Кіріспе

Кери, Кэри немесе Кэрри – сандық ретімен төрт географиялық тегі бар тегі: Ирландия, Англияның Батыс аймағы, Уэльс және Франция. Бұл тег Ирландияда тоғыз түрлі әкелік атаудан пайда болған, кең таралған және көптеп кездеседі. Ирландияның Ұлттық фольклорлық жинағы 2015 жылы көптеген бастапқы формаларды тізімдеді, бұл 1890 жылы Ирландияның Бас тіркеушісі келтірген нұсқалардың санын арттырды. Кейбір формаларында көне ирланд тіліндегі "ciar" ("қара/қоңыр") сөзі бар, мысалы, Ó Ciardha (Килдар графтығы, Вестмит графтығы және Ирландияның оңтүстігінің көп бөлігі), Ó Ciaráin (Корк графтығы), Ó Céirín және Ó Ciarmhaic (Манстердің кейбір аймақтары); сондай-ақ, Галвей графтығы мен Мит графтығынан шыққан Mac Fhiachra тегі, оның ерте фонетикалық ағылшыншалаулары Keighry, Kehery және т.б.; және Ó Carráin/Ó Corráin (Типперри графтығы), ирланд түбірі "carra/corra" ("найза") сөзінен; сонымен қатар, MacFhearadhaigh (MacCarry/MacCary) тегі, түбірі "fear" ("адам"), Антрим графтығынан. Бұл тег Англияның Батыс аймағынан шыққан болуы мүмкін, атап айтқанда, Сомерсеттегі Кари өзеніндегі Касл-Кэри немесе Девондағы Кари өзеніндегі Кари Бартон, онда кельт тіліне дейінгі "kar" ("тасты/қатты") (Уоттс, 2004) немесе кельт тіліндегі "car" ("қымбат/жағымды") (Хенкс, 2003) элементтері бар. Немесе кельт тіліне дейінгі "car" ("тас/тастар") элементі, мысалы, Кари Тор, Бодмин Мурдағыдай. Carey (de) Carrey түрінде Франциядағы Нормандия, Бургундия, Франш-Конте және т.б. архивтерінде кездеседі, бұл тұрғын жерлерге байланысты атаулар болуы мүмкін, және кельт тіліне дейінгі "car" ("тас/тастар") элементіне ие болуы мүмкін. Бұл нормандық атау, шамасы, Гернси, Канал аралдарындағы тектің шығу тегі болып табылады. 2010 жылы британдық телефондық анықтамалықтарда Кари тегінің ең көп саны ирландиялықтар қоныстанған аймақтарда тіркелді: Үлкен Лондон (320), Үлкен Манчестер және Ланкашир (272), Кент (163), Батыс Йоркшир (145) және Батыс Мидлендс (145).

Ирландиядағы даму

Оңтүстік Уи Неилл руының О Сиардасы 12 ғасырдың соңына қарай тарап кетті (Вулф, МакЛисагт және т.б. еңбектерінде келтірілгендей). Бұл Камбро-Норман басқыншыларының шабуылдарынан болды. Олардың Карберидегі жері кейіннен Де Бермингемдерге тиесілі болды, олар ежелгі төбедегі қоныс орнына қамал салды. Бұл ua Ciardha руы туралы ерте жазбалар бар, мысалы, «ua Ciardai, ri Cairpri», яғни О’Кэри, 954 жылы Карбери патшасы, «Ульстер жылнамаларында», «MaelRuaining hua Ciardha, rí Cairpri», 993 жылы, «Тигернах жылнамаларында». О Дубагайн (1372 жылы қайтыс болды) «О Чиарда поэзиядағы Каирбре, Тоғыз құнықталған Ниалл руларының тұтқыны» деп жазды. Дубхалтах Мак Фирбисидің (шамамен 1400 жылғы) шежірелерінде олар туралы былай делінген: «О Чиарда Кейрбр жерінен мол пайда тапты». Олар 17 ғасырдағы Мейт, Вестмейт және Офли округтерінің құжаттарында кездеседі. О’Донован жоғарыда аталған «О Дубхагайн мен О Уидхриннің топографиялық өлеңдеріне» (1862 жыл) түсіндірмелерінде: «О Сиарда қазір Кири және Кэри деп ағылшыншаландырылған, бұл есім кең таралған, бірақ көбінесе төменгі топтардың арасында кездеседі» (379-ескертпе) және «О Сиарда, қазір Кири және Кэри деп ағылшыншаландырылған, Мет және Килдэр округтерінде жиі кездесетін есім» (447-ескертпе) деп жазған. Дегенмен, «ciar» – «қара/қоңыр» деген мағынадағы тегі Ирландияда кең таралған және елдің басқа аймақтарында да дербес пайда болған, атап айтқанда Корк, Керри және Майо округтерінде, сондай-ақ Ó Ciaráin, Ó Céirín Ó Ciarmhacháin және Ó Cearáin сияқты кішірек формаларында да кездеседі. Мысалы, 1224 жылғы «Ульстер жылнамаларында» «Mathgamain mac Ceithernaigh h Ui Ceirín, rí Ciaraidhe Lacha na Nairne, mortuus est» деп жазылған. Осы округтерде оның ерте мысалдары табылды; және бұл басқа Кэри отбасылары белгілі орталық Уи Неилл руының О Сиардасына жатпайды. Мысалы, Шығыс Корк отбасы ежелгі кезде Ó Ciaráin формасын қолданған, Шығыс Корк пен Уотерфордтың іргелес аймақтарынан шыққан Carey есімін алып жүрушілерге жауапты екені айтылады (Вулф еңбектерінде келтірілгендей, МакЛисагт еңбектерінде келтірілгендей), ал Батыс Корк Кэрилері дербес пайда болған болуы мүмкін, бірақ «ciar» сөзінен туындаған этимологиялық түбірі бірдей, ол ежелгі кезде «cer» деп те аталады.

