Кіріспе
Венгрия мен Хорватияның патшасы 1342 – 1382 жылдар Луи I, сондай-ақ Ұлы Луи (Nagy Lajos; ; ) немесе Венгриялық Луи (Ludwik Węgierski; 5 наурыз 1326 – 10 қыркүйек 1382), 1342 жылдан бастап Венгрия мен Хорватияның патшасы және 1370 жылдан бастап Польшаның патшасы болды. Ол Венгрияның Карл I мен оның әйелі Польшаның Елизаветасының нәрестелік шақта өткен тұңғыш баласы еді. 1338 жылы оның әкесі мен Людовиктің анасының інісі Польшаның Казимир III арасындағы келісім-шарт Людовиктің егер інісі ұлы болмастан қайтыс болса, Польша Корольдігін мұраға алу құқығын бекітті. Осының орнына Людовик інісіне Польшаның бұрынғы онжылдықтарда жоғалтқан жерлерін қайта иеленуге көмектесуге міндетті болды. Ол 1339 – 1342 жылдар аралығында Трансильвания герцогы атағын алған, бірақ провинцияны басқармаған. 1342 жылы әкесі қайтыс болғанда Луи еңбекке қабілетті жасқа жеткен еді, бірақ оның діншіл анасы оған зор ықпал етті. Ол әкесінен орталықтандырылған мемлекет пен бай қазынаны мұра етті. Патшалықтың алғашқы жылдарында Луи литвалықтарға қарсы крест жорығын бастады және Хорватиядағы патшалық билікті қалпына келтірді; оның әскерлері татар әскерін жеңіп, оның билігін Қара теңізге қарай кеңейтті. 1345 жылы Калабрия герцогы Андрей, Неаполь королевасы Иоанна I-нің күйеуі өлтірілгенде, Луи королеваны оның өліміне кінәлі деп айыптады және оны жазалау оның сыртқы саясатының басты мақсаты болды. Ол 1347 және 1350 жылдар аралығында Неаполь Корольдігіне екі жорық ұйымдастырды. Оның әскерлері екі рет те үлкен аумақтарды басып алды, ал Луи неаполитан монархтарының дәстүрін қабылдады (Сицилия және Иерусалим королінің атағын қоса), бірақ Рим Папасы оның талаптарын мойындамады. Луидің өз бетінше жасаған әрекеттері мен оның жалдамалы әскерлерінің жасаған зұлымдықтары оның билігін Оңтүстік Италияда танымал емес етті. Ол 1351 жылы барлық әскерін Неаполь Корольдігінен шығарып алды. Әкесі сияқты Луи Венгрияны абсолютті билікпен басқарды және өзінің сарайлықтарына артықшылықтар беру үшін патшалық құқықтарын пайдаланды. Алайда ол 1351 жылғы диетада венгр дворяндарының бостандықтарын растады және барлық дворяндардың тең мәртебесін атап өтті. Сол диетада ол шаруалардың жер иелеріне төлейтін бірыңғай жалдамалық жүйесін және шаруалардың еркін қозғалу құқығын бекітті. Ол 1350 жылдары литвалықтармен, сербтермен және Алтын Ордамен соғысты, бұрынғы онжылдықтарда жоғалған шекаралардағы аумақтар бойынша венгр монархтарының билігін қалпына келтірді. Ол 1358 жылы Венеция Республикасын Далмация қалаларынан бас тартуға мәжбүр етті. Ол сондай-ақ Босния, Молдавия, Валахия және Болгария мен Сербияның кейбір аймақтарындағы билеушілерге билігін кеңейтуге тырысты. Бұл билеушілер кейде оған мәжбүрлеумен немесе ішкі қарсыластарына қарсы қолдау күтіп, мойынсұнуға дайын болды, бірақ Луидің бұл аймақтардағы билігі оның билігінің көп бөлігінде тек номиналды болды. Оның түркі және православиелік бағыныстыларын католицизмге айналдыруға тырысуы Балқан мемлекеттерінде оның танымалдылығын төмендетті. 1367 жылы Луи Печте университет құрды, бірақ оны ұстап тұру үшін жеткілікті қаржы таба алмағандықтан екі онжылдықтан кейін жабылды. 1370 жылы Луи інісі қайтыс болғаннан кейін Польшаны мұра етті. Ұлдары болмағандықтан, ол өзінің азаматтарының Венгрия мен Польшада оның орнын басуға қыздарының құқығын мойындауын қалады. Осы мақсатта ол 1374 жылы поляк дворяндарының бостандықтарын анықтайтын Кошице (қазіргі Словакиядағы Кошице) привілегін шығарды. Алайда оның билігі Польшада танымал болмады. Венгрияда ол патшалық еркін қалаларға сот төрешілерін жоғары сотқа жіберуге және жаңа жоғары сот құруға рұқсат берді. Тері ауруынан зардап шеккен Луи өмірінің соңғы жылдарында одан да діндар болды. Батыс шикасының басында ол Урбан VI-ны заңды папа деп таныды. Урбан Иоаннаны тақтан түсіріп, Луидің туысы Чарльз Дюраццоны Неаполь тағына отырғызғаннан кейін, Луи Чарльзқа патшалықты басып алуға көмектесті. Венгрия тарихында Луи көптеген ғасырлар бойы "жағалауларын үш теңіз жуған" империяны басқарған ең қуатты венгр монархы ретінде еске алынды.
Louis I, also Louis the Great (Nagy Lajos; ; ) or Louis the Hungarian (Ludwik Węgierski; 5 March 132610 September 1382), was King of Hungary and Croatia from 1342 and King of Poland from 1370. He was the first child of Charles I of Hungary and his wife, Elizabeth of Poland, to survive infancy. A 1338 treaty between his father and Casimir III of Poland, Louis's maternal uncle, confirmed Louis's right to inherit the Kingdom of Poland if his uncle died without a son. In exchange, Louis was obliged to assist his uncle to reoccupy the lands that Poland had lost in previous decades. He bore the title of Duke of Transylvania between 1339 and 1342 but did not administer the province. Louis was of age when he succeeded his father in 1342, but his deeply religious mother exerted a powerful influence on him. He inherited a centralized kingdom and a rich treasury from his father. During the first years of his reign, Louis launched a crusade against the Lithuanians and restored royal power in Croatia; his troops defeated a Tatar army, expanding his authority towards the Black Sea. When his brother, Andrew, Duke of Calabria, husband of Queen Joanna I of Naples, was assassinated in 1345, Louis accused the queen of his murder and punishing her became the principal goal of his foreign policy. He launched two campaigns to the Kingdom of Naples between 1347 and 1350. His troops occupied large territories on both occasions, and Louis adopted the styles of Neapolitan sovereigns (including the title of King of Sicily and Jerusalem), but the Holy See never recognized his claim. Louis's arbitrary acts and atrocities committed by his mercenaries made his rule unpopular in Southern Italy. He withdrew all his troops from the Kingdom of Naples in 1351. Like his father, Louis administered Hungary with absolute power and used royal prerogatives to grant privileges to his courtiers. However, he also confirmed the liberties of the Hungarian nobility at the Diet of 1351, emphasizing the equal status of all noblemen. At the same Diet, he introduced an entail system and a uniform rent payable by the peasants to the landowners, and confirmed the right to free movement for all peasants. He waged wars against the Lithuanians, Serbia, and the Golden Horde in the 1350s, restoring the authority of Hungarian monarchs over territories along frontiers that had been lost during previous decades. He forced the Republic of Venice to renounce the Dalmatian towns in 1358. He also made several attempts to expand his suzerainty over the rulers of Bosnia, Moldavia, Wallachia, and parts of Bulgaria and Serbia. These rulers were sometimes willing to yield to him, either under duress or in the hope of support against their internal opponents, but Louis's rule in these regions was only nominal during most of his reign. His attempts to convert his pagan or Orthodox subjects to Catholicism made him unpopular in the Balkan states. Louis established a university in Pécs in 1367, but it was closed within two decades because he did not arrange for sufficient revenues to maintain it. Louis inherited Poland after his uncle's death in 1370. Since he had no sons, he wanted his subjects to acknowledge the right of his daughters to succeed him in both Hungary and Poland. For this purpose, he issued the Privilege of Koszyce (now Košice in Slovakia) in 1374 spelling out the liberties of Polish noblemen. However, his rule remained unpopular in Poland. In Hungary, he authorized the royal free cities to delegate jurors to the high court hearing their cases and set up a new high court. Suffering from a skin disease, Louis became even more religious during the last years of his life. At the beginning of the Western Schism, he acknowledged Urban VI as the legitimate pope. After Urban deposed Joanna and put Louis's relative Charles of Durazzo on the throne of Naples, Louis helped Charles occupy the kingdom. In Hungarian historiography, Louis was regarded for centuries as the most powerful Hungarian monarch who ruled over an empire "whose shores were washed by three seas".
