Кіріспе
Трансильвания князі Стивен Боцкай немесе Боцкай (Bocskai István, ; 1 қаңтар 1557 – 29 желтоқсан 1606) 1605 жылдан 1606 жылға дейін Трансильвания және Венгрия князі болды. Ол венгр ақсүйек отбасына туған. Оның әкесінің иеліктері 1570 жылдары Трансильвания княздығына айналған ортағасырлық Венгрия Корольдігінің шығыс аймақтарында орналасқан. Ол жастық шағын корольдік Венгрияның (ортағасырлық патшалықтың батыс және солтүстік аймақтары) билеушісі болған Максимилиан сарайында өткізді. Боцкайдың мансабы 1581 жылы Трансильванияны билеушісі болған, оның кәмелетке толмаған туысы Зигизмунд Баториден басталды. 1588 жылы Трансильвания диетасы Зигизмундты ересек деп жариялағаннан кейін, Боцкай Зигизмундтың кеңесінде Осман империясына қарсы коалицияға қосылу жоспарын қолдаған аздаған мүшелердің бірі болды. 1592 жылы Зигизмунд Боцкайды Варадтың (қазіргі Румыниядағы Орадея) капитаны етіп тағайындады. 1594 жылы Османдықтарды қолдайтын ақсүйектер Зигизмундты тақтан бас тартуға мәжбүрлегеннен кейін, Боцкай оны қайтарып алу үшін қолдады, ал Зигизмунд оған қарсылық білдірген басшылардан тәркіленген мүлікпен марапаттады. 1595 жылғы 28 қаңтарда Прагада Зигизмундтың атынан Боцкай Трансильванияның Киелі Лигаға мүшелігіне қатысты келісімге қол қойды. Ол Трансильвания армиясын Османдықтар басып алған Валахияға бастап барды. Христиан әскерлері Валахияны азат етті және 1595 жылғы 29 қыркүйекте Гурджоу шайқасында шегініп келе жатқан Осман армиясын жеңді. Османдықтардың бірнеше жеңістерінен кейін Зигизмунд 1598 жылдың басында тақтан бас тартты. Максимилиан II-нің мұрагері Рудольфтің комиссарлары Трансильванияны басып алып, Боцкайды қызметтен босатты. Боцкай кейін Зигизмундты қайтаруға көндірді, бірақ Зигизмунд 1599 жылғы наурыз айында тағы да бас тартты. Жаңа князь, Эндрю Батори, Боцкайдың Трансильваниядағы иеліктерін тәркіледі. Эндрю Баториді Валахияның Батыр Михаилы тақтан түсірді. Келесі анархия кезеңінде Боцкай бірнеше ай Прагада қалуға мәжбүр болды, өйткені Рудольфтің шенеуніктері оған сенбеді. 1605 жылғы қазанда Ұлы визир Лала Мехмед-пашамен құпия хат алысқаннан кейін Боцкай Рудольфке қарсы ашық көтерілді. Боцкай хайдюсті (жалдамалы әскерлерді) жалдап, Рудольфтің әскери қолбасшыларын жеңді. Ол Партиум, Трансильвания және жақын маңдағы округтердегі билігін жергілікті ақсүйектер мен қала тұрғындарының қолдауымен кеңейтті, олар да Рудольфтің зұлымдық әрекеттерінен қозғалған еді. Боцкай 1605 жылғы 21 ақпанда Трансильвания князі, ал 20 сәуірде Венгрия князі болып сайланды. Османдықтар оны қолдады, бірақ оның жақтастары Османдықтардың араласуы Корольдік Венгрияның тәуелсіздігіне қауіп төндіреді деп ойлады. Азамат соғысын тоқтату үшін Боцкай мен Рудольфтің өкілдері 1606 жылғы 23 маусымда Вена шартына қол қойды. Рудольф Боцкайдың Трансильвания княздығын және Корольдік Венгрияның төрт округін басқаруға мұрагерлік құқығын мойындады. Бұл келісім сонымен қатар протестант ақсүйектері мен қала тұрғындарының өз дінін еркін ұстану құқығын растады. Боцкай өсиетінде Трансильвания княздығының болуы ғана Габсбург монархиясы ішіндегі Корольдік Венгрияның ерекше мәртебесін қамтамасыз ете алатынын атап өтті.
