Бангладеш әскери төңкеріштерінің тарихы

Кіріспе

Бангладеште әскерилер жасаған мемлекеттік төңкерістер

Бангладеш 1971 жылы тәуелсіздік жарияланғалы бері бірнеше үкімет алмасуға ұшырады. 1975 жылдың тамызындағы алғашқы көтерілістен бастап 2011 жылдың желтоқсанындағы соңғы әрекетке дейін Бангладеште 29 әскери төңкеріс болды.

15 тамыз

1975 жылғы 15 тамыздағы Бангладеш төңкерісі – Бангладеште орта буын әскери офицерлері жасаған әскери төңкеріс. Офицерлер шейх Мүжибур Рахманның зайырлы үкіметін Хандакер Муштак Ахмед басқаратын ислами үкіметпен алмастыруды көздеді. Төңкеріс кезінде шейх Мужиб және оның отбасының көп бөлігі қаза тапты.

3 қараша

Хондакер Мостақ Ахмад 1975 жылы 3 қарашада төңкеріс арқылы биліктен алынды. Бұл төңкерісті 1971 жылы Бангладеш Тәуелсіздік соғысының қаһарманы, "Бир Уттом" орденімен марапатталған бригадир Халед Мошарраф ұйымдастырды. Дакадағы билік шеңберінде қыжылдау мен дұрыс емес ақпарат тарады. Мошаррафты көптеген адамдар шейх Мүжибтің үкіметін қолдаушы деп есептеді. Ол Әскери штаб бастығы және Тәуелсіздік соғысының тағы бір жетекшісі генерал-майор Зиаур Рахманды, ол тамыз төңкерісін қолдамаған деп саналды, үй қамауына алды, бірақ оны ажалға жібермеді. Кейбір сарапшылар екі офицердің жеке достастығы Мошаррафтың Рахманның өмірін сақтап қалуына себеп болды деген пікір білдірді.

7 қараша

1975 жылғы 7 қарашадағы Бангладеш төңкерісі – солшыл армия офицерлерінің «Жатия Самаджтантрик Дал» саяси партиясының солшыл саясаткерлерімен бірлесіп ұйымдастырған төңкерісі болды. Бұл төңкеріс нәтижесінде шейх Мүжибур Рахманды өлтіруге қатысқандарды биліктен қуған Халед Мошарраф қаза тапты. Сондай-ақ, төңкеріс Зиаур Рахманды үй қамауынан босатып, оның билікке ие болып, президент болуына жол ашты.

1977-1980 жылдардағы сәтсіз әрекеттер

Зиаур Рахман 1971 жылғы Тәуелсіздік соғысынан бастап 21 рет қастандыққа ұшырады. 1981 жылдың 30 мамырында әскери офицерлер оны соңғы рет өлтірді. Қастандықтардың артында кем дегенде бір шетелдік ұйым тұрды. Көптеген фактілер мен қауесет тарады. 1977 жылдың 30 қыркүйегінен 2 қазанға дейін Зия үкіметін биліктен құлату мақсатымен бірқатар оқиғалар орын алды. Бұл оқиға Үндістаннан келген JAL рейсінің қамауға алынып, 156 жолаушымен бірге Даккаға күштеп қонғаннан басталды. Джессор және Богра гарнизондары JAL 472 рейсінің қанауын тудырған дезинформацияға ден қойды, бұл хаос пен дүрбелеңге әкелді. BAF және BD әскерлерінің офицерлері, сондай-ақ көптеген басқа да адамдар өлтірілді. Көтеріліс басылып, Зия үкіметі сақталды. JAL рейсі Делиден келген Жапондық Қызыл Армиясының мүшелерімен толық қаруланған күйде Тежгаондағы Дакка халықаралық әуежайына күштеп қонды. 1977 жылдың 2 қазанында, екі күн бұрын Қызыл Армия жасағы 11 әскери-әуе күштері офицерін өлтіргеннен кейін, тағы бір көтеріліс болды. Бірақ олар бұл әрекетте сәтсіз болды. Осыдан кейін төңкеріс басталды. Төңкерістегі рөлі үшін әскери сотта сотталғаннан кейін шамамен 2500 қарулы күштер қызметкері атқыланды. Ресми мәліметтер бойынша 1183 сарбаз сотталды. Олардың 561-і – Бангладеш әскери-әуе күштерінің әскери қызметкерлері, ал қалғаны – әскерлер.

