ташкент, Баку және басқалар) барды. Оның шетелге және бүкіл Кеңес Одағына саяхаттарының басты мақсаты – шығыс қолжазбаларының жинақтарын зерттеу болды. Кітапхана жұмысының жақсы білімі оған Петроград археологиялық институтының (1918) мұрағат курстарының студенттеріне мұрағат жұмысының тарихы туралы дәріс беруге ғана емес, сонымен қатар кітапханалар мен олардың қолжазба бөлімдерінің жағдайы туралы мақалалар мен шолулар жасауға, материалдарды жинау, каталогтар арқылы ашу және т.б. бойынша ұсыныстар жасауға мүмкіндік берді. 1927 жылдың қаңтарында Николай Марр оны Ленинградтың қоғамдық кітапханасына шығыс бөлімінің жұмысына кеңесші ретінде ғылыми кредиттерден ақы төлеп шақырды, ал 1928 жылдың 1 ақпанынан бастап штаттан тыс қызметкер ретінде тіркелді. Бартольдтың Санкт-Петербург университетіндегі дәрістерін жыл сайын мұсылман елдеріне ұзақ сапарлар үзіп тұрды. Диссертациясының екі томында («Түркістан моңғол шапқыншылығына дейін, 1898–1900») ол алғашқы жаулап алулардан кейін мұсылман әлемінің моңғол билігінен алған көптеген пайдаларын атап өтті. Бартольд Киев Русі туралы алғашқы араб тарихшыларының түсініксіз мәліметтерін алғаш жариялады. Сондай-ақ, ол мұсылмандық зерттеулер бойынша бірнеше ғылыми журналдарды редакциялады және «Ислам энциклопедиясының» бірінші басылымына көп үлес қосты. 1913 жылы Ресей ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1917 жылдың ақпанында Ресей шекаралық аймақтарының халқының тайпалық құрамын зерттеу комиссиясына тағайындалды. Ресей революциясынан кейін Бартольд Петр Ұлының антропология және этнография музейінің директоры болып тағайындалды, ол 1918 жылдан 1921 жылға дейін осы қызметте болды. Ол Ислам тарихы бойынша үш авторитетті монография жазды, атап айтқанда «Ислам» (1918), «Мұсылман мәдениеті» (1918) және «Мұсылман әлемі» (1922). Ол сонымен қатар Кеңес Орталық Азиясының мұсылман елдері үшін кириллица жазуын дамытуға үлес қосты. Оның көптеген еңбектері ағылшын, араб және парсы тілдеріне аударылды. Бартольдтың жинақталған еңбектері 1963 жылдан 1977 жылға дейін 9 томдық жинақта қайта басылды, ал кеңес редакторлары оның «буржуазиялық» көзқарастарын айыптаған түсіндірмелер қосса да, оның беделі соншалықты жоғары болғандықтан, мәтін цензураланбады, тіпті марксистік тарих түсіндіруіне сәйкес келмесе де. Оның кейбір еңбектері Мәскеуде жақында қайта басылды.