Ирландиялық жазбалардан

Фианттардан алынған мысалдар (көбінесе «көтеріліс» үшін «кешірім» алғандар): Дермот М’Донох О’Кэри, Духаллоу, Солтүстік-Батыс Корк, 1561; «джентльмен, лорд және капитан» лауазымында; Морис Керри, Уэксфорд округі, 1561; Патрик О’Керин, Шығыс Корк, 1570; Джеймс Керри, Мит округі, 1582; О’Керанэ, Корк округі, 1599; Марджери Ни Керри, Корк округі, 1600; Уильям О’Кэри, Лонгфорд округі, 1602; Доннелл О’Керин, Оңтүстік-Шығыс Корк, 1602; О’Керин, Клэр округі, 1600 жылдары. «1641 жылғы куәліктер» жинағында бірнеше иегерлер кездеседі, әсіресе Майо округінде, мысалы, Кормак Кэри, және Уэстмит округінде, мысалы, Лафлин О’Кэри. Джеймс ІІ патшаның 1688–90 жылдардағы Ирландия армиясында (Ирландиядағы Вильям соғысы) Томас Кэри (француз жазбаларында Киари деп те аталады), Баретт полкінің прапорщигі, Корк округі. Француз жазбаларында сондай-ақ Крег полкіндегі Керри прапорщик тіркелген. Жоғарыда аталған формаларға қатысты, гэль тіліндегі есімдер 1) жергілікті тілде уақыт өте келе қысқартылған және 2) 17 ғасырдың ағылшын шенеуніктері оларды фонетикалық тұрғыдан жазған, сондай-ақ қолда бар британдық үлгілерге бейімдеген болуы мүмкін; ағылшыншаланған формалары сирек кездесетін британдық есімдермен сәйкес келетін көптеген ирландтық есімдер бар, мысалы, Брэди (Mac Brádaigh), Бойл (Ó Baoighill), Конвей (Mac Connmhaigh, Mac Conmidhe және т.б.), Каллен (Ó Cuilinn және т.б.). 17 ғасырдың ортасында Кромвельдің ресми өкілі сэр Уильям Петти жасаған 1659 жылғы санақта «Кэри» Мит және Оффали округтерінде «Негізгі ирландтық есім» ретінде, «МакКэри/МакКэрри» Уэстмит округінде, ал «Кегри» сол округте «Негізгі ирландтық есім» ретінде тіркелген. 1659 жылғы санақта Корк округі бойынша үш «tituladoes», яғни жер иесі тіркелген: бірі – туған ирланд, Уильям Кэри, Килбриттин, Батыс Корк, 23 адамнан тұратын үлкен «отбасының» басшысы; екіншісі – мүмкін, нормандық тегі, Теофилус Кэри (санақта «Кэру» деп те аталады), Корк шерифі, қазіргі Баллинколлигтегі Барретс барониясында, Корк қаласының батысында; және үшіншісі – ағылшын, капитан Питер Кэри (санақта «Кэру» деп те аталады), Кромвельдің сарбазы, Солтүстік-Шығыс Корктегі едәуір жерді сатып алған. 1664/5/7 жылдардағы Типперри округіндегі «Ошақ салығы» тізіміндегі жергілікті тұрғындардың бірнеше түрі кездеседі. Бұл жергілікті үй иелері 1850 жылдары Типперриде тіркелген көптеген Кэри отбасыларының ата-бабалары болған (Гриффиттің «Бастапқы бағалауы»). 1664 жылғы Оңтүстік Типперридегі мысалдар: Патрик Маккарда, Майкл Карриг, Томас Карри, Джон Кэри, Ум Кэри, Коннор Кэри, Уильям Кэри, Грэйн Кархе, Джон Маккарра, Мориш Карра, Дэниелл Киари, Дэвид Киари және т.б.; ал Солтүстік Типперриде: Донног О’Чара, Дерби Карра, Рори МакКарри, Мэтью Карри, Унни Карриг, Унни Кэри және т.б. 1661 жылғы Клонмельдегі «Салық кітабында» Тейдж Кэри «зеңбірек жасаушы» деп көрсетілген. 1659 жылғы «Санақта» (О) Карран, Карран және т.б. Типперриде көптеп кездеседі, мысалы, Иффа және Оффа баронияларында 22 үй иесі, Ортаңғы үштен бірінде 34. 1766 жылғы Типперри округіндегі діни санақта Карри туралы көптеген жазбалар бар, олардың барлығы жергілікті «папистер»: мысалы, Джон және Корнелиус Кэри, Клоноулти; Томас Киари, Килфеакл; Дэниел Киари, Киллеа; Лафлин Кэри және тағы төрт Кэри, Кахир; Джон Кэри/Киари, Латтин; Дарби және тағы үш Кэри, Солохедмор және т.б.; Эдм Киари, Темплено және т.б. Клонин, Тум және Фетхардта бірнеше Кэру, сондай-ақ «папистер» бар. Осы кезеңде және келесі ғасырларда, Бас хатшы Р. Э. Мэтисонның 1901 жылғы баяндамасында атап өткендей, Ирландиядағы тегіс есімдер аймақтық диалекттер мен айтылу, ағылшыншаланудың аномалиялары мен сауатсыздықтың әсерінен өзгерген, сондықтан тіпті бір отбасыларда да таңғажайып түрлерде кездеседі. Бұған қоса, жоғарыда аталған қысқарту процесі, ирландтық форманың ағылшын әріптеріне ауысуымен күшейтілді, мысалы, ағылшын тіліндегі «y» аяқталуы «aigh», «aidh», «dha» және тіпті «n» аяқталуларын, «áin, ín» және т.б. алмастырды, мысалы, «Типперри» және ирландтық түпнұсқасы «Тиобрад Аранн».