1982 жылғы төңкеріс

Билікте болған кезінде Зия жалпы танымалдылық пен халықтың сенімін сақтап келді. Авами лигасының жақтастары мен тәуелсіздік соғысының ардагерлері оның іс-қимылдарына қарсы тұруын жалғастырды. Әртүрлі болжамдардың арасында Зия 1981 жылғы 29 мамырда аймақтық Бангладеш Ұлттық партиясындағы ішкі саяси дауды реттеу үшін Читтагонгқа сапар жасады. Зия және оның сүйемелдеушілері Читтагонгтағы демалыс үйінде түндеді. 30 мамырдың таңында оны әскери офицерлер тобы өлтірді, сонымен қатар оның алты қауіпсіздік қызметкері мен екі көмекшісі де қаза тапты. Зияның қазасы – Үндістанда туған генерал-лейтенант Хусейн Мұхаммед Ершадтың жоспарлаған үлкен қастандығының бөлігі болды. Манзур бұрын армияда жоғары лауазымды командир болған және Читтагонгқа ауыстырылған еді. 1981 жылғы 30 мамырда Зиаур Рахманның қазасынан кейін сол кездегі Армия штабының бастығы генерал-лейтенант Хусейн Мұхаммед Ершад, қолдағы азаматтық үкіметтен алшақтауын басталды. Ол армияға Зияның қазасын тергеуді тоқтатуды бұйырды. Ершад генерал-майор Әбу Манзурдың сотталуына немесе тергелуіне ешқандай мүмкіндік бермеді. Манзур басылып, дереу казармаға қамалды. Он екі сағаттан кейін ол өлім жазасына кесілді. Зияның қазасынан кейін Ершад армиядан тәуелсіздік соғысына қатысқан көптеген адамдарды шеттетуге және өзін кінәлі ететін кез келген дәлелді жоюға қол жеткізді. Зия Дакадағы Шер-е Бангланагар ауданындағы Чандрима Удданға жерленді. Қазіргі уақытта елдің түкпір-түкпірінен, сондай-ақ жақтастары мен БНП белсенділерінен құралған үлкен процессиялар жерлеу рәсіміне қатысты. Вице-президент Абдус Саттар дереу президент міндетін атқарушы болып тағайындалды. Генерал-лейтенант Ершад 1981 жылғы сайлауда Бангладеш Ұлттық партиясын (БНП) жеңіске жеткізген жаңа президент Абдус Саттарға адалдығын білдірді. Одан кейін БНП үкіметі Зияның саясатын жалғастырып, мемлекеттік басқару ісімен айналысты. Генерал-лейтенант Ершад билікті басып алуға қолайлы сәт күтті. 1982 жылғы 24 наурыздағы қан төгілмеген төңкеріс кезінде Ершад Бангабхабанға шабуыл жасап, президент Саттарды қарудың күшімен қызметінен шеттетуге мәжбүр етті және өзін Бас әскери тәртіп әкімшісі (CMLA) деп жариялады, сондай-ақ конституцияны тоқтатты. Ол 1983 жылғы 11 желтоқсанда А. Ф. М. Ахсануддин Чоудхуридің орнына президенттік лауазымға келді.

During his term of power, Zia continued to enjoy overall popularity and public confidence. Supporters of the Awami League and veterans of the independence war continued to undermine his actions. Amidst speculation Zia went on tour to Chittagong on May 29, 1981, to help resolve an intra party political dispute in the regional Bangladesh National Party. Zia and his entourage stayed overnight at the Chittagong Circuit House, a rest house. In the early hours of the morning of May 30, he was assassinated by a group of army officers, who also killed six of his bodyguards and two aides. Zia's assassination was part of a large conspiracy masterminded by Indian born Lt. General Hussain Muhammad Ershad. Manzoor had earlier been a senior army commander and had been transferred to Chittagong. After the assassination of Ziaur Rahman on 30 May 1981, the then Chief of Army Staff Lieutenant General Hussain Muhammad Ershad, started to distance himself from the civilian government in place. He ordered the army to suppress any investigation of Zia's assassination. Ershad did not spare any chance of Major General Abul Manzoor's trial or investigation. Manzoor surrendered and immediately was taken in cantonment. Twelve hours later he was executed. Upon Zia's assassination, Ershad ultimately got rid of a major section of Independence War participants from the army, and buried any traces of evidence that could incriminate him. Zia was buried at the Chandrima Uddan in the locality of Sher e Banglanagar in Dhaka. Large processions of the public across the nation along with supporters and BNP activists attended the funeral. Vice president Abdus Sattar immediately succeeded him as the acting president. Lieutenant General Ershad expressed loyalty to the new president Abdus Sattar, who led the Bangladesh Nationalist Party (BNP) to victory in elections in 1981. Soon after the BNP government continued with Zia's policies and moved on with the business of governing. Lt. Gen. Ershad waited for the right signals to grab to power. In a bloodless coup on 24 March 1982 Ershad stormed into Bangabhaban and at gunpoint removed President Sattar from office and proclaimed himself Chief Martial Law Administrator (CMLA), and suspended the constitution. He took over as president on 11 December 1983 by replacing A. F. M. Ahsanuddin Chowdhury.