Балалық шағы мен жастық шағы (13261342)
1326 жылдың 5 наурызында дүниеге келген Людовик – Карл I мен оның әйелі Елизаветаның үшінші ұлы. Ол әкесінің інісі, Тулуза епискобы Луи, 1317 жылы қасиетті деп жарияланған. Ата-анасының аға ұлы Чарльз, Людовик туғанға дейін қайтыс болды. 1329 жылы ағасы Ладиславтың қазасынан кейін Людовик әкесінің мұрагері атанды. Ол өз заманының талаптарына сай, жан-жақты білім алды және француз, неміс және латын тілдерін үйренді. Тарих пен астрологияға ерекше қызығушылық танытты. Вроцлавтан келген Николай есімді дін қызметкері оған христиан дінінің негізгі қағидаларын үйретті. Алайда, Людовиктің діни ынтасы анасының ықпалымен байланысты. Патшалық жарғысында Людовик бала кезінде патша сарайындағы Питер Похарос атты сақшысы оны жиі иығына көтеріп жүретінін еске алады. Оның екі ұстазы – Николай Дрогет және Николай Таполчани 17 сәуірде Вишеградта патша отбасын өлтіруге тырысқан Фелициан Зах кезінде Людовик пен оның інісі Андрейдің өмірін сақтап қалды. Людовик әкесі мен Богемияның Иоанн арасындағы одақ шартына қол қойғанда тоғыз жаста болды. Бір жылдан кейін Людовик әкесіне еріп Австрияға жорық жасады. 1338 жылдың 1 наурызында Иоанн Богемияның ұлы және мұрагері, Моравия маркграфы Карл, Венгрияның Карл I және Людовикпен Вишеградта жаңа келісімге келді. Келісімге сәйкес, Моравия маркграфы Карл I-нің ұлдары, егер Казимир III ұлсыз қайтыс болса, анасының інісі Казимир III Польшаның тағына отыру құқығын мойындады. Людовик сондай-ақ маркграфтың үш жасар қызы Маргаритаға үйленеді деп уәде берді. Казимир III-нің бірінші әйелі, Литваның Альдонасы 1339 жылдың 26 мамырында қайтыс болды. Екі белгілі поляк ақсүйекі – Краков канцлері Збигнев және Шпицимир Леливита, ұлы жоқ Казимирді өзінің әпкесі Елизавета мен оның ұрпақтарын мұрагер етіп тағайындауға көндірді. 15 ғасырға жататын Ян Длугош айтуынша, Казимир Краковта жалпы сейм өткізіп, онда «жинаған дінбасылар мен ақсүйектер» Людовикті Казимирдің мұрагері деп жариялады, бірақ сеймге сілтеме жасау – тарихи қателік. Тарихшы Пол В. Кнолл Казимирдің өзінің қыздарына немесе Пиаст әулетінің кіші тармағының өкіліне қарағанда, қарындасының отбасын артық көретінін жазды, себебі ол Тевтон орденіне қарсы Венгрия патшасының қолдауын қамтамасыз етуді қалады. Людовиктің әкесі мен інісі Казимир III-тің ұлы болмаған жағдайда Людовикті мұрагер етіп тағайындайтын келісімге Вишеградта шілде айында қол қойды. Қарсылығында Карл I Людовиктің поляк ақшасын жұмсамай Померанияны және Тевтон орденіне жоғалтқан басқа да поляк жерлерін қайта басып алуға және Польшадағы патшалық әкімшілігінде поляктарды ғана жұмысқа алуға уәде берді. 1339 жылы Людовик әкесінен Трансильвания герцогы атағын алды, бірақ ол провинцияны басқармады. Сол жылы шыққан патшалық жарғыға сәйкес, Людовиктің болашақ әйелі, Богемияның Маргаритасы Венгрия патша сарайында тұрды. Людовиктің жеке герцогтық сарайы алғаш рет 1340 жылғы патшалық жарғыда айтылған.