XIX ғасырдың ортасындағы ирландтық тұлғалар

Ричард Гриффиттің "Басқару бағасы (1847–64)" кезінде Типперри округінде ең көп Кэри отбасылары (239) тіркелді, одан кейін Корк округі (177), Лимерик округі (108), Дублин округі (94) және Майо округі (81) болды. Ирландиядағы Кэри отбасыларының жалпы саны 1308-ге жетті. Кейри жазуы көбінесе Вестмит (11) және Донегал (11) округтерінде кездеседі, барлығы 33 адамды құрайды. Кейри үшін: Типперриде (11), Дублинде (8) және Вестмитте (7) барлығы 64 адам тіркелді. Бұл формалардың бәрі – варианттар, ал Кэри 1800 жылдардың ортасынан соңына қарай ең көп кездесетін түрі болды. 1850 жылдардағы есім иелерінің шамамен жалпы санын анықтау үшін, үй шаруашылықтарының жалпы санын бір үй шаруашылығына орташа есеппен 4 адамнан көбейтуге болады (сол кездегі отбасылардың мөлшерін ескере отырып, минималды көрсеткіш), нәтижесі 5 364 адамды құрайды (бұл сан Кейри сияқты басқа варианттарды қамтымайды). 1890 жылғы туғандардың саны Бас хатшының "Арнайы есебінде" (1894) 118 адамды құрады, оның ішінде 59-ы Мюнстерде, 36-ы Лайнстерде, 13-і Коннахтта және 10-ы Ульстерде болды. Басты округтер: Корк, Дублин, Типперри, Майо және Керри. Сол сияқты, 118 туған баланы 1890 жылғы орташа туу көрсеткішімен (яғни 44,8 балаға 1 туу) көбейту нәтижесінде 5 286 адам шығады. Осы есімді көптеген иелері Ұлы ашаршылықтан (Ирландия) (1845–52) кейінгі жылдары Ирландиядан қарқынды эмиграцияға қатысқан.