Stephen Bocskai or Bocskay (Bocskai István, ; 1 January 155729 December 1606) was Prince of Transylvania and Hungary from 1605 to 1606. He was born to a Hungarian noble family. His father's estates were located in the eastern regions of the medieval Kingdom of Hungary, which developed into the Principality of Transylvania in the 1570s. He spent his youth in the court of the Holy Roman Emperor, Maximilian, who was also the ruler of Royal Hungary (the western and northern regions of the medieval kingdom). Bocskai's career started when his underage nephew, Sigismund Báthory, became the ruler of Transylvania in 1581. After the Diet of Transylvania declared Sigismund of age in 1588, Bocskai was one of the few members of Sigismund's council who supported his plan to join an anti Ottoman coalition. Sigismund made Bocskai captain of Várad (now Oradea in Romania) in 1592. After the pro Ottoman noblemen forced Sigismund to renounce his throne in 1594, Bocskai supported him in his bid to regain it, for which Sigismund rewarded him with estates confiscated from the leaders of the opposition. On Sigismund's behalf Bocskai signed a treaty concerning the membership of Transylvania in the Holy League in Prague on 28January 1595. He led the Transylvanian army to Wallachia, which had been occupied by the Ottomans. The Christian troops liberated Wallachia and defeated the retreating Ottoman army in the Battle of Giurgiu on 29September 1595. After a series of Ottoman victories, Sigismund abdicated in early 1598. The commissioners of Maximilian II's successor, Rudolph, took possession of Transylvania and dismissed Bocskai. Bocskai then persuaded Sigismund to return, but Sigismund once again abdicated in March 1599. The new prince, Andrew Báthory, confiscated Bocskai's estates in Transylvania proper. Andrew Báthory was dethroned by Michael the Brave of Wallachia. During the following period of anarchy, Bocskai was forced to stay in Prague for several months because Rudolph's officials did not trust him. After his secret correspondence with the Grand Vizier, Lala Mehmed Pasha, was captured in October 1605, Bocskai openly rebelled against Rudolph. Bocskai hired Hajdús (irregular soldiers) and defeated Rudolph's military commanders. He expanded his authority over the Partium, Transylvania proper, and nearby counties with the support of the local noblemen and burghers who had also been stirred up by Rudolph's tyrannical acts. Bocskai was elected prince of Transylvania on 21February 1605, and prince of Hungary on 20April. The Ottomans supported him, but his partisans thought that the Ottomans' intervention threatened the independence of Royal Hungary. To put an end to the civil war, Bocskai and Rudolph's representatives signed the Treaty of Vienna on 23June 1606. Rudolph acknowledged Bocskai's hereditary right to rule the Principality of Transylvania and four counties in Royal Hungary. The treaty also confirmed the Protestant noblemen and burghers' right to freely practise their religion. In his last will, Bocskai emphasized that only the existence of the Principality of Transylvania could secure the special status of Royal Hungary within the Habsburg monarchy.
Ерте өмір
Стивен – Георгий Боцкай мен Кристина Сульёктың алтыншы немесе жетінші баласы. Оның әкесі, Бихар және Земплен округтерінде мұрагерлік иеліктері болған венгр дворяны еді. Стивеннің анасы беделді Түрк және Хедервари отбасыларымен туысқан. Оның екі әпкесі Истван Добоның әйелі болды. Фердинанд I, Венгрия королі, 1553 жылы Добоны Трансильванияның воеводасы етіп тағайындады. Бұл, Изабелла Ягеллон (оның ұлы Иоанн Сигизмунд Заполя атынан Венгрия Корольдігінің шығыс бөлігін басқарып келген) өз патшалығын тастап кетуге мәжбүр болғаннан кейін көп ұзамай болды. Георгий Боцкай Добомен бірге Трансильванияға барды және Фердинандтан провинцияда жаңа иеліктер алды. Стивен 1557 жылдың 1 қаңтарында Коложварда (қазіргі Румыниядағы Клуж-Напока) дүниеге келді. Сол кезде оның әкесі түрмеде отырған, себебі Изабелла Ягеллон қайтып келіп, Фердинандтың жақтастарын түрмеге қамауды бұйырған. Ұлы дүниеге келгеннен кейін бірнеше ай өткен соң, Георгий Боцкай босатылды. Ол отбасымен бірге Бихар округінің орталығы болған Кисмарджаға қоныстанды. 1560 жылдары ол католицизмнен кальвинизмге көшті. 1570 немесе 1571 жылы қайтыс болды. 1571 жылы Заполяның орнын басқан Стефан Батори Георгий Боцкайдың жетім қалған балаларының мүддесін қорғады. Баторидің өтініші бойынша Фердинанд I-нің мұрагері Максимилиан оларға әкесінің Земплен округіндегі бұрынғы иеліктерін қайтарып берді. Жасөспірім Стивен Боцкай, мүмкін, Максимилианның сарайына көшіп кеткен болуы мүмкін – 1571 жылы Кристина Сульёқтың ұлы Венада тұрғандығы белгілі. Бірақ оның үлкен ағасы Иеромос 1572 жылы қайтыс болғанда ол патша сарайында болғандығы анық, өйткені ол анасын жұбату үшін Венадан Кисмаржаға асығыс оралды. Бастапқыда ол патша сарайында паж болып қызмет еткен. 1574 жылдан бастап жалақы алған. 1575 жылғы жазда ол ауырып жатқан анасын көру және мұраларын басқару үшін Кисмаржаға қайта оралды. Бір жылдан кейін ол Венаға оралып, үй шаруашылығын басқарушы болып тағайындалды. 1575 жылдың соңында Польша королі болып сайланғаннан кейін Стефан Батори Трансильванияның князі атағын қабылдады және бауыры Кристофер Баториге княздықты басқаруды тапсырды. Кристофер Боцкайдың әпкесі, Элизабеттің күйеуі еді. Реформация идеяларына өте төзімді көзқарас танытқан Максимилиан 1576 жылдың 12 қазанында қайтыс болды. Оның орнына дінге берілген католик Рудольф келді. Көп ұзамай Боцкай Прагадан шығып, Трансильвания княздығына қоныстанды. Кристофердің билігі кезінде ол жоғары лауазымға тағайындалмады. Ол тек Варадта 32 атты және 20 жаяу әскерден тұратын отрядтың командирі болды.
