Лизард Маунд мемлекеттік паркінің тарихы мен ескерткіштері

Кіріспе

Lizard Mound State Park) – Висконсин штатының Вашингтон округіне қарасты Фармингтон қалашығында, Вест-Бенд қаласының жанында орналасқан мемлекеттік саябақ. Саябақта маңызды және жақсы сақталған мүсінді үйінділер тобы бар, бұл штаттың ең ірі және жақсы сақталған осындай үйінділердің бірі. Саябақтағы үйінділер Ұлттық тарихи орындар тізіліміне кем дегенде екі рет енгізілген – біреуі саябақтың өзін, ал екіншісі аймақтық үйінділердің кең жиынтығын қамтиды. 1950 жылы құрылған саябақ 1986 жылы Висконсин штатынан Вашингтон округіне өткен, ал 2021 жылы штатқа қайтарылған. Қазір оны Висконсин табиғи ресурстар департаменті басқарады.

Ақпарат

Lizard Mound State Park) – Висконсин штатының Вест-Бенд қаласының солтүстігінде, Фармингтон қаласында, "А" округтік тас жолында, 144-ші мемлекеттік тас жолдан бір миль шығысқа қарай орналасқан. 1950 жылы құрылған парк 1986 жылы Висконсин штатынан Вашингтон округіне өткен. Паркте өте жақсы сақталған 28 мүсінді үйінді бар, Висконсин штатында сақталған ең үздік мүсінді үйінділердің бірі деп есептеледі. Парк бойында өздігінен жүргізілетін антропологиялық табиғат жолы салынған. Жол белгілері үйінділерді салған, қазір жойылған мәдениет туралы мәліметтер береді. Бұл ерекше әдемі үйінділер тобы, олардың әрқайсысы айқын биіктікте және ұқыпты салынған. Көптеген үйінділер жер бетінен үш футтан (бір метрден аса) биікке көтеріледі. Парктегі үйінділердің пішіндерінің алуан түрлілігі ерекше деп саналады. Олардың екеуі – ірі құс мүсіндері, ал жетісі – ұзын құйрықты жануарлардың мүсіндері. Бұл ұзын құйрықты мүсіндер көбінесе "пантера" мүсіндері деп аталады. 28 үйіндінің бірі "Жылбыр үйіндісі" деп аталған. Бұл үйінді пантера немесе басқа да жануарды бейнелеуге арналған болуы мүмкін, бірақ барлық төрт аяғы көрінетін, қанаттарын жайып ұшқандай позада бейнеленген.

Тарих

Моунт-құрылысшылар Висконсин штатында және көршілес штаттарда біздің заманымыздың 500-1000 жылдары аралығында өмір сүрді. Олар аң аулау, балық аулау және жабайы өсімдіктер жинау арқылы күнкөріс жасады. Олар көбінесе бір жерден екінші жерге қоныс аударып отырды. Жазда өзендер мен көлдерге жақын жерде, ал қыста қорғалған төбелі аймақтарға көшіп отыратын. Олар сүтқоректілер, жорғалаушылар, құстар және басқа да нақты және мифтік жандардың пішініндегі жерлеу және бейнелі үйінділер салды. Сонымен қатар, конус, сопақ және түзу сызықты үйінділер де тұрғызды. Бейнелі үйінділерді салғандар әдетте өлгендерін кішкентай шұңқырларға жерлейтін немесе мұқият дайындалған беттерге жатқызатын. Содан кейін олардың үстіне қабір белгілері сияқты үйінділер үйілтетін. Бейнелі жерлеу үйінділерін салу салты шамамен 1000 жыл бұрын тоқтады; бұл дәстүр аталған аймаққа ғана тән еді. Моунт-құрылысшылар туралы көп мәлімет белгілі емес. Тіпті Висконсинге алғашқы ақ адамдар келген кезде осы жерде тұрған индейлер де үйінділерді кім салғанын және не үшін салғанын білмеді. Аймақтағы Лизард Моунд мемлекеттік паркіндегі үйінділер туралы ең алғашқы мәліметтер 1883 жылы Милуокидегі профессор Юлиус Л. Торни жасаған далалық зерттеулердің нәтижесінде жасалған эскиз карта түрінде болды. Торни жасаған үйінділер тобының эскизінде барлығы 47 үнді үйіндісі бейнеленген. Ол сондай-ақ, ол картаны салғанға дейін көптеген жер құрылыстары бұзылғанын көрсетті. Бастапқы топта кем дегенде 60 үйінді болған, оның ішінде көптеген танымал пішіндер бар еді. 1960 жылы жүргізілген археологиялық зерттеулер өлгендердің шұңқырларға қойылғанын және үстіне бейнелі үйінділер үйілтеліп салынғанын көрсетті. Кейде өлгендердің қасына саз ыдыстар, жебе ұштары, түтіктер, сүйек гарпундары және моншақтар сияқты заттар қойылатын. Үйінділердің пішіні діни немесе рулық мағынаға ие болған деген болжам бар, бірақ ешкім нақты білмейді. Эффиги Моунд құрылысшыларының ауылдық қоныстарын қазу жұмыстары олардың кішкентай көшпелі топтарда өмір сүргенін, аң аулағанын, балық аулағанын, жеміс-жидектер мен жаңғақтар жинағанын, тас, ағаш, сүйек және мыстан құралдар жасағанын, қыш ыдыстар жасағанын және Висконсинде садақ пен жебелерді қолданған алғашқы адамдар болғанын көрсетті. Висконсин штатындағы басқа ешқандай үйінділер тобы осылай жақсы сақталмаған, формасы осыншалықты әртүрлі емес немесе үйінді салудың тарихи алдындағы өнерінің осындай көрнекті үлгілерін көрсетпейді.

The Mound Builders lived in Wisconsin and bordering states between A. D. 500 and A. D. 1000. They survived by hunting, fishing, and gathering wild plants. They moved from place to place often. In the summer they could be found closer to rivers and lakes, while in the winter they moved into sheltered upland valleys. They built burial and effigy mounds shaped like mammals, reptiles, birds and other creatures, both real and mythical. They also constructed conical, oval and linear mounds. The effigy mound builders usually buried their dead in small pits or laid them on carefully prepared surfaces. The mounds were then built over them like grave markers. The custom of building effigy burial mounds died out about 1000 years ago; it was a custom unique to the general area. Little else is known about the Mound Builders. Even Indians who lived in Wisconsin when the first white men arrived didn't know why, or by whom, the mounds had been built. The earliest data concerning the mounds in the area of Lizard Mound State Park was in the form of a sketch map resulting from field investigations made by Professor Julius L. Torney of Milwaukee in 1883. In his sketch of the mound group, Torney illustrated a total of 47 Indian mounds. He also indicated that a number of the earthworks had been destroyed prior to the time that he drew his map. The original group probably consisted of at least 60 mounds, including many of the well known effigy shapes. Archeological explorations conducted in 1960 revealed that the dead were placed in pits, with the effigy mounds built over the pits. Artifacts such as clay pots, projectile points, pipes, bone harpoons and beads were sometimes placed with the dead. It has been speculated that the shapes of the mounds had a religious or clan significance, but no one knows for sure. Excavations of Effigy Mound Builders' village sites indicated they lived in small nomadic groups, hunted, fished, gathered fruits and nuts, fashioned tools of stone, wood, bone and copper, made pottery and may have been the first people in Wisconsin to use the bow and arrow. No other group of mounds in Wisconsin is so well preserved, so diverse in form, or exhibits such outstanding examples of the prehistoric art of mound construction.