1996 жылғы төңкеріс әрекеті

1996 жылы генерал-лейтенант Әбу Салех Мохаммад Насим Уақытша үкіметке қарсы сәтсіз төңкеріс ұйымдастырды. 1996 жылдың 19 мамырында Бангладеш президенті Абдур Рахман Бисвас Насимге екі жоғары әскери шенеунікті зейнеткерлікке жіберуді бұйырды. Президент олардың оппозициялық партиялармен саяси байланыста болғанын айтты. Насим бұл бұйрыққа бағынбады. Бір күні кейін Бисвас оны қызметтен босатып, мемлекеттік радио мен теледидар станцияларын бақылауға әскер жіберді. Сол күні сағат 12-де генерал Насим Богра, Джессор және Мюменсинг дивизияларының әскерлеріне Даккаға қарай жорық жасауға бұйрық берді. Дакаға ең жақын орналасқан 9-шы жаяу әскер дивизиясының генерал-майоры Имамуззаман президентке адал болды. Ол Богра және Джессор дивизияларының Ямуна өзенінен өтуіне кедергі келтіру үшін Арича портындағы барлық қайықтар мен паромдарды алып тастауға бұйырды. Сонымен қатар, ол Дакка-Мюменсинг тас жолын жабу үшін танктерімен бірге әскер жіберді. Бұл Мюменсинг дивизиясының Даккаға кіруіне тосқауыл қойды. Осы уақытта Комиллада орналасқан 33-ші жаяу әскер дивизиясының командирі генерал-майор Мохаммад Анвар Хоссейн де президентке көмекке келді. Ол бригада командирі Шах Икрамның (кейін генерал-майор) басшылығымен толық жабдықталған 101-ші жаяу әскер бригадасын президенттік сарай – Бангабхабанды қорғау үшін Даккаға жөнелтті. 33-ші дивизия 7-ші атты әскерлік батальонынан жаяу әскер батальоны мен танк ротасын пайдаланып, Дакка-Читтагонг тас жолында 24-ші жаяу әскер дивизиясына қарсы блокада құрды. Үкімет барлық әскерлерді өздерінің казармаларында болуға шақыратын хабарлама таратты. Бірнеше сағаттан кейін Мюменсинг дивизиясының әскерлері казармаларына қайтып келді. Читтагонг дивизиясы Даккаға қарай жорық жасаған жоқ. Читтагонг дивизиясының командирі әскери төңкерістің сәтті аяқталуының ықтималдығы төмен екенін түсінді. Сол түні Насим BBC арнасында сұхбат берді және әскерлердің қозғалысына қатысты: «Армия бастығы ретінде, мен қалаған уақытта әскерді қозғалта аламын» деді. Насим 14-ші тәуелсіз инженерлік бригадасының командирі тарапынан тұтқындалды және Дакка казармасындағы Армия орталық кітапханасының жанындағы армиялық мешітте үй қамауына алынды. Кейін 1996 жылы билікке келген Авами лигасы үкіметі оған ресми түрде зейнет беруге рұқсат берді. Осыдан бері ол жеке азамат болып қалып келді.