Кеңес мүшесі
Кристофер Батори қайтыс алғанға аздан кейін, 1581 жылдың көктемінде, Кристофер Батори мен Елизавета Боскайдың ұлы, Зигмунд кәмелетке толмаған кезінде Трансильванияны басқару үшін құрылған кеңеске Боскай тағайындалды. Регенттік кеңестің ең жас мүшесі болғандықтан, Боскайдың үкіметке ықпал ету мүмкіндігі шектеулі болды, себебі сол кезде Сандор Кенди мен Фаркас Ковачочи үстемдік құрды. Боскай мен Денес Чсаки Краковқа барып, Стивен Баториді олардың одақтасы Янош Гычиді Зигмундтың жалғыз регенті етіп тағайындауға көндіруді жоспарлады. Бірақ Польшаға аттанғанға дейін, Стивен Батори Кенди мен Ковачсочидің мәртебесін бекітіп, жаңа регенттік кеңес құрды. Боскай Зигмундтың сарайының басшысы болып тағайындалды, бірақ регенттік кеңеспен қарым-қатынасы шиеленіскендіктен, ол бұл қызметтен бас тартты. Ол патшалық кеңестегі мүшелігін сақтап қалды. 1583 жылдың соңында Боскай бай жесір, Маргит Хагимассиға үйленді. Оның құдайына Нагикереки бекінісі және жақын маңдағы ауылдар кірді. 1585 жылдың мамырында Стивен Батори регенттік кеңесті таратып, Гычиді Зигмундтың атынан Трансильванияны басқаруға тағайындады. Боскай патшалық кеңестегі орнын сақтап қалды. 1586 жылдың желтоқсанында Стивен Батори қайтыс болғаннан кейін, Боскай Баторидің өсиетін іске асыру үшін Польшаға кем дегенде екі рет барды. Сапарлары барысында, көптеген поляк ақсүйектері Баторидің саясатын жалғастыруға ниетті емес екенін және Трансильвания енді Польшадан қолдау күте алмайтынын түсінді. 1588 жылдың басында Гычи ауырып қалды. 16 жастағы монархтың туыстары Балтазар Батори мен Стивен Батори (қарақандастың атымен аталған) Трансильвания диетасын Зигмундты ересек деп жариялауға көндірді, бұл 1588 жылдың желтоқсанында орын алды. Боскай патшалық кеңестегі мүшелігін сақтап қалды. Саяси бәсекелестік Балтазардың Зигмундты тақтан құлатуға тырысқаны туралы әңгімелердің таралуына әкелді. Боскай туралы да әртүрлі қауесет тарады, оның бірі оны Зигмундтың ең адал кеңесшісі деп сипаттаса, екіншісі Батори әулетіне қарсы қастандық жасады деп айыптады. Боскай сол кездегі әскер командирлерімен берік қарым-қатынас орнатты.
Варрадтың капитаны
Өзінің иезуит діни қызметкері Альфонсо Кариллоның ықпалымен Сигизмунд Батори Осман империясына қарсы шығуға шешім қабылдады. Оның туыстары оның жоспарына қарсы болды, бұл Сигизмундты ашуландырды. Ол Стефан Баторидің орнын Боцкаймен ауыстырды, соңғысы 1592 жылғы мамыр айында Варадтың капитаны және Бихар округінің испаны (басшысы) болды. Варадтың қолбасшылары князьдіктегі ең күшті әскердің командирлері болды. Діні бойынша католик болған Сигизмунд, Боцкайға жаңа резиденциясындағы католиктерді қорғауға бұйрық берді. Боцкай Трансильвания мен Корольдік Венгрия арасындағы ең маңызды жолды қорғаған бекіністі қайта құруды жалғастырды. Осман сұлтаны III Мурад 1593 жылғы тамыз айында Ұлы визир Кока Синан-пашаға Корольдік Венгрияны басып алуға бұйрық берді. Сол айда Ференц Ватай (Боцкайдың әйелінің туысы) Боцкайға Варадқа келді. Өзінің естеліктерінде Ватай өзінің командирі Фердинанд Хардегг ("патшаның өкілі") оған Боцкаймен кездесуге бұйрық бергенін айтты. Трансильванияның жас ақсүйектері Осман империясына қарсы күресу үшін Корольдік Венгрияға асықты, бірақ Трансильванияның көптеген саясаткерлері Польша бейтарап болғанша Осман империясымен соғыстан аулақ болғысы келді. Сигизмунд Осман империясына қарсы күресу жоспарынан бас тартпады, бірақ оны тек Боцкай мен Деваның (қазіргі Румыниядағы Дева) капитаны Ференц Гешти ғана патша кеңесінде қолдады. Қырым татарлары Мажарстанға шабуыл жасап, 1594 жылғы маусымда Партиумды тонады, Боцкайды Варадта қалуға мәжбүр етті. Сигизмунд Батори Сеймді шақырды, бірақ Трансильванияның үш ұлтының делегаттары Осман империясына қарсы соғыс жариялаудан бас тартты. Бальтазар Батори ханзаданың сәтсіздігін пайдаланып, оны шілде айының соңында тақтан басқаруға көндірді. Сигизмунд Кёварға (қазіргі Реметия Чиоарлуи, Румыния) барып, Италияға көшуге ниеттенгенін мәлімдеді. Ференц Кенди мен Ковачсочи Балтазардың хандық тағын өзіне алуына кедергі жасады. Боцкай және әскердің басқа да қолбасшылары Кеварға асығып барды, онда олар Монах Карилломен бірге Сигизмундты ойынан айыруға көндірді. Боцкай мен оның әскерлері Сигизмундті Колозварға ертіп барып, 27 тамызда Үш ұлттың делегаттарын оған тағы да құрмет көрсетуге мәжбүр етті. Бір күннен кейін ханзаданың бұйрығымен оппозицияның он бес басшысы тұтқындалды. Бірнеше күннің ішінде олардың көбі (оның ішінде Балтазар Батори мен Фаркас Ковачочи) өлім жазасына кесілді немесе өлтірілді. Бірнеше