Кіріспе

Неміс-орыс түркологы Василий Васильевич Радлов немесе Фридрих Вильгельм Радлов (Васи́лий Васи́льевич Ра́длов; 17 қаңтар 1837 [ескі стиль бойынша 5 қаңтар 1837] Берлинде дүниеге келген – 12 мамыр 1918 жылы Петроградта қайтыс болған) – неміс-орыс тіл білімі маманы, этнограф және археолог, көбінесе түркі халықтарын ғылыми тұрғыдан зерттеу саласы – түркітанудың негізін қалаушы деп есептеледі. Түркітанушы Йохан Вандеваллдің сөзіне сүйенсек, Радлов түркі тілдерінің және диалектілерінің барлығын, сондай-ақ неміс, француз, орыс, грек, латын, маньчжур, моңғол, қытай, араб, парсы және иврит тілдерін білген.

Мансап

Барнаулда мектеп мұғалімі болып жұмыс істеген Радлов Сібірдің жергілікті халықтарына қызығушылық танытып, өзінің этнографиялық зерттеулерін "Сібірден" (1884) атты ықпалды монографиясында жариялады. 1866-1907 жылдары түркі фольклорының бірқатар ескерткіштерін аударған және жариялаған. Ең бастысы, ол Орхон жазуларын алғаш рет жариялаған. Оның түркі тілдерінің салыстырмалы сөздігінің төрт томы 1893 жылдан 1911 жылға дейін жарық көрді. Радлов Ресей этнографиялық мұражайын құруға көмектесті және 1884-1894 жылдары Санкт-Петербургтегі Азия мұражайына жетекшілік етті. Ол жариялаған еңбектердің бірі – "Эр Төштік" эпосының қазақ нұсқасы.

Радлов Григорий Потаниннің 1893 жылғы "Қытай мен Орталық Монголияның тангут-тибет шекаралары" атты орыс тіліндегі кітабындағы салар, батыс югур және шығыс югур тілдерінің сөздіктерін жасауға көмектесті. 1930 жылдардың аяғындағы сталиндік репрессия кезінде НКВД және мемлекеттік ғылым аппараты марқұм (этникалық неміс) Радловты пантуркизмде айыптады. Көптен бұрын қайтыс болған Радловпен байланыс бар деген күдік, шығыстанушылар мен түркологтарға қарсы қылмыстық дәлел ретінде пайдаланылды, олардың кейбіреулері, соның ішінде Александр Самойлович 1938 жылы атылды.

Жарияланымдар

Радлофф В. (1883). Aus Sibirien, Лейпциг: Т. О. Вайгель Aus Siberien: 1-ші том Aus Siberien: 2-ші том Atlas der Alterthümer der Mongolei: 1-ші том (1892) В. Радлофф. Түрік диалектілерінің сөздігі. I том, 1. 1893 ж. I том, 2. 1893 ж. II том, 1. 1899 ж. II том, 2. 1899 ж. Радлофф В.; аударма. (1930 ж.) Суварнапрабхаса: уйғыр тілінен неміс тіліне аударма, Ленинград: КСР Ғылым академиясы. Радлов, Василий В (1913-1917). Суварнапрабхаса: (алтын сәуле сутрасы) ; уйғыр редакциясының мәтіні, Санкт-Петербург. Императорлық Ғылым академиясы. XV. Оснабрюкте қайта басылды. Biblio Verlag 1970 ж. "Сибирьден" Күнделігімнен жазбалар (1893) Tisastvustik; түрік тілінде өңделген буддалық сутра. I. Транскрипция және аударма В. Радлофф. II. "Тисастустик қолжазбаларындағы брахми глоссалары туралы ескертулер" (Mus. A. Kr. VII) Барон А. фон Сталь Холштейн (1910)