Бірінші жылдар (13421345)
Карл I 1342 жылдың 16 шілдесінде қайтыс болды. Бес күннен кейін Эстергом архиепискобы Чсанад Телегди Секешфехерварда Людовикті Венгрияның қасиетті тәжімен патша етіп тақты. Людовик көп жасқа толғанға қарамастан, оның анасы Елизавета онжылдықтар бойы "бірқатар регент ретінде әрекет етті", өйткені ол оған күшті ықпал етті. Людовик патшалық билікті нығайтып, билігінің соңғы онжылдықтарында парламентті өткізбей билік жүргізген әкесінен бай қазына мұра етті. Луи жер берудің жаңа жүйесін енгізді, бұл дәстүрлі құқыққа қайшы келетін грант алушының ағалары мен басқа туыстарын сыйға тартудан болдырмады: егер грант алушының соңғы еркек ұрпақтары қайтыс болса, мұндай мүліктер тәжге берілді. Екінші жағынан, Людовик жиі "қызды ұлына көтереді", яғни қызға әкесінің меншігін мұра етуге рұқсат берді, дегенмен дәстүрлі заң бойынша, ұлдары жоқ қайтыс болған дворянның жер меншігі оның туыстарына мұрагерлік етуге тиіс еді. Луи бұл мәртебені көбінесе өзінің сүйіктілерінің әйелдеріне берді. Луи сондай-ақ жер иелеріне өздерінің иеліктерінде өлім жазасын қолдануға жиі рұқсат берді, бұл округтердегі төрешілердің өкілеттігін шектеді. 1342 жылдың қыркүйегінде Людовиктің марқұм әкесі Уильям Дюгеттің ықпалды кеңесшісі қайтыс болды. Ол өзінің жер меншігін ағасы Николасқа мұра етті, бірақ Людовик сол жерлерді тәркіледі. Күздің соңында Людовик әкесі Трансильванияның воеводасы Томас Сесеньиді қызметінен босатты, бірақ Сесеньидің әйелі патша анасының алыс туысы болды. Луи Лакфилерді ерекше жақсы көретін: отбасының сегіз мүшесі оның билігі кезінде жоғары лауазымдарды атқарған. Эндрю Лакфи Людовик патшалық құрған алғашқы соғыста патша әскерінің қолбасшысы болды. 1342 жылдың аяғында немесе 1343 жылдың басында Сербияға басып кірді және әкесі билік құрған кезде жоғалған Мацсо банатын қалпына келтірді. Неаполь патшасы Роберт 1343 жылы 20 қаңтарда қайтыс болды. Ол өсиетінде өзінің немересі Жоанна І-ді өзінің жалғыз мұрагері деп жариялады, Луидің кіші інісі Андрейді, Жоаннаның күйеуі, қос билеуші болудан алып тастады. Луи мен оның анасы мұны Неаполь мен Венгрияның марқұм патшалары арасындағы бұрынғы келісімнің бұзылуы деп қарастырды. Ол күйеуінің әкесі Моравиялық Карлге барып, оны Андрейдің мүддесін қорғауға Неаполь патшалығының билеушісі, Карлдің бұрынғы ұстазы Рим папасы Климент VI-ға өтініш жасауға көндірді. Луи өзінің Неаполиттік туыстары мен патшалықтың жоғары лауазымды адамдарына елшілерін жіберіп, оларды ағасының мүддесін қорғауға шақырды. Олардың анасы Елизавета жаз айында Неапольге кетіп, өзімен бірге патшаның барлық қазынасын, оның ішінде күміс пен алтыннан да көп алып кетті. Италияда жеті ай болған кезінде ол тек енесін және папаны Андрейді Жоаннаның күйеуі ретінде таққа отырғызуға уәде беруге көндірді. Жақсылап қарасақ, сол кездегі Иоанн Кюкульеліктің хроникасына сәйкес, Людовик 1344 жылы жазда салық төлеуден бас тартқан Трансильвания сакстары тобына қарсы алғашқы жорығын бастады және оларды мойынсұнуға мәжбүр етті. Трансильванияда болған кезінде Николай Александр, Валахияның билік басындағы князі Басарабтың ұлы, Брассода (қазіргі Румыниядағы Брашов) әкесі атынан Людовикке адалдық ант берді; осылайша, венгр монархтарының Валахияға билігі, кем дегенде, сыртқы жағынан қалпына келтірілді. 1344 жылы желтоқсанда Людовик тәулік бойы литвалықтарға қарсы соғысқа қатысады. Крестшілер, соның ішінде Иоанн Богемия, Карл Моравия, Петр Бурбон, Вильгельм Геннаут және Голландия Вильнюсті қоршап алды. Алайда литвалықтардың Тевтон ер азаматтарының жерлеріне басып кіруі оларды қоршауды көтеруге мәжбүр етті. 1345 жылдың ақпан айының соңында Людовик Венгрияға оралды. Ол Секелидің графы Андрей Лакфиді Алтын Орданың жерлеріне басып кіруге жіберді. Бұл татарлардың Трансильвания мен Сзепелиге (қазіргі Словакиядағы Спиш) қарсы жасаған шабуылына кек алу үшін болды. Лакфи мен оның әскері негізінен Секелиден құралған жауынгерлер 1345 жылы 2 ақпанда үлкен татар әскерін жеңді. Мажар жауынгерлері өздерінің жорығында жеңіске жетіп, жергілікті татар басшысын, ханның қайын інісі Атламишты, бас жарып өлтіріп, татарларды жағалауға қарай қашуға мәжбүр етті. Алтын Орда Днестр өзенінің артына сүрінді, содан кейін Алтын Орданың Шығыс Карпат пен Қара теңіз арасындағы жерлерді бақылауы әлсіреп қалды. Луидің ағасы мен қайын атасы (Польшаның Казимир III және Моравияның Карл) арасындағы қақтығыс сәуір айында Польша мен Богемия арасындағы соғысқа әкелді. Осы соғыста Людовик 1339 жылғы келісімге сәйкес Польшадағы әскерлеріне күш қосты. Людовик әскерлері Польшада және татарларға қарсы соғысқанда, Людовик маусым айында Хорватияға жорық жасап, кешіккен Иван Нелипацтың бұрынғы ордасы Книнды қоршап алды, ол Людовиктің әкесіне сәтті қарсылық көрсеткен, оның жесірі мен ұлын басылысуға мәжбүр етті. Корбавия графтары және басқа хорват дворяндары да Хорватияда болған кезде оған мойынсұнды. Задар қаласы Венеция Республикасына қарсы көтеріліс жасап, оның билігін қабылдады. Людовик осы уақытта Вишеградқа оралды. Ол Босния баны II Степанды Задар қаласының тұрғындарына көмектесу үшін жіберді, бірақ бан венециялықтарға қарсы күреспеді.
Неаполиттік науқандар (13451350)