жылдан кейін Сигизмунд Батори Ференц Надасдиге Боцкайдың оны олардың өлім жазасына кесілуін бұйырды деп айтты. Көптеген тарихшылар Боцкай тазалауға жауапты болды деп санайды, бұл оны немере інісінің ең ықпалды кеңесшісі етті. Боцкай Ішкі Шолнок және Красна округтерінің испаны болды. Кейінгі жылдары оған атылған ақсүйектерден тәркіленген көптеген иеліктер берілді, бұл оны князьдіктің ең бай жер иелерінің біріне айналдырды. Мысалы, ол Трансильваниядағы Марошвец қаласын (қазіргі Румыниядағы Бранковенешти) және Партиумдағы Сент-Жобб пен Соломконы (қазіргі Румыниядағы Саньоб пен Шинтеу) басып алды. 1594 жылғы қарашада Сигизмунд Батори Боцкайды өзінің өкілетті өкілі ретінде Прагаға Осман империясына қарсы Киелі лига өкілдерімен келіссөздер бастауға жіберді. Ол Трансильванияның Лигаға мүшелігіне қатысты келісімге 1595 жылғы 28 қаңтарда қол қойды. Рудольф (осы кезде Венгрияның патшасы) Трансильванияның тәуелсіздігін мойындап, өзінің немере қызы Мария Кристинаны Сигизмунд Баториге берді. Боцкай Грацқа барып, 6 наурызда Мария Кристинаға немере інісінің өкілі ретінде үйленді. Трансильванияға оралғаннан кейін, парламент 16 сәуірде келісімді бекітті. Боцкай Мария Кристинаны Кассадан (қазіргі Словакиядағы Кошице) шілде айында Гюлафехерварға (қазіргі Румыниядағы Альба-Юлияға) ертіп барды. Сигизмунд Батори Гьёрги Борбелиге Карансебеске (қазіргі Румыниядағы Карансебес) тыйым салып, оған жақын маңдағы Осман аумақтарын басып алуға бұйрық берді. Боцкай Варада өзінің орынбасары Гёрджи Киралыны Борбелидің науқанын қолдауға жіберді. Трансильвания әскері қазан айының аяғына дейін Османлыларды Марос (Мюреш) өзенінің бойындағы қамалдарды тастап кетуге мәжбүр етті. Алайда, Кока Синан-паша сол уақытта Валахияға басып кірді және Бухарест пен Тарговиштені басып алды. Валахияның билеушісі Михаил Батыр, Сигизмунд Баторидің билігін мойындаған, Трансильванияға қарай шегінуге мәжбүр болды. Ұлы визир Валахияны Осман өлкесіне айналдыруға шешім қабылдады және қазан айында шегінуді бастамас бұрын өзінің командирлерінің бірі, Хасан пашаны Валахияның бейлербегі (губернаторы) етіп тағайындады. Валахияның Михаил Батырына әскери көмек көрсету үшін Сигизмунд Батори 15 қыркүйекте бұрынғыда жекебасқа айналдырылған шекейлерге олардың еркіндіктерін қайтаруге уәде берді. 20 мыңнан астам шекей қаруға көтерілді, бұл Сигизмундқа шамамен 35 мыңдық әскер жинауға мүмкіндік берді. Князь жеке басымен Валахияға әскер басқарса да, Боцкай науқанның нақты командирі болды. Михаил Батыр мен Сигизмундтың басқа да вассалы, Молдавияның Стефан Разван науқанға қосылғаннан кейін, олардың біріккен әскерлері 16 қазан күні Тарговиштеге қоршау салды. Екі күннен кейін Боцкай жеке басымен қамалға шешуші шабуылды бастады, Осман әскерлерін оны тастап, қоршаудан шығуға мәжбүр етті. Османдықтар қаза болды немесе тұтқынға алынды. Османдық гарнизон Бухарестті қарсылықсыз тастап кетті және Осман әскері Дунайдағы Джурджуға шегінді. Сигизмундтың әскері Дунайға жеткен кезде, көптеген Османдық әскерлер өзеннен өтіп кеткен, бірақ Валахияда қалғандар 29 қазан күні қырғынға ұшырады. Келесі күні Джурджудағы Осман қамалы да басылып алынды. Трансильванияға оралғаннан кейін, Сигизмунд Батори 12 желтоқсанда шекейлерді босату туралы шешімін кері қайтарды. 1596 жылғы қаңтарда Сигизмунд Батори Осман империясына қарсы соғысты жалғастыру туралы келіссөздер бастау үшін Прагаға кетті. Ол Трансильванияның басқаруын Боцкайға тапсырды. Боцкай көп ұзамай шекейлерге қарсы тұруға мәжбүр болды. Олардың басшылары жекебасқа айналдырылғандарды тірідей жерлеумен қорқытты. Боцкай шекей жеріне әскер жіберді, көшбасшыларды жазалауға бұйрық берді. Оның лейтенанттары оның нұсқауларын елемей, 1596 жылғы "Қанды маскарадта" бүлікшілерді қатыгездікпен бастырып тастады. Сигизмунд Батори 1596 жылғы наурызда Прагадан оралды. Ол жеке басымен Партиумға шабуыл жасаған қырым татарлары мен Османдықтарға қарсы әскер басқарды. Оның болмаған кезінде Боцкай князьдықты басқарды. Османдықтардың бірқатар жеңілістерінен кейін Сигизмунд Рудольфтың өкілдерімен тақтан басқару туралы келіссөздер бастады. Келісім 1597 жылғы желтоқсанда қол қойылды, бірақ Рудольф Трансильванияны иелену үшін өзінің өкілдерін бірнеше ай бойы жібермеді. Ауысу кезеңінде Трансильванияның католик канцлері Иштвана Йосика Боцкайды Трансильванияны өзіне қаратуға қастандық жасады деп айыптады, бірақ Монах Карилло Боцкайдың жағын алды. Боцкай Сигизмунд Баториді Йосиканы ресми тақтан басқарылғанға дейін тұтқынға алуға көндірді. Князь оған 29 наурыз 1598 жылы барондық атағын да берді.