Lieutenant General Abu Saleh Mohammad Nasim staged an abortive coup in 1996 against the Caretaker government. On 19 May 1996, Abdur Rahman Biswas, the President of Bangladesh during a caretaker government, ordered Nasim to force the retirement of two senior army officers. The President believed that they were involved in political activities with opposition parties. Nasim refused to comply. The next day, Biswas sacked him and sent soldiers to control the state radio and television stations. On noon that day, General Nasim ordered soldiers of Bogra, Jessore and Mymensingh divisions to march towards Dhaka. The Ninth Infantry Division's Major General Imamuzzaman, who commanded the division located closest to Dhaka, remained loyal to the President. He directed the removal of all boats and ferries from Jamuna River in Aricha port, so that Bogra and Jessore divisions could not cross the river. He sent a contingent of troops with tanks to blockade the Dhaka Mymenshing highway. This prevented Mymensingh Division Army from entering Dhaka. In the meantime, Major General Mohammad Anwar Hossain, General Officer Commanding of the 33rd Infantry Division located in Comilla, also came to the aid of the president. He mobilized a fully geared 101 Infantry Brigade, under the command of Brig. Shah Ikram (later Maj. Gen.) to Dhaka to fortify Bangabhaban, the presidential palace. The 33rd Division was deployed, using an Infantry Battalion and a company of tanks from the 7th Horse Armoured Battalion at the Dhaka Chittagong highway, to create a blockade against the 24th Infantry Division located in Chittagong. The government broadcast announcements asking all soldiers to stay at their own cantonment. After some hours, Mymensingh Division soldiers returned to their barracks. The Chittagong Division never mobilized towards Dhaka. The General Officer Commanding of the Chittagong Division realized that the military coup was highly unlikely to succeed. That night Nasim was interviewed by the BBC and, in reference to troop movements, he said that as Army Chief, he could move troops any time he wanted. Nasim was arrested by the Brigade Commander of 14 Independent Engineers Brigade and put under house arrest in the Army Mess behind Army Central Library, Staff road, Dhaka Cantonment. Later Awami League government, which was elected to power in 1996, granted him a formal retirement. Since then he has remained a private citizen.

2007 жылғы уақытша үкіметке қарсы төңкеріс

2007 жылғы 11 қаңтарда армия басшысы генерал-лейтенант Моин У. Ахмед әскери төңкеріс жасады. Әскери қолдаумен құрылған Уақытша үкімет (КТҮ) конституциялық нормалардан тыс құрылды. Фахруддин Ахмед үкімет басшысы тағайындалды. Президент Иажуддин Ахмед осы әскери билік кезінде қару қорғауында президенттік қызметін атқаруға мәжбүр болды. Генерал-лейтенант Моин армия штабының бастығының шенін генерал шеніне дейін көтерді. Моин КТҮ-нің өкілеттіктерін екі жылға, ал әскер басшысы лауазымындағы өзінің мерзімін бір жылға ұзартты. 2008 жылғы желтоқсанда әскери үкімет парламент сайлауын өткізгеннен кейін төңкеріс аяқталды және билік парламентте 230 орын жеңіп алған Ауами лигасына берілді.

2009 жылғы Бангладеш қарулы көтерілісі

Бангладеш атқыштары көтерілісі – 2009 жылғы 25 және 26 ақпанда Дака қаласында Бангладеш атқыштары (БАТ) күштерінің бір бөлігі жасаған бүлік. Көтерілісші БАТ сарбаздары Пилханадағы БАТ штаб-пәтерін басып алып, БАТ бас директоры Шакил Ахмедті және 56 басқа әскери офицерді, сондай-ақ 17 азаматты өлтірді. Олар бейбіт тұрғындарға оқ атып, көптеген офицерлерін және олардың отбасыларын кепілге алды, мүлікті қиратты және құнды заттарды тонады. Екінші күні тәртіпсіздіктер тағы 12 қала мен елді мекенге тарады. Көтерілісшілер үкіметпен бірнеше келіссөздер жүргізгеннен кейін қаруларын тапсырып, кепілдегілерді босатқаннан кейін бүлік аяқталды.

2011 жылғы Бангладеш төңкерісі

2011 жылғы Бангладеш төңкерісіне қатысты әрекет – 2012 жылдың 11-12 қаңтарына жоспарланған, бірақ 2011 жылдың желтоқсанында Бангладеш армиясы тоқтатқан төңкеріс. Бұл туралы 2012 жылдың 19 қаңтарында өткен баспасөз конференциясында хабарланды. Төңкерістің мақсаты Бангладеште ислам заңын орнату болатын. Көптеген офицерлер, оның ішінде зейнеткерлер де ұсталды. Төңкеріс жасаушылар Бангладештің Үндістанның бағынышты мемлекетіне айналуын болдырмауға тырысқан ұлтшылдар екенін мәлімдеді.