Луидің інісі Андрей 1345 жылдың 18 қыркүйегінде Аверсада өлтірілді. Луи мен анасы королева Иоанна I, Таранто князі Роберт, Дюраццо герцогі Чарльз және Анжу Капетиялық үйінің Неаполь тармақтарының басқа мүшелерін Андрейге қарсы сөз байласуда айыптады. 1346 жылдың 15 қаңтарында Людовик VI Климент Папаға жазған хатында пападан «ерін өлтірген» патшайымды тақтан түсіруді талап етті, оның орнына оның шарана ұлы Андреяның ұлы Чарльз Мартельді отырғызуды сұрады. Луи сондай-ақ өзінің немере інісінің кәмелетке толмаған кезінде корольдіктің регенттігін талап етті, бұл оның Роберт Зергердің әкесі Карл II-нің тұңғыш ұлынан шыққан тікелей ұрпағы екенін көрсетеді. Ол тіпті Неаполь патшаларының Киелі Таққа төлейтін жылдық салық мөлшерін арттыруға уәде берді. Папа Андрейдің өлімін толыққанды тергемеген соң, Луи Оңтүстік Италияға жорық жасауға шешім қабылдады. Ол жорыққа дайындалу үшін 1346 жылдың жазына дейін Анконаға және Италияның басқа қалаларына елшілерін жіберді. Италияда келіссөздер жүргізіліп жатқанда, Луи Задарды босату үшін Далмацияға аттанды, бірақ венециялықтар оның қолбасшыларына пара берді. 1 шілдеде қала тұрғындары қоршаудан шығып, қоршау сақтаушыларға шабуыл жасағанда, король әскері араласпады, ал венециялықтар қала қабырғасының сыртындағы қорғанысты жеңді. Луи кері қайтты, бірақ Далмациядан бас тартпады, бірақ венециялықтар өтемақы ретінде 320 000 алтын флорин төлеуді ұсынды. Алайда Луиден әскери қолдау болмағандықтан, Задар 1346 жылдың 21 желтоқсанында венециялықтарға берілді. Луи Жоаннаға қарсы соғыстың басында Италияға бірінен соң бірі шағын экспедицияларды жіберді, өйткені ол өткен жылы ашаршылықтан зардап шеккен итальяндықтарды мазаламағысы келмеді. Оның алғашқы әскерлері 1347 жылдың 24 сәуірінде Нитра епископы Николай Вашаридің (қазіргі Нитра, Словакия) басшылығымен аттанды. Луи сондай-ақ неміс жалдамалыларын жалдады. Ол 11 қарашада Вишеградтан жолға шықты. Удин, Верона, Модена, Болония, Урбино және Перуджа арқылы өтіп, ол 24 желтоқсанда оған бағынған Л’Аквила маңындағы Неаполь патшалығына кірді. Королева Жоанна қайтадан тұрмысқа шығып, Тарантолық Луиге үйленді және 1348 жылдың 11 қаңтарында Марсельге қашты. Олардың басқа туыстары Роберт Таранто мен Чарльз Дюраццо Луиге мойынсұну үшін Аверсаға келді. Луи оларды жылы қабылдап, ағалары Филипп Таранто мен Луи Дюраццоны оларға қосылуға көндірді. Олар келгеннен кейін, сол заманда өмір сүрген Доменико да Гравинаның айтуынша, «Луи патшаның күлкісі ең қатал мінезге айналды, ол князьдерге деген шынайы сезімдерін қорқынышты сөздермен ашты, оларды ол осы уақытқа дейін жасырып келген». Ол бұрынғы айыптауларын қайталап, ағасының өліміне туыстарын кінәлады және оларды 22 қаңтарда тұтқындады. Келесі күні Луидің бұйрығымен Жоанна I-нің қарындасы Марияның күйеуі Чарльз Дюраццоның басы кесілді. Басқа князьдар тұтқындалып, Луидің шарана немере інісі Чарльз Мартельмен бірге Венгрияға жіберілді. Луи ақпанда Неапольге аттанды. Қала тұрғындары оған салтанатты түрде кіруді ұсынды, бірақ ол бас тартты, егер салықты көтермесе, әскеріне қаланы тонауға рұқсат беремін деп қорқытты. Ол Неаполь патшаларының дәстүрлі атақтарын қабылдады – «Сицилия мен Иерусалимнің патшасы, Апулия герцогы және Капуа князі» және патшалықты Кастель-Нуоводан басқарды, өзінің жалдамалыларын ең маңызды бекіністерде орналастырды. Доменико да Гравинаның айтуынша, ол ағасының өліміне қатысы бар барлық қылмыскерлерді ұстау үшін ерекше қатыгез тергеу әдістерін қолданды. Жергілікті асыл отбасылардың көпшілігі (оның ішінде Балзос пен Сансеверинолар) онымен ынтымақтастық жасаудан бас тартты. Папа Луидің Неапольдегі билігін растаудан бас тартты, бұл Луидің билігімен екі қуатты патшалықты біріктіруге мүмкіндік бермес еді. Рим папасы мен кардиналдар Кардиналдар алқасының ресми отырысында королева Жоанна күйеуін өлтіргені үшін кінәсіз деп жариялады. Қара өлімнің келуі Луиге мамыр айында Италиядан кетуге мәжбүр етті. Ол Ульрих Вольфхардты Неаполь губернаторы етіп тағайындады, бірақ оның жалдамалылары Иоанна I мен оның күйеуінің қыркүйекте оралуына кедергі жасамады. 5 тамызда Венециямен сегіз жылға соғыс тоқтату туралы келісімге қол қойған Луи 1349 жылдың соңында Трансильвания воеводасы Стивен Лакфидің басшылығымен Неапольге жаңа әскер жіберді. Лакфи Капуа, Аверса және басқа да Иоанна I-ге жоғалған бекіністерді қайтадан басып алды, бірақ оның неміс жалдамалыларының көтерілісі оны Венгрияға оралуға мәжбүр етті. Сол кезде қара өлім Венгрияға жетті. Эпидемияның бірінші толқыны маусымда аяқталды, бірақ ол қыркүйекте қайта келді, Луидің бірінші әйелі Маргаританы өлтірді. Луи де ауырған, бірақ обадан аман қалды. Қара өлім тыныш Венгрияда Еуропаның басқа бөліктеріне қарағанда аз қырып салғанмен, 1349 жылы халықтан бос қалған аймақтар болды және келесі жылдары жұмыс күшіне деген сұраныс артты. Луи Папа Клименттен Жоаннаны тақтан түсіруді талап етсе, Неаполь патшалығынан бас тартатынын ұсынды. Папа бас тартқаннан кейін, Луи 1350 жылдың сәуірінде екінші Неаполь жорығына аттанды. Ол Барлеттада әскер күтіп тұрғанда жалдамалылары арасында болған көтерілісті бастырды. Неапольге қарай жорық жасағанда, ол көптеген қалаларда қарсылыққа тап болды, өйткені оның алғы шебіндегі Стивен Лакфи басқаратын әскерлер олардың қатыгездігімен танымал болды. Жорық барысында Луи жеке өзі шабуылдарға қатысып, әскерлерімен бірге қала қабырғаларына өрледі, өзінің өмірін қауіпке тілді. Каноза-ди-Пульяны қоршағанда, Луи қорғаушылардың бірі оны таспен ұрғанда баспалдақтан орға түсті. Ол өзінің бұйрығымен суды қарап, ағысқа түсіп кеткен жас сарбазды құтқару үшін ойланбастан өзенге секірді. Аверса қоршауы кезінде Луидің сол аяғына жебе тиді. 3 тамызда Аверсаға венгр әскерлері басып алғаннан кейін королева Жоанна және оның күйеуі тағы да Неапольден қашты. Алайда Луи Венгрияға оралуға шешім қабылдады. Сол заманда өмір сүрген тарихшы Маттео Вилланидың айтуынша, Луи ақшасы таусылғаннан және жергілікті халықтың қарсылығына тап болғаннан кейін «бетін жоғалтпай патшалықтан кетуге» тырысты. 1350 жылғы мерекелікке арналған салтанатты шараға қатысу үшін Луи Римге сапар жасады. Ол 1350 жылдың 25 қазанында Будаға келді. Киелі Тақтың делдалы арқылы Луидің және королева Жоаннаның күйеуі Луи Тарантоның елшілері алты айға соғыс тоқтату туралы келісімге қол қойды. Папа королеваның күйеуінің өліміне қатысы барлығын қайтадан тергеуге уәде берді және оған тұтқындалған неапольдік князьдер үшін 300 000 алтын флорин төлеуді бұйырды.