Қақтығыстар
Трансильванияның диетасы 1598 жылдың 8 сәуірінде Рудольфқа адалдық ант берді. Рудольф Трансильванияны өзінің губернаторы, Австрияның эрцгерцогы Максимилиан III келгенге дейін басқару үшін үш комиссар (Истван Сухай, Бартоломей Пеццен және Миклош Истванффи) тағайындады. Комиссарлар Боцкайға сенімсіздікпен қарап, оны лауазымдарынан шеттетуге тырысты. Боцкай өзінің жүрегі жақын немере інісімен хат алысып, Зигмунд Баторидің тақтан бас тарғанына өкінгенін білді. Боцкай Сигизмундтың қайта оралуын қамтамасыз ету үшін әскерін Сазебеске (қазіргі Румыниядағы Себеш) шоғырландырды. Трансильванияға келгеннен кейін Зигмунд Боцкайды диета шақыруға көндірді, және делегаттар 21 тамызда оған адалдық ант берді. Жосика өлімге кесілді, ал комиссарлар қуылды. Боцкай қайтадан Трансильвания армиясының бас қолбасшысы болды, бірақ оның бұрынғы орынбасары Дьердь Кирай оған бағынбай, Рудольф әскерлеріне Варадты басып алуға мүмкіндік берді. Осман әскері Партиумға шабуыл жасап, Варадты қоршап алды және қазан айында Боцкайдың жақын жердегі иеліктерін тонады. Зигмунд өзінің туысы Андрей Баторимен (қаза тапқан Балтазардың інісі) байланысқа шығып, оған Трансильванияны иеленуді ұсынды. Андреймен келіссөздерін құпия ұстады, себебі Боцкай әрқашан Османға жақын саясатты қолдайтын Андрейге қарсы болған. 1598 жылдың соңында Зигмунд Рудольфпен жаңа келіссөздер жүргізу үшін оны Прагаға жіберді. 1599 жылдың наурыз айында Зигмунд Андрейдің пайдасына тақтан бас тарғанда, Боцкай әлі де Прагада болды. Ол Рудольфтың елшісі ретінде Трансильванияға оралып, Андрейге адалдық ант беруден бас тартты. Тамыз айында ол Сентжоббқа қоныстанды. Андрей оны Балтазардың өліміне кінәлі деп айыптап, диетаға шақырды. Боцкай ханшайымның шақыруын елемегендіктен, оның иеліктері қазан айында тәркіленді, бірақ бұл бұйрық тек Трансильванияда ғана орындалуы мүмкін болды, себебі Партиум императордың жақтастарының бақылауында болды. Боцкай Трансильванияға шабуыл жасауды жоспарлап отырды, бірақ Валахияның Михаил (Андрей оны бауырларының бірімен алмастыруды қалаған) одан бұрын әрекет етіп, княздыққа кірді. Секелилер Михаилға қосылды, ол 28 қазанда Селенберг шайқасында Андрейді жеңді. Михаил Гюлафехерварға кірді, ал секели шаруалары Андрейді өлтірді. Михаилдың жеңісін естіген соң, Боцкай хайдюстерді (қатыгездігімен танымал жалдамалы әскерлерді) жалдап, Колошварға асықты. Ол Михаил Трансильваниядан кетуге дайын деп ойлап, Рудольф әскерінің қолбасшысы Джорджио Бастаны Трансильванияға жаңа комиссарлар жіберіп, анархияны тоқтатуға шақырды. Михаил Трансильванияны өзіне иеленді, ал диета оны Рудольфтың өкілі деп мойындады. Неміс, валахиялық және секель әскерлерінің тонауына ұшыраған Трансильвания анархияға түсті. Боцкай Партиумға оралды, бірақ Рудольф оған 26 қарашада Гюлафехерварда Михаилға қосылуға бұйрық берді. Михаил Боцкайдың қатысуын пайдаланып, қамалдардың гарнизондарын өзіне адал болуға көндіруге тырысты, бірақ Боцкай Михаилдың қол астында болуды қаламады. Михаил оның Трансильваниядағы иеліктерін қайтаруға ниеті жоқ екенін түсінгеннен кейін, ол тағы да Трансильванияны тастап, 1600 жылдың басында Сентжоббқа қоныстанды. Боцкай Прагадағы Рудольфке хаттар жіберіп, Михаилды білімсіз алдамшы және өз империясын құруға тырысқан тиран деп сипаттады, бірақ Рудольфтың жаңа комиссарлары Давид Унград пен Михай Секели оған сенімсіздікпен қарады. Унград оны құпия хаттарында "Ауру" деп атады. Трансильваниялық ақсүйектер Боцкайды княздықтың қирауына себеп болған Османға қарсы саясат үшін жауапты деп есептеді. Михаилға қарсы Боцкайдың көмегін іздеудің орнына, олар Бастаны Михаилды қыркүйекте Трансильваниядан қууға көндірді. Қайта оралуға бел буған Зигмунд Батори Боцкайды өзін қолдауға көндіруге тырысты. Боцкай өзінің немере інісінің елшісін Рудольфтың өкілі Пал Ньяриге тапсырды, бірақ бұл оған Рудольфтың комиссарларының сенімін арттырмады. Баста оны одан әрі әрекет жасауына жол бермеу үшін өлтіруді жоспарлап отырды. 25 қарашада Трансильвания диетасы Боцкайдың иеліктерін тәркілеп, оны княздықтан қуды. Боцкай 1601 жылдың қаңтар айында өзін айыптаудан босату үшін Прагаға барды. Валахияның Михаил да Прагаға келіп, Рудольфті Трансильванияға қайта оралуға көндірді, ал Боцкайға Прагадан кетуіне тыйым салынды. Михаил мен Баста 3 тамызда Зигмунд Баториді жеңді, бірақ Баста Михаилды он үш күннен кейін өлтірді. Бастаның жалдамалы әскерлері келесі жылдары Трансильвания қалалары мен ауылдарын тонады. Боцкай 1601 жылдың соңына дейін Партиумға оралды, бірақ 1602 жылдың сәуір айында ол қайтадан Прагаға шақырылды. Ол императордың кеңесшісі болып тағайындалды, бірақ Прагадан тек 1602 жылдың соңында ғана шыға алды. Ол тағы да Сентжоббқа қоныстанды және тәркіленген Трансильвания иеліктерін қайтаруға бірнеше әрекет жасады, бірақ Баста оның жоспарларына қарсы шықты. 