Англияның батыс өлкесіндегі эволюция

Кэри – Сомерсеттегі тегі, мүмкін, сондағы жерлердің бірінен шыққан, мысалы, Касл Кэри немесе Лайтс Кэри. Бұл есімнің түбірі – кельт тіліне дейінгі немесе кельт тіліндегі Kari/Cari сөзі, ол өзен атауы ретінде де қолданылған. Есім тарихы ерте заманнан басталады, мысалы, Сомерсеттегі «Фина аяғы» кітабында Филип де Кари (1203), Гунильда де Кари (1235), Питер де Кари (1280) есімдері кездеседі. «Кэри» деген жазу Сомерсетте телефондық анықтамалықтар мен сайлау тізілімдерінде жиі кездеседі. Мормон халықаралық генеалогиялық индексінде мынадай жазбалар бар: Уолтер Кари, Ансфорд, 1555; Ричард Кари, Пилтон, 1559; Джон Кари, Эверкрич, 1576. «Car(e)y» Девонширде де кездеседі, бұл Девондағы Кейри өзенімен байланысты болуы мүмкін, ол Лансестонның шығысында орналасқан және «Domesday Book» (1086) кітабында «Kari» деп тіркелген (кельт тіліне дейінгі немесе кельт тілі). Бұл есімді ертедегі Сансон де Кари 1197 жылы Девон штатындағы Баклендтегі жерлерге ие болған («Devon Feet of Fines, No. 4»). Мормон I.G.I-де Девондағы «Car(e)y» есіміне қатысты жазбалар бар (жазбалар 1538 жылдан басталады): мысалы, Генри Кэри, Ноустоун, 1553; Уильям Кэри, Вудбери, 1560; Николас Кэри, Хонитон, 1571. Кокингтонның Девоншир Кэри отбасы және Кловелли иелері 1564 жылғы «Девонға сапар» кітабында өздерінің ата-бабаларын «Кэридің Джон Кэри» деп жазған. «Car(e)y» Корнуоллдағы тегі, оның бірнеше мүмкін түбірлері бар, олар көршілес Девон графтығына да қатысты болуы мүмкін: 1) Корнуоллдағы «car/caer» элементі бар бірнеше жерлер, яғни «бекініс/қоршау», мысалы, Керроу, Каир (көптеген ежелгі «Caer» типті атаулар бар, мысалы, «Caer Kief») – «Carew» тегінің де бастауы; 2) кельт тіліне дейінгі «kar» түбірінен шыққан жергілікті топографиялық атау, яғни «тас/тасты», Бодмин Мурдағы Кэри Тор сияқты; 3) Сент-Джайлз Хид, Батыс Девон жеріндегі Car(e)y (өзен); 4) Камбро-Норман тегі – Пембрукширдегі Carew (түбірі «caer» – «бекініс»). Мормон I.G.I. Корнуоллдағы бірнеше «Carey» тууларын тіркеген: мысалы, Джон Кари, Сент-Жюст, 1550; Эде Кэри, Сент-Жюст, 1556; Эдвард Кари, Сент-Эве, 1605. «Кэри» Бреттаниядағы жазбаларда да кездеседі (мысалы, Ille et Vilaine). Алайда, Батыс елдерінің кейбір «Car(e)y» отбасыларының шығу тегі, Гернсидегі Кэрилер сияқты, Норман француз немесе Бретон болуы мүмкін. 1150–61 жылдары Кальвадостағы Норман тізімінде Джеффри де Каридің аты аталады, ол Брутон, Сомерсет маңындағы монахтарға жер берген; басқа да донорлардың есімдері нормандық: де Кантелу, де Каревилла және т.б. 1841 жылғы санақта «Carey» есімі Сомерсетте (213 + 302 Cary), сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Англияда Кентте (210 + 11 Cary) және Сассексте (194 + 13 Cary) көптеп кездеседі. «Carr(e)y» да осы үш графтықта түрленген нұсқа ретінде кездеседі.

Солтүстік Америкаға көшіп келу

XXI ғасырда Careys-тің ең ірі саны АҚШ-та кездеседі, 2010 жылы 54 924 адам тіркелген. Көптеген американдық Кэрилер өз әулеттерінің тамырларын Ирландияға, сондағы көші-қон толқындарының бірі арқылы, әсіресе 1845–1852 жылдардағы Ұлы ашаршылық кезеңінен бастап жатады. Кеме тіркелімдерінде жақсы куәландырылған көптеген ирландиялық Кэрилер көбінесе Нью-Йоркке қоныс аударып, солтүстік штаттарға, кейін батысқа қарай тараған, бұл ирландтықтардың көші-қонының демографиялық үлгісіне сәйкес келеді. Дегенмен, одан бұрынғы Mathew Carey (1760–1839) – өзінің туған Дублиннен Филадельфияға көшіп келген ирланд ұлтшылы, ол баспа үйін құрған. Көбінесе бұрынғы Нью-Йорк штатының губернаторы Хью Кэри (1919–2011) – 19 ғасырдағы Майо округынан көшіп келгеннің ұрпағы, көрнекті ирланд-американдық саясаткері. Біріншісі, мүмкін, Ó Ciardha тегінен шыққан, ал екіншісі, әрине, атасы 'Michael Kirrane' арқылы Ó Cearáin тегінен. Басқа Кэрилер ағылшын, әсіресе Батыс өңірінен шыққан, мысалы, Вирджиния штатындағы Кэри әулеті, Бристольдік Майлз Кэриден (1623–1667) тараған.