Кеңейту (13501358)
Казимир III Польшадан Людовикті Литвалықтармен соғысқа араласуға шақырды, олар бұрынғы жылдары Брест, Владимир-Волынский және Галич және Лодомериядағы басқа да маңызды қалаларды басып алған болатын. Екі монарх Казимир қайтыс болғаннан кейін Галич пен Лодомерия Венгрия Корольдігіне қосылатынына келісті. Казимир сондай-ақ, егер Казимир ұл туса, екі патшалықты 100 000 флоринге сатып алуға Людовикке рұқсат берді. 1351 жылдың маусым айында Людовик әскерін Краковқа бастап барды. Казимир ауырып қалғандықтан, Людовик біріккен поляк және венгр әскерінің жалғыз қолбасшысы болды. Ол литвалық князь Кестутистің жерлеріне шілде айында басып кірді. Кестутис 15 тамызда Людовиктің билігін қабылдады және бауырларымен бірге Будада крещениеден өтуге келісті. Алайда, поляк және венгр әскерлері кері қайтарылғаннан кейін Кестутис уәделерін орындауға ештеңе істемеді. Кестутисті басып алуға тырысқан Людовик қайтып келді, бірақ литвалықтарды жеңе алмады, тіпті оның одақтастарының бірі Болеслав III Плоцк шайқаста қаза болды. Людовик 13 қыркүйекке дейін Будаға оралды. Папаның өкілі Людовикке келіп, оны сербтердің императоры Стефан Душанға қарсы соғыс жүргізуге көндірді, ол өзінің рим-католик азаматтарын қайта крещениеден өтіп, серб православие шіркеуіне қосылуға мәжбүр етті. Венгрия ақсүйектерінің наразылығын шешу үшін Людовик 1351 жылдың соңында Сейм өткізді. Ол 1222 жылғы Алтын бұқаның бірден басқа барлық ережелерін бекітті, барлық ақсүйектер оның патшалықтарында бірдей бостандықтарға ие екенін мәлімдеді. Ол тек ұлы жоқ ақсүйектердің мұралық жерлерін еркін мұра етіп беруге рұқсат еткен ережені ғана қабылдамады. Оның орнына ол мұрагерлік жүйені енгізді, еркек ұрпағы жоқ дворянның мүлкі оның туыстарына немесе егер Таққа еркек туыстары болмаса, оның өлімінен кейін берілетінін белгіледі. Сол Сеймде Людовик барлық жер иелеріне өздерінің жері бар шаруалардан "тоғызыншыны", яғни белгілі бір ауыл шаруашылығы өнімдерінің оннан бір бөлігін жинауды бұйырды. Екінші жағынан, ол барлық шаруалардың басқа жер иелерінің қожалықтарына еркін көшу құқығын бекітті. 1351 жылы Людовик пен Неапольдің патшалық жұбы арасындағы "жалпы келісімді" замандасы Николо Аккаяоли "екі жақ та қабылдады" деп жазды. Жоанна I күйеуімен Неаполь патшалығына оралды, ал Людовик әскерлері кері қайтарылды. Людовик тіпті Жоанна I тұтқындалған неаполитандық княздерді босату үшін төлейтінін уәде еткен төлемнен бас тартып, "соғысқа ашкөздік үшін емес, бауырының өлімі үшін барғанын" айтты. Людовик өзінің ата-бабасы Анжулық Карл Мартельдің (Неапольдік Карл II-нің тұңғыш ұлы) атақтарын сақтап, өзін "Салерноның ханзадасы және Монте-Сант-Анджелоның иесі" деп атады. Казимир III Бельцті қоршауға алды, ал Людовик 1352 жылдың наурыз айында өзінің ағасына қосылды. Форт берілместен аяқталған қоршау кезінде Людовик басына ауыр жарақат алды. Литваның Ұлы князі Альгирдас Подолияға шабуыл жасаған татар жалдамалыларын жалдады, Людовик Трансильванияға татар шапқыншылығынан қорқып Венгрияға оралды. Папа Климент май айында литвалықтар мен татарларға қарсы крест жорығын жариялады, Людовикке келесі төрт жыл ішінде шіркеу кірістерінен ондық жинауға рұқсат берді. Рим папасы өзінің жомарттығы мен тұтқынға алынған неаполитандық княздердің босатылуы арасындағы байланысты атап өтіп, "осылай ұзақ мерзімге оннан бір бөлігін ешқашан бермегенін" айтты. Сондай-ақ папа Людовикке өз патшалығының шекарасында орналасқан жалған тәңірлерге табынушылар мен шиизамиктердің жерлерін басып алуға рұқсат берді. Людовик 1352 жылдың қазан айында Генуя Республикасымен одаққа қол қойғанмен, Генуя-Венеция соғысына араласпады, өйткені оның 1349 жылғы Венециямен келісім-шарты әлі де күшінде болды. 1353 жылы Людовик өзінің вассалы Степан II-нің қызы Босниялық Елизаветаға үйленді. Тарихшы Гюла Кристо бұл неке Людовиктің Балқан түбегіндегі істерге қызығушылығын қайтадан көрсеткенін айтады. 1353 жылдың қараша айының соңында ол Золиом округінде (қазіргі Словакия) аң аулап жүргенде, қоңыр аю оған шабуыл жасап, аяғына 24 жарақат салды. Людовиктің өмірін хан сарайының Жохан Бесенье деген салт аттысы құтқарды. Маттео Вилланидың айтуынша, Людовик 1354 жылы сәуір айында 200 000 атты әскерді бастап, Алтын Ордаға қарсы жорыққа аттанды. Тарихшы Иван Бертеньидің айтуынша, жас татар билеушісі Жани Бег Венгрияға қарсы соғыспай, бейбіт келісімге қол қоюға келісті. Бұл жорық пен келісім туралы басқа бірде-бір негізгі деректе айтылмаса да, 1354 жылдан кейін татарлар Трансильванияға қарақшылық шабуылдар жасаған жоқ, бұл Вилланидің хабарламасының сенімді екенін көрсетеді. Сол жылы Людовик Сербияға басып кірді, Стефан Душан сәтті шапқыншылықты тойтарды, солтүстіктегі өзінің бастапқы шекараларын сақтап, тіпті кеңейтті. Душан қысымға ұшырап, Рим папасының билігін мойындау үшін Әулие Тақпен келіссөздер бастады. Душанмен бейбіт келісім 1355 жылдың мамыр айында жасалды. Келесі жылы Людовик литвалықтарға қарсы күресу үшін Казимир III-ке күш жіберді, ал венгр әскері Австрия герцогі Альберт II-ге Цюрихке қарсы қолдау көрсетті. Венециялық делегаттар Людовикке Далмация үшін 6-7 000 алтын дукат өтемақы ұсынды, бірақ Людовик провинцияны қайта басып алу жоспарынан бас тартты. Ол Австрияның Альберт II-сімен және Аквилея патриархы Николаспен Венецияға қарсы одаққа қол қойды. Оның бұйрығымен Хорват ақсүйектері Стефан Душанның әйелі Елена мұра еткен Далмациялық Клис бекінісін қоршап алып басып алды. 1356 жылдың жазында Людовик формальды түрде соғыс жарияламастан венециялық аумақтарға басып кірді. Ол 27 шілдеде Тревизоны қоршауға алды. Жергілікті ақсүйек Джулиано Бальдакино Людовиктің әр таңда Sile өзенінің жағасында хат жазғанда жалғыз отыратынын байқады. Бальдакино венециялықтарға оны 12 000 алтын флорин мен Кастельфранко Венето үшін өлтіруді ұсынды, бірақ олар оның жоспарларының егжей-тегжейін олармен бөліспегендіктен ұсыныстан бас тартты. Людовик күзде Будаға оралды, бірақ оның әскерлері қоршауды жалғастырды. Папа Иннокентий VI венециялықтарды Венгриямен бейбітшілікке келуге шақырды. Папа Людовикті "Шіркеудің туын алып жүрушісі" етіп тағайындады және оған Папалық штаттардағы Франческо II Орделаффи және басқа да көтерілісшіл ақсүйектерге қарсы күресу үшін үш жылдық ондық жинауға рұқсат берді. Людовик Папаның Италиядағы әскерлеріне қолдау көрсету үшін Николас Лакфи басқаратын әскерді жіберді. Людовик 1357 жылдың шілде айында Далмацияға жорық жасады. Сплит, Трогир және Шибеник тез арада венециялық губернаторлардан құтылып, Людовикке бағынды. Ұзақ қоршаудан кейін Людовиктің әскері қала тұрғындарының көмегімен Задарды да басып алды. Боснияның бірінші патшасы Твртко I, Людовиктің әкесінің орнына 1353 жылы келген, Людовикке Батыс Хумды берді, ол осы аумақты әйелінің құдайы ретінде талап етті. 18 ақпан 1358 жылы Задар шартнамасында қол қойылды, онда Венеция Республикасы Людовикке пайдасы үшін Кварнер шығанағы мен Дураццо арасындағы барлық Далмациялық қалалар мен аралдардан бас тартты. Рагуза Республикасы да Людовиктің билігін қабылдады. Далмациялық қалалар Людовикке жылдық салық төлеп, теңіз қызметін көрсетуге міндетті, өзін-өзі басқаратын қауымдастықтар болып қалды, сонымен қатар Людовик венециялықтардың билігінде енгізілген барлық сауда шектеулерін жойды. Рагуза саудагерлері Венгрия мен Сербия арасында соғыс болған жағдайда да Сербияда еркін сауда жасауға құқылы болды.