1603 жылдан бастап Рудольфтың шенеуніктері Корольдік Венгрия мен Трансильваниядағы бай ақсүйектердің иеліктерін сот арқылы тәркіледі. 1604 жылдың басында Джакомо Барбиано ди Бельгиойозо, Касса қаласының капитаны, лютерандардан Святой Елизавета соборын тәркілеп, католиктерге бергеннен кейін, Рудольф Венгрия диетасына діни мәселелерді талқылауға тыйым салды. Бельгиойозо 1604 жылдың көктемінде Боцкайдан 20 000 флорин қарызға алуды қалаған, бірақ Боцкай қарызды беруден бас тартты. Жауап ретінде Бельгиозо Боцкайдың иеліктерінен алымды жинауға бұйрық берді, тіпті олар салықтан босатылған болса да. Бельгиозо Боцкайдың немере інісі Денеш Банффиді де тұтқынға алды және Боцкай одан құтылу үшін сыйақы төлегеннен кейін ғана босатып жіберді. Осман империясына қашқан Трансильваниялық ақсүйектердің басшысы Габриел Бетлен Боцкайға Рудольфқа қарсы көтерілуге шақырды, бірақ Боцкай бас тартты. Боцкайдың адалдығы үшін сыйлық ретінде Рудольф оған 1604 жылдың 2 шілдесінде Трансильваниядағы иеліктерінің көп бөлігін қайтарды. Боцкай Трансильванияға сапар шекті және қалалар мен ауылдардың бұрынғы жылдары жартылай қиратылғанын көрді. Оның басынан өткендер оны тек Осман империясының қолдауымен автономды Трансильвания ғана Венгрияның бостандығын қалпына келтіре алатынына көндірді. Трансильваниядан қайтып келе жатқанда, 20 қыркүйекте ол хайдюстердің Лала Мехмед Пашаға, Османның бас визиріне жазған деген хатты Габриел Бетленнен тартып алғанын естіді. Жазадан қорқып, Боцкай Солымкөге асықты және подагра оны паралич еткендей әрекет етті. Шындығында, ол өз қамалдарына қарсылыққа дайындалуға бұйрық берді, бірақ олардың бірі Боцкайдың жоспарларын Варадтың орынбасар капитаны Чиприано Кончиниге жария етті.
Алғашқы табыстар
Кончини өзінің 600 сарбазын Сент-Йоббқа бастап барып, 2 қазанда бекіністі басып алды. Боцкайдың тағы бір қамалының қастандысы, Нагикереки, 300 хайдюді жалдап, бекіністі Кончиниден қорғауға мүмкіндік алды. Белгиосо Боцкайға қарсы әскер жіберді, бірақ Боцкайдың агенттері хайдюлерді Белгиосо әскерінен дезертирлеуге көндірді, бұл 15 қазанда Боцкайға Алмосд маңында Белгиосоны жеңуге мүмкіндік берді. Белгиосо Партиумнан Кассаға қарай шегінді, бірақ басым көпшілігі протестант тұрғындарынан тұратын қала оған қалаға кіруге рұқсат бермеді. Қала әкімі Иоганн Бокаций 30 қазанда Боцкайдың хайдюлерін қалаға кіргізуге тұрғындарды көндірді. Боцкай Касса ақсүйектеріне Рудольф пен оның шенеуніктері жасаған зұлымдықтарды еске түсіретін жарлық шығарды. Жоғарғы Венгрия округтері мен қалаларының өкілдері Кассаға келіп, күресті жалғастыру үшін қажетті қаражатты дауыс берді. Боцкай жас кальвинисттер Балинт Другет пен Ференц Магоксиді әскерінің қолбасшылары етіп, ал католик ақсүйек Михай Катайды – канцлері етіп тағайындады. Рудольф 10 мың жалдамалы әскердің басында Джорджио Бастаны бүлікшілерге қарсы жіберді. Бастаның тәртіпті әскері 17 қарашада Осгян (қазіргі Словакиядағы Ожань) маңында хайдюлер тобын жеңді. Габриэль Бетлен 20 қарашада Лала Мехмед-пашаның елшісімен бірге Кассаға келді, ол Боцкайға султанның ахиднамесін (немесе жарғысын) тапсырды, онда ол Трансильвания князі деп жарияланды. Лала Мехмед-паша Боцкайға қосымша күштер де жіберді. Баста 27 қарашада Эделень маңында Боцкайды жеңді, бірақ Кассаны басып ала алмады және желтоқсанның басында Эпержеске (қазіргі Словакиядағы Прешов) шегінді. Боцкай Трансильванияға хаттар жіберіп, Үш ұлттың басшыларын оның көтерілісін қолдауға шақырды. Олардың арасында бірінші болып унитарий шкель ақсүйегі Янош Петки оның жағына қосылды. Ол 1596 жылғы қанды карнавал үшін шкельдерді Боцкайды кешіруге көндіруде маңызды рөл атқарды. Боцкайдың басшылығына күмән келтірген хайдю капитаны Балаз Липпай Бастамен хат алмасып жүрді. Боцкай Липпайды тұтқындап, 1605 жылғы 6 қаңтарда өлім жазасын орындады. Ол Молдавия воеводасы Еремия Мовилямен одақ құрып, шкельдерге олардың бостандықтарын қайтаруге уәде берді, бұл оған Трансильваниядағы билігін нығайтуға мүмкіндік берді.
Сайланған ханзада
Трансильваниялық дворяндар мен Секелилердің делегаттары оны 21 ақпанда Ньярадшереда (қазіргі Румыниядағы Миеркуреа Ниражули) қаласында ханзада етіп сайлады, бірақ Трансильваниялық сакстар мен Коложвардың қала тұрғындары Рудольфтің комиссарларына адал болды. Боцкай наурыз айында Еуропаның патшалық соттарына «Мажарстанның шағымдары» (Querelae Hungariae) деп аталатын жарияланымдар жіберіп, Рудольфты тирания жасауда айыптады және көтеріліске себеп болған монархтың заңсыз әрекеттерін тізімдеді. Рудольф оған кешірім беруге уәде берді, бірақ 24 наурызда Боцкай бұл ұсыныстан бас тартты. Баста сәуір айының басында Эпержестен Пресбургке (қазіргі Словакиядағы Братислава) әскерін қайтарды. Серенцте Жоғарғы Венгрия мен Партиумның 22 округінің делегаттары жиналды. Олар 20 сәуірде Боцкайды Венгрияның ханзадасы деп бірауыздан жариялады. Трансдунай округтері оның билігін мойындамаса да, Боцкай Венгрия Корольдігін өзінің билігімен қайта біріктіруді қалады және Жоғарғы Портадан оған патшалық тәжді жіберуді сұрады. Боцкайдың әскері Нагишембатты (қазіргі Словакиядағы Трнава), Сүмегті, Сомбателиді, Веспремді және Трансдунайдағы басқа да қалаларды басып алды, сондай-ақ мамыр айында Төменгі Австрияны, Моравияны және Силезияны тонады. Михаил Вайс Брассо (қазіргі Румыниядағы Брашов) сакстарын Боцкайдың билігін мойындауға көндірді. 19 мамырда Коложвардың қала тұрғындары да оған адалдық ант берді. Боцкай тамыз айында Трансильванияға барды. Оның әскері 9 қыркүйекте Сегешварды (қазіргі Румыниядағы Сигишоара) басып алды, бұл сакстардың қарсылығына нүкте қойды. Трансильванияның үш ұлтының делегаттары 14 қыркүйекте Медгиесте (қазіргі Румыниядағы Медиаш) оған құрмет көрсетті.
Бейбітшілік келісімдері
Османдықтар Боцкайдың көтерілісін пайдаланды. Лала Мехмед-паша 3 қазанда Эстергомды басып алды. Боцкайдың қолбасшысы Балинт Дрогет 17 қазанда қаланың қорғаушыларын қарсылық көрсетуді тоқтатуға мәжбүр еткен соң, өзінің Осман одақтастарының Эрсекужварға (қазіргі Словакиядағы Нове Замки) кіруіне кедергі келтірді. Боцкай 11 қарашада Пешт қаласында Лала Мехмед-пашамен кездесті. Ұлы визир Боцкайды король деп жариялап, оған корольдік тәж сыйлады, бірақ ол оны корольдік белгі ретінде қабылдаудан бас тартты. Эстергом Османдықтардың қолына тигеннен кейін Иштван Иллешази және басқа да ықпалды ақсүйектер Османдықтардың Корольдік Венгрияның жаңа территорияларын басып алуына тек Габсбургтар ғана тосқау бола алатынын түсінді. Олар Боцкайды Рудольфті тақтан түсіруді көздеген Рудольфтің інісі Маттиаспен келіссөздер жүргізуге көндірді. Шығыс округтері мен Хайдюс өкілдері бейбітшілікке қарсылық көрсеткенімен, Diet Боцкайға Венаға елшілерді жіберуге рұқсат берді. 12 желтоқсанда Боцкай 9254 Хайдюске бірлескен дворяндық құрметін берді және оларды Саболч округіндегі өзінің иеліктеріне орналастырды. Боцкайдың елшісі Иллешази 1606 жылғы 9 ақпанда Венадағы келіссөздерде келісімге келді. Корольдік сарай Корольдік Венгрияның дәстүрлі басқару жүйесін қалпына келтіруге және ақсүйектер мен қала тұрғындарының көптеген құқықтарын растауға дайын болды, бірақ Боцкайдың басшылығымен Трансильванияның тәуелсіздігін мойындауға құлық танытпады. 4 сәуірде Трансильвания Diet Боцкайға Габсбургтермен келісімге қол қоюға рұқсат берді, бірақ мамыр айында Венгрия Diet Иллешазиге Маттиаспен келіссөздерді жалғастыруды бұйырды. Келіссөздер 23 маусымда қол қойылған Вена шартымен аяқталды. Жаңа шарт протестант ақсүйектері мен қала тұрғындарының дінін еркін өркендету құқығын бекітті. Боцкай Трансильванияның мұрагерлік князі ретінде мойындалды, және Трансильванияның құрамы Саболч, Сатмар, Угоча және Берег округтері мен Токай бекінісімен кеңейтілді. Боцкай шартты 17 тамызда Кассада бекітті. Боцкай Габсбургтер мен Осман империясы арасындағы бейбіт келісімге делдалдық жасауға ниеттенді. 24 қарашада Рудольф Трансильвания княздығы Боцкайдың еркек мұрагері болмаған жағдайда да тәуелсіздігін сақтай алатынын жариялаған жаңа жарлық шығарды. Ұзақ Түрік соғысына нүкте қойған Зситваторок бейбіт шарты 11 қарашада қол қойылды.