Балқандағы соғыстар (13581370)
Сербия Стефан Душанның қайтысынан кейін ыдырай бастады. Маттео Вилланидың сөзіне қарағанда, 1350-ші жылдардың соңында серб билеушісі өзінің күшті (аты аталмаған) қарсыласына қарсы венгрлік көмек сұрады. Тарихшылар Джон В. А. Файн мен Пал Энгель серб билеушісі Растислалич әулетінің мүшесі болғандығын жазады; Гюла Кристо мен Иван Бертеньи оны Лазар Хребелянович деп атайды. 1358 жылғы патшалық жарғыларда венгр әскерлерінің 1358 жылдың қазан айында Сербияда соғысқандығы көрсетілген. Келесі жазда Людовик де Сербияға жорық жасады, бірақ Сербияның Стефан Урош V шайқастан жалтарды. Людовик патша әскерімен 1359 жылдың қарашасы мен 1360 жылдың қаңтарында Трансильванияда болды, бұл оның Валахияға немесе басқа көршілес аймаққа қарсы әскери жорықты жоспарлап отырғанын көрсетеді. 1360 жылғы жарғыда румын воеводасы Джулештилік Драгош, жергілікті румындардың көтерілісінен кейін Людовиктің Молдавиядағы үстемдігін қайта орнатты. Молдавиялық көптеген жылнамаларға сәйкес, кейде Джулештилік Драгош, кейде Бедеулік Драгош ретінде танылатын Драгош өзінің сүйегі басқарған "Венгр елінен, Марамурештен" шығып, 1359 жылы Молдавия өзенінің аңғарында қоныстанды, Карпат тауларын кесіп өтті. Осы жылнамалар Драгоштың бұл "түсуін" Молдавия княздығының дамуына қатысты шешуші қадам ретінде көрсетті. Тағы бір румын воеводасы Богдан, 1340 жылдары Людовикке қарсы көтеріліп, патшаға адал румын жер иелерінің иеліктерін тонаған, 1360 жылдардың басында Венгриядан шығып, Молдавияға шабуыл жасады. Богдан Луидің вассалы Драгоштің ұрпақтарын княздықтан қуды. Иоанн Кюкюллеге сәйкес, Людовик Богданға қарсы бірнеше жорық ұйымдастырды, бірақ олардың күндерін анықтау мүмкін емес. Богдан Молдавияны тәуелсіз князь ретінде басқарды. Рим папасының өтініші бойынша Людовик Венгрия әскерлерін Бернабо Висконти әскерлері қоршап алған Болоньяны босатуға жіберді. Висконти қоршауды жойғаннан кейін, Людовиктің жалдамалы әскерлері аймақты тонады және папаның легатымен ынтымақтастық жасаудан бас тартты; Людовик әскердің қолбасшысын түрмеге қамады. Император Карл IV пен Австрия герцогы Рудольф IV арасындағы қақтығыстан кейін, императорды Луи немесе Рудольфтің пайдасына тақтан түсіру туралы әңгіме тарады. Карл IV, Рудольф IV және Людовик май айында Нагишембатқа (қазіргі Словакиядағы Трнава) жиналды. Император мен герцог өзара бір-бірінің иеліктеріне қатысты талаптарынан бас тартты. Людовик сондай-ақ императорды Польшадағы Плоцк герцогтығынан бас тартуға көндірді. 1360 жылы Людовик Венгриядағы еврейлерді католик дініне өткізуді шешті. Қарсылыққа тап болғаннан кейін, оларды өз елінен қуды. Олардың жылжымайтын мүлігі тәркіленді, бірақ оларға жеке мүліктерін алып кетуге және алған қарыздарын қайтаруға рұқсат берілді. Тарихшы Рафаэль Патайдың айтуынша, 14 ғасырда Еуропада мұндай жағдай болған емес. 1361 жылдың тамызында император Карл IV пен Австрияның Рудольф IV Людовиктің одақтасы болған Аквилея патриархына қарсы одақтастық шартына қол қойды. Венгрияның батыс шекарасында коалиция құрылуынан қорқып, Людовик өзінің бұрынғы қарсыласы Луи Таррантоны (Жоанна I күйеуі) Будаға кем дегенде бір ағайынды жіберуін сұрады және Рудольф IV пен патриархтың арасында келісімге келуге көмектесті. Ян Длугостың жылнамасында айтылғандай, Прагада Людовиктің елшілерімен кездесу кезінде император Карл Людовиктің анасы туралы қорлайтын сөз айтты. Людовик кешірім сұрады, бірақ император жауап бермеді. Богемияға қарсы соғысқа дайындалу үшін Людовик патша әскерін жұмылдырып, Тренченге (қазіргі Словакиядағы Тренчин) аттанды. Алайда, оның одақтастары деп саналғандар (Австрияның Рудольф IV, Тирольдің Майнхард III және Польшаның Казимир III) оған қосыла алмады, ал император Казимир III-нің делдалдығымен бірнеше айға созылған келіссөздерді бастады. 1363 жылдың 8 мамырында Людовик Карл IV-пен Угерске Храдиштеде татуласты. 1363 жылдың көктемінде Людовик Боснияға екі бағыттан шабуыл жасады. Палатин Николай Конт пен Эстергом архиепискобы Николай Апатидің басқаруымен әскер Сребреницаны қоршауға алды, бірақ қамал берілмеді. Патшалық мөр қоршау кезінде ұрланғандықтан, жаңа мөр жасалды және Людовиктің барлық бұрынғы жарғылары жаңа мөрмен расталды. Луидің жеке басқаруымен әскер шілдеде Соколакты қоршауға алды, бірақ оны басып ала алмады. Сол айда венгр әскерлері Венгрияға оралды. Папа Урбан V 1363 жылдың 31 наурызында Кипрдің Петр I өтініші бойынша Жерорта теңізіндегі мұсылман державаларына қарсы крест жорығын жариялады. Урбан V Людовикті крест жорығына қосылуға шақырды, ол қуатты монарх, берілген христиан және "көмектесуге жарамды" екенін атап өтті. Келесі айда папа Венгриядағы шіркеу кірістерінен үш жылдық ондық салық алды және Людовиктен салықты жинау үшін папалық шенеуніктерге көмектесуін сұрады. Алайда, Людовик өзінің болашақ соғыстарының шығындарын жабу үшін және Италиядағы папаның жауларына қарсы ресурстар қажет екенін айтып, папалық салық жинаушыларының қызметіне бәрін салуға тырысты. Людовик 1364 жылдың басында Брнода император Карл және Австрияның Рудольф IV-пен келісімге келді, бұл олардың қақтығыстарын аяқтады. Қыркүйекте Людовик Кипрдің Петр I-нің крест жорығына қосылуға шақыру үшін ондаған еуропалық монархтар жиналған Краковқа сапар жасады. Людовик көмекке уәде берген жалғыз монарх болды, бірақ кейін уәдесін орындамады. Конгресте Польшаның Казимир III Людовиктің Польшада оның еркек мұрагері болмаған жағдайда оның орнына отыру құқығын растады. Ұлдары жоқ Людовик 1364 жылы өзінің алыс туысы Карл Дураццоны Венгрияға шақырды, бірақ жас ханзаденің ресми мұрагері етпеді. Людовик сол жылы еврейлерді Венгрияға оралуға рұқсат берді; еврейлер мен олардың үйлерін тартып алғандар арасындағы сот процесі жылдар бойы созылды. Людовик 