Соңғы айлар
Боцкай 1606 жылдың көктемінде аяқтарының ауыр болғанын айтқан, бұл оның ісінуден зардап шеккенін көрсетеді. 13 желтоқсанда ол Кассаға құрылтай шақырды, бірақ төрт күннен кейін өсиетнамасын жасады. Ол мұрагерлеріне Габсбургтар Корольдік Венгрияда билік еткенше Трансильванияның тәуелсіздігін сақтауды өсиет етті. 29 желтоқсанда Кассада қайтыс болғанға дейін Балинт Дюгетті мұрагері етіп тағайындады. Боцкайдың күрт қайтысы туралы әңгімелер тарады. Хайджулар оның канцлері Михай Катайды улаған деп айыптады. Олар сондай-ақ Катайдың Боцкайдың өсиетнамасын жалғандап, жас Габор Баторидің таққа отыруына кедергі келтіргенін мәлімдеді. Хайджулар Кассаның бас алаңында Катайға шабуыл жасап, 1607 жылдың 12 қаңтарында оны кесіп өлтірді. Боцкайдың мәйітін Гюлафехерварға апару жорығы 3 ақпанда Кассадан басталды. Дюгет жорықты басқарды, бірақ Трансильвания құрылтайы оны билеуші етіп сайлауға ниет білдірмеді. Оның орнына 11 ақпанда Клуж-Напокада қарт Зигизмунд Ракоциді князь деп жариялады. Боцкай 22 ақпанда Гюлафехервардағы Святой Михаил соборында жерленді.
Отбасы
Боцкайдың әйелі Маргит, Лестар Хагимассидің (Зала округінде иеліктері бар кіші дворян) және Каталин Цсабидің қызы болды. Маргит шамамен 1560 жылы дүниеге келді. Оның өлім төсегінде жатқан анасы 1570 жылы Маргиттің қамқоршысы етіп Лестардың бауыры Кристоф Хагимассиді тағайындады. Кристоф Хагимасси Трансильваниядағы патшалық кеңестің ықпалды мүшесі еді. 1577 жылы оның бауыры қайтыс болғаннан кейін, Маргит Кристофер Баторидің (Боцкайдың қайын інісі) қамқорлығына берілді. 1579 жылы Маргит бай Тамас Варкоцқа (Батхори әулетімен туыс) тұрмысқа шықты. Варкоцтың иеліктері Бихар округіндегі Боцкайдың иеліктеріне жақын жерде орналасқан еді. Ол екі ұл туды, Тамас және Дьёрдь, бірақ Дьёрдь ғана балалық шақтың қысымын жеңіп өтті. Оның бірінші күйеуі 1583 жылдың басында қайтыс болды. 1583 жылдың соңында Маргит Боцкайға үйленген кезде, оның күйеуі үшін аза тұту мерзімі әлі аяқталмаған еді. Олардың некесінен бала болмады, бірақ Боцкай әйелін жақсы көріп, оның ұлына қамқорлық жасады. Сондай-ақ ол жесір әпкесі Сараның ұлдарын да бағып-қағуға алды. Маргит Хагимасси 1604 жылдың қыркүйек айында қайтыс болды. Вена шартынан кейін Боцкай Габсбургтың Мария Кристинасына өзі ұсыныс жасады, оның Зигизмунд Баторимен жасаған некесі бұрынғысынан жойылған еді. Ол және оның анасы ұсынысты қабылдауға дайын болды, бірақ Рудольф I одан бас тартып, "Касса қаласының мэрінің қызы Боцкайға әйел боларлық" деді. Боцкай өмірінің соңына дейін жаңа неке құру туралы ойын тастаған жоқ.
Мұра
Боцкайдың өлмес бұрын-ақ партизандары оның көтерілісін Венгрияның тәуелсіздігі үшін соғыс деп қарастырған. Архивші Янош С. Дебрецени оны 1604 жылдың желтоқсан айында жаңа Гидеон деп сипаттады. Қазіргі заманғы тарихшылардың көпшілігі оны Ракоццидің Тәуелсіздік соғысы мен 1848 жылғы Мажар революциясының алғысы болған ұлттық қозғалыстың көшбасшысы деп санайды. Басқалары, Османның одақтасы болған Боцкай, Венгрияның тәуелсіз Корольдігін қалпына келтіру үшін қару көтермеді, өйткені ол Осман билігі астындағы елге билік етуге үміттенді. Мысалы, Геза Палффидің айтуынша, венгр дворяндарының көпшілігі Габсбург монархына адал болып қалды, сондықтан Боцкайдың көтерілісін азаматтық соғыс деп сипаттау керек. Боцкай діни еркіндіктің қорғаушысы ретінде де сипатталған. 1604 жылы 14 қазанда оған қосылған хадждустар "христиандықты, елімізді және сүйікті отанымызды, әсіресе бірден-бір шынайы дінді" (яғни кальвинизмді) қорғағысы келетіндерін атап өтті. Боцкай қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай, Дюгеттің діни қызметкері Меньхарт Борнемисса Ваци оны Уәде етілген жерге кіре алмайтын жаңа Мұса деп сипаттады. Боцкай Трансильванияның алғашқы кальвинист князі болды. Оның мүсіні Женевадағы Реформация қабырғасында орналасқан.