1365 жылдың ақпанында Темешварда (қазіргі Румыниядағы Тимишоара) әскерлерін жинады. Патшалық жарғыға сәйкес, ол жаңа воевода, Владслав Влайку оған бағынбағандықтан Валахияға жорық жасауды жоспарлап отырған. Алайда, ол Видиннің Болгарлық Царлығына және оның билеушісі Иван Срацимирге қарсы жорыққа шықты, бұл Владслав Влайку оған бағынған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Людовик Видинді басып алды және Иван Срацимирді мамыр немесе маусым айында түрмеге қамады. Үш ай ішінде оның әскерлері Иван Срацимирдің иеліктерін басып алды, олар венгр билеушілері басқаратын жеке шекара провинциясы немесе банатқа айналдырылды. Византия императоры Иоанн V Палеолог 1366 жылдың басында Людовикке Будада келді, одан Еуропаға енген Осман түріктеріне қарсы көмек сұрады. Бұл византиялық императордың өз империясын қалдырып, шетелдік монархтан көмек сұраған алғашқы жағдайы болды. Людовиктің дәрігері Джованни Конверсинидің айтуынша, алғашқы кездесуде император Людовикке қарамастан, шапанды шешпеді, бұл Людовикті ренжітті. Иоанн V шіркеудің папамен бірігуіне қолдау көрсететінін уәде берді және Людовик оған көмек беруге уәде берді, бірақ ешкім де уәделерін орындамады. Папа Урбан Людовикке император шіркеудің бірігуіне кепілдік бергенше Константинопольға көмек жібермеуге кеңес берді. Людовик 1366 жылдың маусымы мен қыркүйегі аралығында Трансильванияда болды, бұл оның Молдавияға қарсы соғыс жүргізгенін көрсетеді. Ол Трансильваниялық ақсүйектерге "кез келген ұлтқа, әсіресе румындарға" қатысты қылмыскерлерге үкім шығаруға рұқсат беретін жарлық шығарды. Сондай-ақ, патшалық жарғы алған румын кнезінің куәлігінің ақсүйектің куәлігімен бірдей салмақта екенін бұйырды. Осы жылы Людовик Валахияның Владслав Влайкуіна Банат Северин және Фогараш округін берді, ол оның үстемдігін қабылдаған. Боснияның Твртко I де Людовиктің үстемдігін қабылдады...
Польшамен одақ және реформалар (13701377)
Польшаның Казимир III 1370 жылдың 5 қарашасында қайтыс болды. Людовик ағасының жерлеу рәсімінен кейін келіп, марқұм патшаға арнап әсем готикалық мәрмәр ескерткіш орнатуды бұйырды. 17 қарашада Краков соборында Польша патшасы болып тағайындалды. Казимир III өзінің мұралық иеліктерін, оның ішінде Сиерадз, Ленчица және Добрынь герцогтықтарын, немересі, Померания герцогы Казимир IV-ке қалдырды. Алайда, польшалық дін қызметкерлері мен ақсүйектер Польшаның бөлінуіне қарсы болды және Казимир III-нің өсиеті күшін жойды деп жарияланды. Людовик Гнезноға сапар шегіп, польшалық анасы Елизаветаны желтоқсанда Венгрияға оралғанға дейін регент етіп тағайындады. Оның ағасының екі қызы (Анна мен Ядвига) онымен бірге жүрді, ал Польшаның патшалық регалиялары Будаға көшірілді, бұл Людовиктің жаңа поддандыларының арасында наразылық тудырды. Людовиктің әйелі 1370 жылы, некелескеннен кейін он жеті жыл өткен соң, Екатерина есімді қызды дүниеге әкелді; екінші қызы Мария 1371 жылы дүниеге келді. Содан кейін Людовик қыздарының одан кейін таққа отыру құқығын қорғау үшін бірнеше рет әрекет жасады. Император Карл IV пен Бавария герцогы Стефан II арасындағы соғыста Людовик герцогтың жағын алып, венгр әскері Моравияға шабуыл жасады. Герцог пен император бейбіт келісімге келгеннен кейін, Людовик пен император келесі жылдың басында балаларының некелесуіне келісті. Османдықтар 1371 жылдың 26 қыркүйегінде Марица шайқасында серб әскерлерін талқандады. Серб ақсүйектерінің бірі Лазар Хребелянович Людовикке адалдыққа ант берді. Рим папасы Григорий XI Людовикті османдықтарға қарсы тұруға шақырды, сонымен қатар Италияға күш жіберіп, Бернабо Висконтиге қарсы күресуге көмектесуді өтінді. 1372 жылдың жазында Венеция Республикасы мен Людовиктің одақтасы, Падованың иесі Франческо I да Каррара арасында соғыс басталды. Людовик Франческо да Каррараға көмек көрсету үшін Италияға әскер жіберді. Венециялықтар Тревизода венгр әскерлерін жеңіп, оның қолбасшысы Николай Лакфиді тұтқынға алды, бұл Людовик I-ді 1373 жылдың 23 қыркүйегінде бейбіт келісімге қол қоюға мәжбүр етті. Людовик пен польшалық ақсүйектердің өкілдері 1373 жылдың күзінде Польшада Людовиктің мұрагерлігін талқылай бастады. Бір жылдық келіссөздерден кейін ол 17 қыркүйекте 1374 жылы Кошице привилегиясы деп аталатын құжатты шығарды, ол польшалық ақсүйектердің патшаға төлейтін салымын шамамен 84%-ға төмендетті және шетелдік әскери науқандарға қатысқан ақсүйектерге сыйақы беруге уәде берді. Ал польшалық ақсүйектер Людовиктің қыздарының Польшаны мұраға алу құқығын растады. 1375 жылдың мамыр айында Людовик Валахияға шабуыл жасады, өйткені Валахияның жаңа князі Раду I болгар билеушісі Иван Шишманмен және Осман сұлтаны Мұрат I-мен одақтасты. Венгр әскері валахтар мен олардың одақтастарының біріккен күштерін жеңіп, Людовик Северин банатын басып алды, бірақ Раду I бас ие алмады. Жаз бойы валах әскерлері Трансильванияға шабуыл жасап, банатты тонады. 1370-ші жылдардың ортасынан бастап Лакфилердің ықпалы азайды және патша сарайында жаңа сүйіктілер пайда болды. 1373 жылы Джеймс Сзепес патшалық судья болып тағайындалды, ал 1375 жылы Николай Гарай палатин болды. Орталық үкіметтің ұйымдастырылуы да орталықтандырылған билік құрылымын құру үшін өзгертілді. Людовиктің соғыстар мен саяхаттарда өзімен бірге алып жүретін "құпия мөрі" түпнұсқа деп жарияланды, және Людовик оны онымен әрқашан бірге жүретін құпия канцлерге сеніп тапсырды. 1376 немесе 1377 жылы патшаның атынан үлкен мөрді қолдануға жаңа жоғары лауазымды адам – Лорд-канцлер уәкілеттік алды. Бұл жаңа лауазымға алғаш рет Загреб епискобы Деметрий тағайындалды. 1377 жылы Лорд-канцлер "патшаның арнайы қатысуы" деп аталатын жаңа орталық сот төрелігінің басшысы болды. Ол өзінің бұйрығымен салынған шіркеуде, Секешфехервар соборында жерленді.
Отбасы
Луидің бірінші әйелі Маргарет – Моравия маркграфы Карл мен оның бірінші әйелі Валуалық Бланштің үлкен баласы еді. Маргарет 1335 жылы дүниеге келді. Луи мен Маргареттің некесінің нақты күні белгісіз, бірақ ол 1342 және 1345 жылдар аралығында болған. Маргарет 1349 жылдың 7 қыркүйегінде баласыз қайтыс болды. Партенопа жылнамасына сәйкес, Луидің Оңтүстік Италиядағы алғашқы жорығы кезінде тұтқындаған неаполитандық княздар оған королева Иоанна I-нің кіші қарындасы және мұрагері Марияға үйленуді ұсынды. Ол Луидің бұйрығымен өлімге кесілген Дюраццолық Карлдың жесірі еді. 1350 жылдың жазында Аверса қамалы кезінде Луи оның елшісімен жақын орналасқан Трентола Дукентада кездесті және олардың неке шарты қабылданды. Алайда, Луи Оңтүстік Италиядан кеткеннен кейін Мария Роберт де Боға үйленуге мәжбүр болды. Луи екінші әйелі Елизаветаға шамамен 1353 жылдың 20 маусымында үйленді. Елизавета Босния баны II Стефан мен оның әйелі Куявиялық Елизаветаның қызы еді. Луи мен оның жаңа әйелінің арасындағы туыстық байланыс тыйым салынған деңгейде болды, себебі Луидің анасы мен оның әйелінің әжесі туысқан болған, бірақ олар некеге тұрғаннан кейін шамамен төрт айдан кейін ғана Пападан рұқсат сұрады. Тарихшы Иван Бертеньидің айтуынша, бұл асығушылық Елизаветаның, Луидің анасының сарайында тұрған кезінде жүкті болғанын көрсетеді. Егер бұл теория дұрыс болса, Луи мен оның әйелінің бірінші баласы тірі тумаған. Одан кейін дүниеге келген Екатерина 1370 жылы туды және 1378 жылы қайтыс болды. Келесі қызы Мария, Луиден кейін Венгрия тағына отыруға тиіс болды, ол 1371 жылы дүниеге келді. Луидің ең кіші қызы Ядвига, 1373 жылы туған, Польшаның патшайымы болды.
Мұра
Луи – «Ұлы» атағын алған жалғыз венгр монархы болды. Ол осы атаумен 14-15 ғасырлардағы венгр жылнамаларында ғана емес, сонымен қатар 17 ғасырғы Капетиялар шежіресінде де еске алынады. Оның батыр мінезі мен сәтті әскери жорықтары «ұлы патша» ретінде оның абыройының қалыптасуына үлкен үлес қосты. Людовик өзінің билігінің бар жылдарында дерлік соғыстар жүргізді. Антонио Бонфинидің 15 ғасырдың соңындағы жылнамасында айтылғандай, Людовик «ерде әрдайым бейбітшілік пен шетелде соғыс қалаған, себебі олардың екеуі де бірінсіз бірінсіз болуға келмейді». Тарихшы Эники Цуковиц Людовиктің әскери әрекеттері оның әкесінің саясатын жалғастырып, Хорватия мен Далмацияны қайтарып алу, Оңтүстік Италияда, Литвада және Балқан түбегінде соғыстар жүргізу арқылы іске асырғанын жазады. Ал Пал Энгельдің сөзіне қарағанда, Людовиктің «экспедицияларының көбінесе нақты мақсаты болмаған, кейде тіпті ақылға сыймас сылтауы да болмаған – оған соғыс өзі ләззат сыйлаған». Романтикалық ұлтшылдық дәуірінде Людовик патшалық құрған Венгрия «жағалары үш теңізбен шайылатын» империя ретінде сипатталды, бұл Адриатика, Балтық және Қара теңіздерге сілтеме жасады. Мысалы, 1845 жылы ақын Шандор Петефи Людовиктің билік кезеңін «солтүстік, шығыс және оңтүстік жұлдыздарының құлап, венгр теңіздерінде сөніп қалған» кезең деп атады. Людовик билік еткен кезде Польша тәуелсіз мемлекет болып қала берді және оның шекарасы Балтық теңізіне дейін жетпеді, ал Людовиктің Қара теңіздің солтүстік-батыс жағалауындағы үстемдігі де күмәнді болды. Польша тарихнамасында Людовиктің Польшадағы билігіне қатысты екі қарама-қарсы бағалау болды. «Пессимистік» дәстүрдің бастауы 14 ғасырдың соңында Людовик билік еткен кезде Польшадан қуылған Ян Чарнковтың көзқарастарына салады. Чарнков «Польша Корольдігінде тұрақтылық болған жоқ» және Людовик билігі кезінде патша шенеуніктері «кедейлердің мүлкін үнемі тонап отырды» деп мәлімдеді. «Оптимистік» тарихнамалық дәстүрге сәйкес, Людовик Казимир Ұлының Польшаның бірлігін сақтау саясатын жалғастырды, Кіші Польшаның иелерінің көмегімен Ұлы Польшаның сепаратистік магнаттарына қарсы күресті. Иоанн Кюкульелік Людовиктің «күш көрсетпей, өз қалауынша билемеген, әділдіктің қорғаушысы ретінде билік еткенін» атап өтті. Антонио Бонфини де Людовикті патша шенеуніктерінің еркіндіксіз әрекеттерінен қорғау үшін қарапайым халық арасында жасырынып жүрген әділ патша ретінде сипаттады. Тіпті Ян Чарнковтың өзі де Людовиктің «абсолютті билік жүргізбегенін, керісінше, [поляктардың] бостандығының негізін қалағанын» мойындады. Тарихшы Ласло Контлердің сөзіне қарағанда, Людовиктің сүйікті аңшылық орындары – Золом, Диосгиор және басқа жерлерде салынған жаңа сарайлар мен қамалдар оның заманындағы «Еуропалық стандарттардың ең жоғары шедеврлері» болды. Людовик «Ағартылған жылнаманы» құрастыруды бастады, ол бұрынғы жылнамалардың мәтінін сақтап қалды. «Ағартылған жылнаманы» безендірген 147 миниатюра Людовик билік еткен кездегі венгр шеберлерінің шеберлігін көрсетеді.
Негізгі дереккөздер
Ян Длугоштің жылнамалары (Морис Майклдың ағылшын тіліндегі қысқартылған нұсқасы, Пол Смиттің түсіндірмелерімен) (1997). IM Publications. Венгр жарықтанған жылнамасы: Chronica de Gestis Hungarorum (Дежё Дерчени редакциясы) (1970). Corvina, Taplinger Publishing. .